|

اقتصاد دانش‌بنیان توطئه سرمایه‌داری نیست! (2)

حمید آصفی . کارشناس اقتصادی

اولین پرسشی که به ذهن می‌آید، این است که اقتصاد رانتی و تجارت‌محور ایران اجازه توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را می‌دهد؟ جواب این پرسش در سطح اول، سیاسی است و برمی‌گردد به شناخت آرایش طبقاتی و جناح‌های ذی‌نفع و توازن قوا و هژمون سیاسی (political hegemony) و اگر هژمون سیاسی به وسیله توسعه‌گرایان مترقی و پایدار به‌دست بیاید، برنامه‌های آنها با سهولت بهتری پیش می‌رود. در بین جناح‌های حاکم حداقل‌های نزدیکی با نیروهای توسعه‌خواه شاید جناح دولت باشد؛ اما بیاییم بنا را بر این بگذاریم که در بین جناح‌های حاکم هیچ‌کدام حاضر به ائتلاف سیاسی با نیروهای خواهان توسعه مترقی و پایدار نیستند. آیا وظیفه نیروهای مدافع توسعه متوازن و مترقی و پایدار تعطیل فعالیت‌های خود است و تا حل مانع سیاسی حاکم فقط باید نقد و نقد کنند؟ یا اینکه برنامه پژوهشی-راهبردی باید در دستور کار قرار گیرد و در زمان گشایش فضا این نیرو حرفی اثباتی برای گفتن داشته و فقط شعار نداده باشد! و در آن شرایط هم اگر هژمون سیاسی کسب نشد و به دست نیاوردند؛ اما با کسب هژمون فکری و طرح آن در جامعه مدنی، جامعه‌شان پیش رفته است. آیا اگر این راهکار در دستور کار قرار بگیرد، ضرر کرده‌اند؟ در آن شرایط جامعه که ضرر نکرده است.

اقتصاد دانش‌بنیان توطئه سرمایه‌داری نیست بلکه می‌تواند موتور توسعه باشد!
حزب توده در دهه 20 اشتباهات سیاسی زیادی داشت؛ اما مقولات اجتماعی که مطرح می‌کرد، همه از لحاظ اجتماعی درجه‌ای روبه‌جلو و قابل تحقق مثل اصلاحات ارضی، مثل سندیکاها، مثل برابری زن و مرد، به‌ویژه رهبری مصدق بسیار حرف‌های منسجم‌تر و ملموس‌تری از حزب توده داشت. از ملی‌شدن نفت گرفته تا ایجاد بانک ساختمان. بیمه، زمین، بسته‌های قانونی و ... همه‌چیز مشخص است. مشکل همان تعریف نهاد است که باید یک دستگاه ذهنی منسجم و مدل اجتماعی تعریف‌شده داشته باشید که با آن بتوانید بعد از انقلاب نهادها را بسازید. مهم‌ترین نهادها هم نهادهای اقتصادی است. حال ببینیم که جریانات سیاسی در آستانه انقلاب در چه وضعیتی هستند. مشی چریکی که اصلا موضوعش توسعه نبود.
اقتصاد دانش‌بنیان توطئه سرمایه‌داری نیست بلکه می‌تواند موتور توسعه باشد!
