|

گفت‌وگو با سهراب حسيني درباره تئاتر خونين‌زار

من تئاتري نيستم

نمايش خونين‌زار، به نويسندگي و کارگرداني سهراب حسيني و تهيه‌کنندگي سهيل حسيني، در مکتب تهران روي صحنه رفت. نمايش خونين‌زار نمايشي است تک‌‌بازيگر که با استفاده از کليشه‌ها و نوستالژي‌ها و روايت داستاني ملموس، سعي در نمايش معصوميتي ازدست‌رفته دارد. سهراب حسيني، شاعر، منتقد ادبي و سردبير ماهنامه گذر است. او اين‌بار در مقام كارگردان يكي از متون خود را به صحنه آورده كه اتفاقا بازخورد بسياري هم داشته است و حالا در اين گفت‌وگو او را درباره اين تجربه تازه‌اش به چالش كشيده‌ايم.

فکر مي‌کنم بد نباشد بدانيم تجربه‌ نمايش‌نامه‌نويسي براي شما از کجا شروع شد؟ من شخصا شما را با شعرهايتان و سردبيري چند مجله هنري مي‌شناختم. اصلا نمي‌دانستم نمايش‌نامه‌نويس هم هستيد؟!
من را درست شناخته‌ايد؛ نمايش‌نامه‌نويس نيستم. حالا اينکه شاعر باشم يا نه، خودش بحث مفصلي‌ است، اما باز شاعري کاري ا‌ست که مي‌کنم. لااقل سال‌هاست به آن مبتلا شده‌ام. مثل مريضي مي‌ماند. نمي‌تواني هي عطسه کني و منکر بيماري باشي. براي من همه‌چيز اين جهان در زبان اتفاق مي‌افتد. حتي اگر نه مهم‌ترين انگيزه، جدي‌ترين مشغله ذهني‌ام از کار مطبوعاتي هم همين بوده. تئاتر را از خيلي سال پيش به‌واسطه فعاليت‌هاي جلال تهراني مي‌شناختم؛ يعني در کنار تئاتر زندگي کرده‌ام، اما نه هيچ‌وقت جدي. بيشتر درگير حواشي آن بوده‌ام. از تئاتر به‌عنوان يک شغل بيزارم؛ اما شيفته نوشتن ديالوگ هستم. به‌هرحال من به خاطر تنبلي ذاتي و انزواي روحي، شعر را انتخاب کرده‌ام. باقي حوزه‌هاي ادبي را هم نه تجربه کرده‌ام و نه گمان مي‌کنم در آينده وسوسه‌ام کنند. چند نمايش‌نامه تکه‌وپاره نوشته‌ام که شايد اين‌طرف و آن‌طرف اجرا هم شود، اما دوباره تکرار مي‌کنم؛ من نمايش‌نامه‌نويس نيستم.
چه اصراري داريد به تکرار اين موضوع؟ آن هم در شرايطي که اين کار را انجام داده‌ايد.
هر کاري که شما انجام بدهيد، کار شما نيست؛ يعني شغل شما نيست. نمايش‌نامه‌نويسي يک شغل است و شغل من نيست. هر شغلي مختصاتي دارد. همه رانندگي مي‌کنند؛ اما همه راننده نيستند. رانندگي فقط شغل بعضي‌هاست.
پس شما ژورناليست هم نيستيد؟
نه؛ نيستم.
چه شد که همين چند تجربه را نوشتيد؟
هيجان کاذب. وسوسه. ميل تجربه‌کردن در بافت زبان. فضولي. خستگي از شعر. سرخوردگي از کار مجله. سرکشي در حوزه‌هاي ديگر کار خلاقه و يکي‌ دو دليل شخصي.
اتفاقا مهم‌ترين پارامتر اين متن هم همان بافت زبان است؟
لااقل براي من به‌عنوان نويسنده همين‌طور است.
اما زبان متن يکدست نيست. جاهايي از آن برش‌هايي دارد که شبيه پاساژ‌هاي روايي شده است. اين موضوع در روايت خلل ايجاد کرده. ضمن اينکه مرا بسيار به ياد تجربه‌هاي رمان نو مي‌اندازد. شما آگاهانه به مرزهاي خلل روايت نزديک شده‌ايد؟
به‌هرحال هنوز عقل من سر جاي خودش است. پس طبعا هر اتفاقي براي من آگاهانه مي‌افتد، اما من به‌خاطر تجربه فرم‌هايي که منجر به شکست زمان در زبان مي‌شوند، آن هم در شعر، اينجا هم مشغله اولم در تجربه بافت زبان همان درهم‌ريختگي زمان رولان بارتي ا‌ست. زبان به‌هرحال يا يک امر پيش‌برنده است، يا اتمسفر فضا را مي‌سازد. روايت در زمان اتفاق مي‌افتد. من يا بايد زمان را از اين متن مي‌گرفتم يا بايد به آن فرم مي‌دادم. تا اواسط نگارش، اولي را انتخاب کرده بودم، اما از يک جايي نظرم عوض شد. در نهايت تصميم گرفتم فرم زمان را دست‌کاري کنم.
اين موضوع مخاطب را گيج نکرده؟
شما گيج شديد؟
بله، کمي. من از اواسط نمايش فهميدم زمان خطي پيش نمي‌رود، اما مشکلي که دوباره براي من در اواخر اجرا پيش آمد اين بود که توالي زمان درهم‌ريخته را نمي‌فهميدم، چون در انتها انگار زمان دوباره خطي روايت مي‌شود.
خب اين ايراد متن نيست.
ايراد اجراست؟
من هنوز نپذيرفته‌ام که ايراد است! اصلا ايراد نيست. شايد ايراد شما باشد. شما، يعني مخاطب؛ نه شخص شما.
اين تجربه خيلي مرا به ياد آثار کيميايي و حاتمي و رادي و خلج و اينها انداخت. شما هم در حين نوشتن متن به آثار اين‌چنين نظر داشتيد؟
آن چهار نفر را مي‌شناسم، ولي منظورتان از «اينها» را نفهميدم. اساسا بلد نيستم از روي دست چيزي- به‌خصوص سينما ـ کپي کنم. اگر برداشتي هم باشد، سويه نگرشم ادبيات است. من بيشتر از آلن رب‌گريه تأثير پذيرفته‌ام، اما نه در چيدمان زمان. براي اين متن مشخص، ظرف‌هاي زماني متعددي را در يک پلات منسجم طراحي کردم و بعد شخصيت اصلي متن را در آن بازه‌هاي زماني خُرد کردم. رب‌گريه نخ اصلي را براي به‌هم‌پيوندزدن صحنه‌هاي مختلف، داستان فرض نمي‌کند؛ او با کاراکترها اين کار را مي‌کند. براي من جذاب بود که اين ايده او را بازآفريني کنم. از همان اولين‌باري که رب‌گريه خواندم، تصميم گرفتم روزي اين شيوه پرداخت داستاني- قصه‌اي- را تجربه کنم.
در مونولوگ معمولا مهم‌ترين رکنِ کار، زبان است و البته انتخابِ نوع زبان.
رومن ياکوبسن مقاله معروفي دارد در بابِ «زبان‌پريشي». اين مقاله به تشريحِ مفاهيمِ استعاره و مجاز در «خشم و هياهوي» فاکنر مي‌پردازد. اگر براي کسي مهم باشد و بخواهد بداند رويکرد من در انتخاب زبانِ اين متن چيست، خواندن اين مقاله هم ضروري ا‌ست که البته مي‌دانم براي کسي مهم نيست. اما اين پَرش‌هاي زباني در اين متن مبتني‌بر بُرش‌هاي زماني‌ است. من مي‌خواستم يک نمايش‌نامه آتنال بنويسم چون نخستين‌بار با تجربه شنيدنِ موسيقي مدرن بود که به خاصيتِ پريشان‌احوالي زمان در زبان پي بردم. يکي از آسيب‌هاي چنين رويکردي، آسيب مجاورت زباني ا‌ست؛ يعني هم‌نشيني زبان‌هايي با خاصيت‌هاي متفاوت در کنارِ هم.
شما از سنت مرسوم مَجاز استفاده کرديد که اتفاقا از بنيان‌هاي سمبوليسم است. اما در گپِ پيش از شروع اين گفت‌وگو گفتيد که از تجربياتِ سمبوليستي در زبان بيزاريد.