شاه اگر حزب رستاخیز را اعلام نمی‌کرد و جریانی که غرب هم با آن موافق بود، ادامه داده بود، این بلوغ فکری به دست می‌آمد و بعد نیروها و جریانات دور با همدیگر گفت‌وگو را شروع می‌کردند، ولی حزب رستاخیز و بدتر از آنکه کمتر به آن پرداختند، اعلام تاریخ دوهزارو 500ساله بود. قرار بود خدا، شاه، میهن باشد ولی درواقع خدا را حذف کرد، شد شاه. دیگر نمی‌خواست مشروعیتش را از خدا بگیرد. می‌خواست مشروعیتش را از کوروش بگیرد! درواقع یک تاریخ تمدن اسلامی را می‌خواست حذف کند بعد هم می‌گفت من نظرکرده‌ام و این حماقت بزرگی بود. این‌چنین کارهای شاه به علاوه بگیروببندها، 20 تا 25 هزار از اصناف را گرفتند و در زندان ماندند و این رقم بالایی بود. در این‌سو هم قوی‌ترین جریانی که وجود داشت، چه از لحاظ منابع فکری و نیروی انسانی و تجربه تشکیلاتی حزب توده بود که با جهت‌گیری‌هایش آب به آسیاب تفکر دولتی‌سازی، الگوی منسوخی ریخت که خود شوروی می‌خواست کنار بگذارد و آن را به خورد ایران داد. این اشتباه را به‌نوعی دیگر هم در افغانستان کرد. در سال 1973 آقای آشیشکین کتابی به روسی نوشته بود به‌نام «تئوری سوسیالیسم» که ترجمه انگلیسی آن در سال 1976 است و انقلاب ما 1979 رخ داد. در مقطعی که ما انقلاب می‌کنیم آنها به این نتیجه می‌رسند که این روش منسوخ است. این کتاب نباید به فارسی ترجمه شود! و هنوز نیز ترجمه نشده است. می‌گویند سوسیالیسم دولتی درست نیست، شدنی نیست و برنامه‌ریزی حزبی شدنی نیست. نگارنده خودش حزبی بوده است، کار را انتشارات پروگرس چاپ کرده است و ممنوعه نیست! خودش ترجمه انگلیسی کرده است.
در 1973 کنگره حزب کمونیستی اعلام می‌کند که دانش هم جزء نیروهای مولد است. تا آن زمان دانش را جزء نیروهای مولده قبول نمی‌کردند، اما چرا؟ اگر دانش را جزء نیروهای مولده قبول می‌کردند مجبور می‌شدند که غیر از پرولتاریاي یقه آبی سایر اقشار را نیز به رسمیت بشناسند.چپ مذهبی و سکولار ایران با شعارهای جهان‌شمول مانند اینکه مالکیت ابزار تولید باید دولتی شود و هیچ ‌وجه خصوصی ممکن نیست، قصد هژمون فکری و سیاسی داشتند.
اینکه همه ابزار تولید را دولتی کنید، هیچ فایده‌ای ندارد می‌شود فئودالیسم، می‌شود خرده‌بورژوازی که به‌زور بالا را گرفته‌اند و موجب رانت‌خواری است، ‌رقابت هم نیست.

این ساده‌سازی‌های مارکسی تا وقتی شوروی وجود داشت او بازی را می‌چید، ‌از این طرف هم چپ اردوگاهی استفاده می‌کرد و می‌گفت مجبوریم با سوسیالیسم موجود کنار بیاییم اگر نیاییم آمریکا می‌آید و زیرورو می‌کند. اما وقتی شوروی از بین می‌رود دیگر هیچ‌چیز نیست، همه‌چیز از بین می‌رود و نمی‌توانند هیچ کاری بکنند. شوروی خودش سوسیالیسم دولتی است. نمی‌شود با ماشین‌های قراضه و انرژی‌بری بالا و بدون کامپیوتر، تکنولوژی دیجیتال شخصی سوسیالیسم را رقم بزنید. نمی‌شود، شوخی ندارد. اگر با سخنرانی می‌شد که ... از آن‌سو هم اقتصاددانان درست‌وحسابی اصلا نداشتیم، این جزء فقرهای جدی ما بود.
برای نهادسازی باید مدلي کاملا منسجم داشته باشید. مثلا برزیلی‌ها مدل‌های کاملا منسجم داشتند. شخصیت‌های منسجم داشتند كه در كميسيون اقتصادي آمريكاي لاتين كارائيب شخصيت‌هاي اصلي بودند، مركز آن در شيلي بود اما شخصیت‌هایی اصلی در برزیل بودند. اینها مبنای مکتب جدید را بنیان گذاشتند، مدل داشتند و مدل‌داشتن بسیار مهم است.