مَجاز به کارِ شاعرانگي و فلسفي‌شدن زبان مي‌آيد. من اتفاقا مهري را به‌شدت سمبوليک نوشته‌ام. چون احساس کردم به يک واحد سمبوليک در اين کار احتياج دارم. اما چون بايد فضا را به قولِ فرنگي‌ها «بالانس» مي‌کردم، شخصيت يکي، دو مرد را با رويكرد ديگري نوشتم. اصل مسئله براي من همنشين‌کردن اينها بود.
شما ظاهرا تا مرز افراط در انتخاب عناصر صحنه پيش رفته‌ايد. نه دکوري، نه حرکتي و نه چيدمان خاصي.
از زندگي بدون افراط، هنر درنمي‌آيد. راديکاليستِ محافظه‌کار که نداريم! شما يا نگرانيد يا نيستيد. براي من هنر عرصه جولانِ زبان است. نمي‌توانم در حينِ «زبان‌انديشي» به ميزان رضايت مخاطب فکر کنم. من ترجيح مي‌دهم شبيه نقاش‌هاي غارِ لاسکو کار کنم؛ يعني کسي که نمي‌داند براي چه کسي يا اصلا چرا نقاشي مي‌کشد. آنها حتي نمي‌دانستند کاري که دارند مي‌کنند هنر است. ما بعدترها روي آن اسم گذاشتيم. توجه به ميزان رضايت مخاطب در حينِ کار، هنر را از حوزه فلسفه خارج كرده و به حوزه رسانه نزديک مي‌کند. من نه مي‌خواهم و نه مي‌توانم به مردم فکر کنم؛ چون در اين صورت روزبه‌روز آثارم به مردم شبيه‌تر مي‌شود. اما نمايش‌نامه‌، يک متن براي اجراست. نويسنده آن با امضاي اثر مي‌ميرد. باقي ديگر محبت و مرحمتِ کارگردان است که از نويسنده مشورتي بگيرد يا نه. مي‌شود انتخاب کرد. مي‌توانيد نويسنده نباشيد و کارگرداني کنيد. من انتخاب کرده‌ام که نويسنده باشم. حالا اين‌جا متنِ خودم را به خودم سفارش داده‌ام. از آن لحظه کارگردان بوده‌ام؛ نه نويسنده. کار من دکور دارد. حرکت و چيدمان هم دارد. فقط هر چه که دارد شبيه خودش است. شبيه چيزهاي ديگري که در جاهاي ديگري هست، نيست. اينکه صحنه خالي باشد دليل بر عدم طراحي نيست. اينکه يک بازيگر هنگام اجرا مدام در حال حرکت نباشد هم غيبتِ ميزانسن نيست.
من از گرايش شما به موسيقي مدرن اطلاع دارم. اما شما از چند ژانر مختلف در اين اجرا در کنار هم استفاده کرديد. علت اين اختلاف ژانرها چيست؟ عجيب نيست که در تئاتري، هم پانوپتيکوم عليرضا مشايخي را بشنويم هم آهنگ عروسي ويگن را؟
اول اينکه موسيقي مدرن ژانر نيست. دوم اينکه اگر چيزي عجيب باشد الزاما علم هم نيست و سوم اينکه موسيقي در يک اثرِ خلاقه ديگر ـ مثل تئاتر، سينما، پرفورمنس و غيره- صداست. عنصري صوتي ا‌ست مثل هر يک از عناصر ديگرِ اجرا. براي من پانوپتيکوم صداست، ويگن هم صداست. هر صدا را جايي احتياج داشتم و استفاده کردم. باقي مباحثِ فني موسيقي‌ است که بعيد مي‌دانم در حوصله اين گفت‌وگو باشد. ضمنا از صادق حسين هم بايد بگويم که براي موسيقي اين کار بسيار زحمت کشيد. اميدوارم قدر خلاقيت خودش را بداند.
برگرديم به متن. چطور مي‌شود فهميد کجاي داستان حقيقت است و کجا نيست؟
بعيد است بشود. يا به تأويلِ خودِ شما بستگي دارد. نيچه مي‌گويد تعدادِ زيادي چشم وجود دارد، پس حقيقت‌هاي متنوعي وجود دارد، پس هيچ حقيقتي وجود ندارد. اين متن براي خود من يک چالش جدي با مسئله اخلاق است. گزاره‌هايي از اين چالش را در خودِ متن نمايش هم نوشته‌ام. پرداختن به موضوع اخلاق به عنوان مهم‌ترين پارامتر فلسفي دوران، براي من موضوع مهمي بود.
در متن شما نسبت اخلاق با انسان چيست؟
درواقع بايد بگوييد نسبت انسان با اخلاق. مناسباتِ اخلاقي به مرور در مناسبات انساني ما بيات مي‌شوند. هر کسي خوانشِ خودش را انتخاب مي‌کند و آن خوانش در آن آدم رسوب مي‌کند. اخلاقي که کاربرد فراوان پيدا کند به قانون تبديل مي‌شود و باقي به‌عنوان استعاره‌هاي بي‌خاصيتي باقي مي‌مانند که اتفاقا براي من مهم هستند. من با همين استعاره‌ها کار دارم.
تکه‌تکه‌شدنِ روايت به اين برداشتي که گفتيد مربوط است؟
اصلا همان است. ازبين‌بردن يک پديدار، حقيقت را نمي‌سازد، بلکه تکه‌اي ديگر از ناداني را تکميل مي‌کند. شما وقتي با يک درام مواجه مي‌شويد، تکه‌هاي نادانسته يا پنهان، به اندازه تکه‌هاي پيدا مهم است. گاهي حقيقت در همان تکه‌هاي پنهان نهفته ا‌ست. گاهي ميان تکه‌هاي پيدا و پنهان مخدوش است. گاهي هم اصلا پيداست؛ اما روايت‌هاي مختلفي از آن ارائه مي‌شود. فوکو رساله‌اي دارد تحت عنوان «بازي حقيقت». در آن رساله به شفافيت هرچه ممکن روشن مي‌کند که تاريخ معاصر تاريخ پنهان‌کردن يا آشکارکردن حقيقت نيست؛ تاريخ پيدايي بازي‌هاي حقيقت است. اينکه حقيقت چه تأثيري مي‌تواند بر امر واقعي داشته باشد، مسئله‌اي‌ است که هميشه براي من محل پرسش بوده. خودم را با آن سرگرم کرده‌ام. با شعر هم شروع شد. اول در شعر به آن پرداختم. بعد که پاي نمايش‌نامه به ميان کشيده شد، اين مسئله پررنگ‌تر هم شد. چون درام بستري را مي‌سازد که آن تجربه راستي‌آزمايي يا دروغ‌پردازي بسيار محتمل‌تر است. اصلا تئاتر محل فريب‌دادن مخاطب است با ترفندهاي گوناگون. براي نويسنده‌ها زبان اولين و مهم‌ترين ترفند است.
شما شخصيت زن اصلي نمايش را يک شخصيت چندپاره نوشته‌ايد. گاهي حتي رفتارها يا گفتارش دچار تناقض مي‌شود با خودش. اين برداشت من صحيح است؟ اگر هست، بگوييد تا يک سؤال بپرسم.
من ترجيح مي‌دهم سؤال‌تان را بپرسيد.
مي‌خواهم بدانم چرا چندپاره است؟ چون با اين نکته‌اي که الان شما مطرح کرديد، حس تجربه چندپاره‌بودن کاراکتر اصلي مي‌تواند تأويل همان تکه‌هاي حقيقت را در من زنده کند.
شايد بهتر باشد به‌جاي چندپاره بگوييد که مهري، چند نفر است. اين‌طوري نظر هر دوي ما جلب مي‌شود. درواقع شخصيت اصلي من چند نفر است.
و آذين رئوف چقدر خوب اين چندگانگي را روي صحنه نشان داده است.
شايد هر کسي جز آذين بنا بود اين نقش را بازي کند من در همان حين نوشتن پا پس مي‌کشيدم. آذين خودش هم ذاتا بيرون از اين نقش و اين تئاتر يک بازيگر چندوجهي‌ است. کارنامه‌اش به‌مرور اين خصيصه را نشان خواهد داد.
اينکه چطور و با چه ترفند و روشي با هم تعامل کرديد و به اين سطح از بازي رسيديد جالب است. توضيحي داريد؟
دارم اما مايل به گفتنش نيستم. هم روش من براي بازي‌گرفتن متعارف نيست و هم روش آذين براي بازي‌کردن. به نقطه مشترکي رسيديم و آن را حفظ کرديم و اگر شما از نتيجه رضايت داريد، يعني کار ما درست بوده.