خوشبختانه جامعه ما خیلی پخته‌تر شده است و همه آزمایشاتش را هم انجام داده است. در وضعیت کنونی جامعه امتحان‌های خودش را پس داده، درست است که بحران‌زده شده‌ایم و وضعیت خطرناکی داریم ولی سوداهای بیهوده نمی‌پرورانیم و نکته دوم اینکه فرهنگ ایرانی فرهنگی غیرتخاصمی است. اگر بخواهیم به بحث ایران برگردیم نکته اول را گفتیم که مردم آگاهی پیدا کرده‌اند خصومت فرهنگی در میان نیست و اپوزیسیون هم... ما این فرصت را داریم در چهار سالی که دولت روحانی هست، با دقت مجهز شویم و بر مبانی اقتصاد توسعه توافق کنیم؛ یک توافق حداقلی و یک مدل پایه داشته باشیم؛ ما باید بر سر مدل به توافق برسیم.
این هم یک درایت سیاسی خیلی پیشرفته می‌خواهد هم انسجامی که بعد بتوانیم آلترناتوهای‌مان را به‌صورت اثباتی عرضه کنیم. برخی جهانی‌شدن را می‌گویند جهانی‌سازی که بگویند یک پدیده دشمنانه است و با آن مقابله می‌کنیم. در‌صورتی‌که با جهانی‌شدن چگونه مقابله مي‌‌کنید؟
کارگران آمریکایی، یقه‌آبی‌ها هم با شما موافق‌اند ولی 650 میلیون کارگر چینی با شما موافق نیستند. باید دستور کار را چیزهایی قرار دهیم که اگر از لحاظ سیاسی شکست خوردیم، از لحاظ اجتماعی مسیر جامعه کم‌رنج و دردتر شود، نه اینکه همه‌چیز جامعه معطوف به این شود که قدرت سیاسی را به‌دست بیاورید که اوضاع بهبود یابد.
شش تا صنعت به ارزش 33 تریلیون دلار بر تجارت جهانی اضافه می‌کنند. الان تجارت جهانی همین‌قدر است، تا سال 2030 و گاهی جهش می‌کند و سریع‌تر
اتفاق می‌افتد.
این شش تا چیست؟
نانو و مهندسی است بیشتر. ژنتیک، مهندسی مواد امر بسیار مهمی است. مورد بسیار ابتدایی مس است؛ یک باکتری را در حوضچه‌های مس می‌گذارند باکتری‌ها مس را می‌خورند و مس درجه‌ای از خلوص پیدا می‌کند.
در ایران هم مدت‌هاست که از مهندسی مواد استفاده می‌شود. نیازی ندارید که انرژی و پول مصرف کنید تا بخواهید ذوب کنید؛ بخش بسیار مهمی از فرایند به‌صورت ارگانیک اتفاق می‌افتد اگر به اقتصاددانش روی نیاوریم به مشکل می‌خوریم. 70درصد تجارت جهانی هم بین کشورهای توسعه‌یافته است؛ اینکه آنها مواد خام را می‌گیرند افسانه است. 70درصد واردات آمریکا کالاهای دانش‌بر است.
آمریکایی که به همه جهان کالاهای پیشرفته صادر می‌کرد، 70درصد وارداتش کالاهای فوق‌پیشرفته شده است. ما کالاهای کاربر، سرمایه‌بر داشتیم. دانش‌بر همه نوآوری است. اگر کامپیوتر اضافه کنید capital Intensive شده‌اید. اتوماسیون همین‌طور چون ماشین‌آلات را افزوه‌اید. Knowledge intensive یعنی ابتکارات.
درباره جایگزینی واردات و صنایع منابع‌بر... شهرهای آلوده داریم و کالاهایی که کسی نمی‌خرد، کارخانه‌ها ورشکسته می‌شوند و کارگران می‌روند سراغ تأمین اجتماعی. حقوق کارگران را هم نمی‌توانند بدهند؛ نه تنها نمی‌توانند کارگر جدید بگیرند که کارگر موجود و بهترین صنایع هم از بین می‌روند.