من بسيار از بازي او در اين اجرا شنيده‌ام. در محافل هنري و مجامع تئاتري و سينمايي تقريبا موضوع روز بازي آذين رئوف در خونين‌زار است. حتما به گوش خودتان هم رسيده. براي شما به عنوان يک نويسنده اينکه اجازه داده‌ايد بازي او بر بقيه عناصر اجرا بچربد مهم نبوده؟ يا نيست؟
الان همه عناصر در بازي آذين حل شده. اجراي درست نتيجه بازي درست بازيگران اجراست. همه اينها که گفتيد براي من مهم نيست. نه پررنگ‌بودن عنصر بازيگر از باقي عناصر اجرا. نه حتي تأييد و تکذيب ديگران در محافل عمومي و خصوصي. خودم را هم‌کار اصناف نامبرده هم نمي‌دانم. تنها چيزي که براي من مهم است استمرار اين تجربه است. آذين رئوف براي اين نقش زحمت غيرمتعارفي کشيده. طبيعي‌ است که محصول اين زحمت به چشم همکارانش بيايد و چيزي که من مي‌دانم اين است که خونين‌زار تکه کوچکي از ظرفيت‌هاي او در اين شغل است.
بهاره رهنما چه چيزي مي‌دانست که او را براي اين نقش پيشنهاد کرد؟
اين سؤال را بايد از بهاره رهنما بپرسيد. اما طبعا از همان ظرفيت‌ها مطلع بوده.
آذين رئوف چطور بازي در نقشي را که بسيار دور از کارنامه‌اش بوده، پذيرفته و نگران نبوده که از پسش برنيايد؟
اين را هم بايد از آذين رئوف بپرسيد. در گفت‌وگوهايي که درباره اين کار کرده توضيحات مبسوط و مفصلي داده. اما طبعا او هم از ظرفيت‌هاي خودش مطلع بوده. پس دليلي براي نگراني نداشته است.
شما چطور؟ سهراب حسيني چرا بايد نقشي چنين پيچيده و چندلايه را به بازيگري محول کند که از او پيش از اين تکه‌هاي کوچکي در سريال‌هاي سطحي تلويزيوني ديده‌ايم؟
پاسخ شما در کيفيت بازي آذين رئوف در خونين‌زار هست. من علاقه‌اي به تماشاي سريال‌ ندارم. اعتباري هم براي بازي در طنزهاي سخيف تلويزيوني قائل نيستم. اما گاهي از لابه‌لاي صحنه‌هايي در همان سريال‌ها مي‌شود به استعداد هرزرفته يک بازيگر پي برد. الزاما بنا نيست يک چيز سطح بالا در يک بستر سطح بالا عرضه شود. اگر بشود خوب است. اما قاعده بازار اين وضعيت را تضمين نمي‌کند. چرا مثال برعکس نمي‌زنيد؟ فيلم‌هاي سينمايي روز را ببينيد که با هزينه‌هاي گزاف و کارگردان‌هاي پرمدعايي تهيه و توليد شده. پر از بازيگران بي‌استعداد و سطحي ا‌ست؛ نه‌تنها سطح بازي‌شان تفاوتي با بازيگران سريال‌هايي که شما عنوان کرديد ندارد، که حتي در همان سطح، اتصال خانوادگي به بدنه توليد سينما علت اول اين حضور سطحي‌ است. يعني ابتذال از مرحله توان بازيگر به ضابطه انتخاب بازيگر هم سرايت کرده. حالا زور همه ما به بازيگرها رسيده. درست يا غلط. سواد و دانش و شعور کدام کارگرداني را که همين امروز فيلمي روي پرده دارد معادل ميلياردها تومان پولي تلقي مي‌کنيد که هزينه توليد فيلمش شده؟ منظور من را گمان مي‌کنم متوجه باشيد. هيچ کسي سر جاي خودش نيست؛ ايضا بازيگران. بعيد مي‌دانم بازيگر من هم شرمنده انتخاب‌هايش باشد. او ـ بدون چرخيدن در گردونه روابط موروثي و خانداني ـ از بين پيشنهاداتي که داشته، بهترين‌هايش را انتخاب کرده و بهترين خودش را هم عرضه کرده است. حالا اگر نسبت دقيق‌تر و درست‌تري هست بين قابليت‌هاي او و ظرفيت‌هاي خونين‌زار، من هم بابت سهم اندکي که در اين توالي دارم، خوشحالم.