اولین پرسشی که به ذهن می‌آید، این است که اقتصاد رانتی و تجارت‌محور ایران اجازه توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را می‌دهد؟ جواب این پرسش در سطح اول، سیاسی است و برمی‌گردد به شناخت آرایش طبقاتی و جناح‌های ذی‌نفع و توازن قوا و هژمون سیاسی (political hegemony) و اگر هژمون سیاسی به وسیله توسعه‌گرایان مترقی و پایدار به‌دست بیاید، برنامه‌های آنها با سهولت بهتری پیش می‌رود. در بین جناح‌های حاکم حداقل‌های نزدیکی با نیروهای توسعه‌خواه شاید جناح دولت باشد؛ اما بیاییم بنا را بر این بگذاریم که در بین جناح‌های حاکم هیچ‌کدام حاضر به ائتلاف سیاسی با نیروهای خواهان توسعه مترقی و پایدار نیستند. آیا وظیفه نیروهای مدافع توسعه متوازن و مترقی و پایدار تعطیل فعالیت‌های خود است و تا حل مانع سیاسی حاکم فقط باید نقد و نقد کنند؟ یا اینکه برنامه پژوهشی-راهبردی باید در دستور کار قرار گیرد و در زمان گشایش فضا این نیرو حرفی اثباتی برای گفتن داشته و فقط شعار نداده باشد! و در آن شرایط هم اگر هژمون سیاسی کسب نشد و به دست نیاوردند؛ اما با کسب هژمون فکری و طرح آن در جامعه مدنی، جامعه‌شان پیش رفته است. آیا اگر این راهکار در دستور کار قرار بگیرد، ضرر کرده‌اند؟ در آن شرایط جامعه که ضرر نکرده است.

اقتصاد دانش‌بنیان توطئه سرمایه‌داری نیست بلکه می‌تواند موتور توسعه باشد!
حزب توده در دهه 20 اشتباهات سیاسی زیادی داشت؛ اما مقولات اجتماعی که مطرح می‌کرد، همه از لحاظ اجتماعی درجه‌ای روبه‌جلو و قابل تحقق مثل اصلاحات ارضی، مثل سندیکاها، مثل برابری زن و مرد، به‌ویژه رهبری مصدق بسیار حرف‌های منسجم‌تر و ملموس‌تری از حزب توده داشت. از ملی‌شدن نفت گرفته تا ایجاد بانک ساختمان. بیمه، زمین، بسته‌های قانونی و ... همه‌چیز مشخص است. مشکل همان تعریف نهاد است که باید یک دستگاه ذهنی منسجم و مدل اجتماعی تعریف‌شده داشته باشید که با آن بتوانید بعد از انقلاب نهادها را بسازید. مهم‌ترین نهادها هم نهادهای اقتصادی است. حال ببینیم که جریانات سیاسی در آستانه انقلاب در چه وضعیتی هستند. مشی چریکی که اصلا موضوعش توسعه نبود.
اقتصاد دانش‌بنیان توطئه سرمایه‌داری نیست بلکه می‌تواند موتور توسعه باشد!
شاه اگر حزب رستاخیز را اعلام نمی‌کرد و جریانی که غرب هم با آن موافق بود، ادامه داده بود، این بلوغ فکری به دست می‌آمد و بعد نیروها و جریانات دور با همدیگر گفت‌وگو را شروع می‌کردند، ولی حزب رستاخیز و بدتر از آنکه کمتر به آن پرداختند، اعلام تاریخ دوهزارو 500ساله بود. قرار بود خدا، شاه، میهن باشد ولی درواقع خدا را حذف کرد، شد شاه. دیگر نمی‌خواست مشروعیتش را از خدا بگیرد. می‌خواست مشروعیتش را از کوروش بگیرد! درواقع یک تاریخ تمدن اسلامی را می‌خواست حذف کند بعد هم می‌گفت من نظرکرده‌ام و این حماقت بزرگی بود. این‌چنین کارهای شاه به علاوه بگیروببندها، 20 تا 25 هزار از اصناف را گرفتند و در زندان ماندند و این رقم بالایی بود. در این‌سو هم قوی‌ترین جریانی که وجود داشت، چه از لحاظ منابع فکری و نیروی انسانی و تجربه تشکیلاتی حزب توده بود که با جهت‌گیری‌هایش آب به آسیاب تفکر دولتی‌سازی، الگوی منسوخی ریخت که خود شوروی می‌خواست کنار بگذارد و آن را به خورد ایران داد. این اشتباه را به‌نوعی دیگر هم در افغانستان کرد. در سال 1973 آقای آشیشکین کتابی به روسی نوشته بود به‌نام «تئوری سوسیالیسم» که ترجمه انگلیسی آن در سال 1976 است و انقلاب ما 1979 رخ داد. در مقطعی که ما انقلاب می‌کنیم آنها به این نتیجه می‌رسند که این روش منسوخ است. این کتاب نباید به فارسی ترجمه شود! و هنوز نیز ترجمه نشده است. می‌گویند سوسیالیسم دولتی درست نیست، شدنی نیست و برنامه‌ریزی حزبی شدنی نیست. نگارنده خودش حزبی بوده است، کار را انتشارات پروگرس چاپ کرده است و ممنوعه نیست! خودش ترجمه انگلیسی کرده است.
در 1973 کنگره حزب کمونیستی اعلام می‌کند که دانش هم جزء نیروهای مولد است. تا آن زمان دانش را جزء نیروهای مولده قبول نمی‌کردند، اما چرا؟ اگر دانش را جزء نیروهای مولده قبول می‌کردند مجبور می‌شدند که غیر از پرولتاریاي یقه آبی سایر اقشار را نیز به رسمیت بشناسند.چپ مذهبی و سکولار ایران با شعارهای جهان‌شمول مانند اینکه مالکیت ابزار تولید باید دولتی شود و هیچ ‌وجه خصوصی ممکن نیست، قصد هژمون فکری و سیاسی داشتند.
اینکه همه ابزار تولید را دولتی کنید، هیچ فایده‌ای ندارد می‌شود فئودالیسم، می‌شود خرده‌بورژوازی که به‌زور بالا را گرفته‌اند و موجب رانت‌خواری است، ‌رقابت هم نیست.

این ساده‌سازی‌های مارکسی تا وقتی شوروی وجود داشت او بازی را می‌چید، ‌از این طرف هم چپ اردوگاهی استفاده می‌کرد و می‌گفت مجبوریم با سوسیالیسم موجود کنار بیاییم اگر نیاییم آمریکا می‌آید و زیرورو می‌کند. اما وقتی شوروی از بین می‌رود دیگر هیچ‌چیز نیست، همه‌چیز از بین می‌رود و نمی‌توانند هیچ کاری بکنند. شوروی خودش سوسیالیسم دولتی است. نمی‌شود با ماشین‌های قراضه و انرژی‌بری بالا و بدون کامپیوتر، تکنولوژی دیجیتال شخصی سوسیالیسم را رقم بزنید. نمی‌شود، شوخی ندارد. اگر با سخنرانی می‌شد که ... از آن‌سو هم اقتصاددانان درست‌وحسابی اصلا نداشتیم، این جزء فقرهای جدی ما بود.
برای نهادسازی باید مدلي کاملا منسجم داشته باشید. مثلا برزیلی‌ها مدل‌های کاملا منسجم داشتند. شخصیت‌های منسجم داشتند كه در كميسيون اقتصادي آمريكاي لاتين كارائيب شخصيت‌هاي اصلي بودند، مركز آن در شيلي بود اما شخصیت‌هایی اصلی در برزیل بودند. اینها مبنای مکتب جدید را بنیان گذاشتند، مدل داشتند و مدل‌داشتن بسیار مهم است.
خوشبختانه جامعه ما خیلی پخته‌تر شده است و همه آزمایشاتش را هم انجام داده است. در وضعیت کنونی جامعه امتحان‌های خودش را پس داده، درست است که بحران‌زده شده‌ایم و وضعیت خطرناکی داریم ولی سوداهای بیهوده نمی‌پرورانیم و نکته دوم اینکه فرهنگ ایرانی فرهنگی غیرتخاصمی است. اگر بخواهیم به بحث ایران برگردیم نکته اول را گفتیم که مردم آگاهی پیدا کرده‌اند خصومت فرهنگی در میان نیست و اپوزیسیون هم... ما این فرصت را داریم در چهار سالی که دولت روحانی هست، با دقت مجهز شویم و بر مبانی اقتصاد توسعه توافق کنیم؛ یک توافق حداقلی و یک مدل پایه داشته باشیم؛ ما باید بر سر مدل به توافق برسیم.
این هم یک درایت سیاسی خیلی پیشرفته می‌خواهد هم انسجامی که بعد بتوانیم آلترناتوهای‌مان را به‌صورت اثباتی عرضه کنیم. برخی جهانی‌شدن را می‌گویند جهانی‌سازی که بگویند یک پدیده دشمنانه است و با آن مقابله می‌کنیم. در‌صورتی‌که با جهانی‌شدن چگونه مقابله مي‌‌کنید؟
کارگران آمریکایی، یقه‌آبی‌ها هم با شما موافق‌اند ولی 650 میلیون کارگر چینی با شما موافق نیستند. باید دستور کار را چیزهایی قرار دهیم که اگر از لحاظ سیاسی شکست خوردیم، از لحاظ اجتماعی مسیر جامعه کم‌رنج و دردتر شود، نه اینکه همه‌چیز جامعه معطوف به این شود که قدرت سیاسی را به‌دست بیاورید که اوضاع بهبود یابد.
شش تا صنعت به ارزش 33 تریلیون دلار بر تجارت جهانی اضافه می‌کنند. الان تجارت جهانی همین‌قدر است، تا سال 2030 و گاهی جهش می‌کند و سریع‌تر
اتفاق می‌افتد.
این شش تا چیست؟
نانو و مهندسی است بیشتر. ژنتیک، مهندسی مواد امر بسیار مهمی است. مورد بسیار ابتدایی مس است؛ یک باکتری را در حوضچه‌های مس می‌گذارند باکتری‌ها مس را می‌خورند و مس درجه‌ای از خلوص پیدا می‌کند.
در ایران هم مدت‌هاست که از مهندسی مواد استفاده می‌شود. نیازی ندارید که انرژی و پول مصرف کنید تا بخواهید ذوب کنید؛ بخش بسیار مهمی از فرایند به‌صورت ارگانیک اتفاق می‌افتد اگر به اقتصاددانش روی نیاوریم به مشکل می‌خوریم. 70درصد تجارت جهانی هم بین کشورهای توسعه‌یافته است؛ اینکه آنها مواد خام را می‌گیرند افسانه است. 70درصد واردات آمریکا کالاهای دانش‌بر است.
آمریکایی که به همه جهان کالاهای پیشرفته صادر می‌کرد، 70درصد وارداتش کالاهای فوق‌پیشرفته شده است. ما کالاهای کاربر، سرمایه‌بر داشتیم. دانش‌بر همه نوآوری است. اگر کامپیوتر اضافه کنید capital Intensive شده‌اید. اتوماسیون همین‌طور چون ماشین‌آلات را افزوه‌اید. Knowledge intensive یعنی ابتکارات.
درباره جایگزینی واردات و صنایع منابع‌بر... شهرهای آلوده داریم و کالاهایی که کسی نمی‌خرد، کارخانه‌ها ورشکسته می‌شوند و کارگران می‌روند سراغ تأمین اجتماعی. حقوق کارگران را هم نمی‌توانند بدهند؛ نه تنها نمی‌توانند کارگر جدید بگیرند که کارگر موجود و بهترین صنایع هم از بین می‌روند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.