درباره شاعرانگي اين متن هم مايلم پرسشي را مطرح کنم. تمام مدت داشتم فکر مي‌کردم اين متن انگار يک شعر بلند است.
اولا که ترجيح مي‌دهم خونين‌زار به عنوان يک نمايش‌نامه بلند پذيرفته شود! دوم اينکه شاعرانه‌بودن يک متن ادبي- به شرط پذيرش چنين ادعايي- آن متن ادبي را به شعر تبديل نمي‌کند. سوم اينکه زباني که با آن اين متن را نوشتم، ذاتا از خاصيت‌هاي سرايندگي ادبي به دور است. درمجموع از بيخ با شما مخالفم؛ اما اعتراضي ندارم.

نمايش خونين‌زار، به نويسندگي و کارگرداني سهراب حسيني و تهيه‌کنندگي سهيل حسيني، در مکتب تهران روي صحنه رفت. نمايش خونين‌زار نمايشي است تک‌‌بازيگر که با استفاده از کليشه‌ها و نوستالژي‌ها و روايت داستاني ملموس، سعي در نمايش معصوميتي ازدست‌رفته دارد. سهراب حسيني، شاعر، منتقد ادبي و سردبير ماهنامه گذر است. او اين‌بار در مقام كارگردان يكي از متون خود را به صحنه آورده كه اتفاقا بازخورد بسياري هم داشته است و حالا در اين گفت‌وگو او را درباره اين تجربه تازه‌اش به چالش كشيده‌ايم.

فکر مي‌کنم بد نباشد بدانيم تجربه‌ نمايش‌نامه‌نويسي براي شما از کجا شروع شد؟ من شخصا شما را با شعرهايتان و سردبيري چند مجله هنري مي‌شناختم. اصلا نمي‌دانستم نمايش‌نامه‌نويس هم هستيد؟!
من را درست شناخته‌ايد؛ نمايش‌نامه‌نويس نيستم. حالا اينکه شاعر باشم يا نه، خودش بحث مفصلي‌ است، اما باز شاعري کاري ا‌ست که مي‌کنم. لااقل سال‌هاست به آن مبتلا شده‌ام. مثل مريضي مي‌ماند. نمي‌تواني هي عطسه کني و منکر بيماري باشي. براي من همه‌چيز اين جهان در زبان اتفاق مي‌افتد. حتي اگر نه مهم‌ترين انگيزه، جدي‌ترين مشغله ذهني‌ام از کار مطبوعاتي هم همين بوده. تئاتر را از خيلي سال پيش به‌واسطه فعاليت‌هاي جلال تهراني مي‌شناختم؛ يعني در کنار تئاتر زندگي کرده‌ام، اما نه هيچ‌وقت جدي. بيشتر درگير حواشي آن بوده‌ام. از تئاتر به‌عنوان يک شغل بيزارم؛ اما شيفته نوشتن ديالوگ هستم. به‌هرحال من به خاطر تنبلي ذاتي و انزواي روحي، شعر را انتخاب کرده‌ام. باقي حوزه‌هاي ادبي را هم نه تجربه کرده‌ام و نه گمان مي‌کنم در آينده وسوسه‌ام کنند. چند نمايش‌نامه تکه‌وپاره نوشته‌ام که شايد اين‌طرف و آن‌طرف اجرا هم شود، اما دوباره تکرار مي‌کنم؛ من نمايش‌نامه‌نويس نيستم.
چه اصراري داريد به تکرار اين موضوع؟ آن هم در شرايطي که اين کار را انجام داده‌ايد.
هر کاري که شما انجام بدهيد، کار شما نيست؛ يعني شغل شما نيست. نمايش‌نامه‌نويسي يک شغل است و شغل من نيست. هر شغلي مختصاتي دارد. همه رانندگي مي‌کنند؛ اما همه راننده نيستند. رانندگي فقط شغل بعضي‌هاست.
پس شما ژورناليست هم نيستيد؟
نه؛ نيستم.
چه شد که همين چند تجربه را نوشتيد؟
هيجان کاذب. وسوسه. ميل تجربه‌کردن در بافت زبان. فضولي. خستگي از شعر. سرخوردگي از کار مجله. سرکشي در حوزه‌هاي ديگر کار خلاقه و يکي‌ دو دليل شخصي.
اتفاقا مهم‌ترين پارامتر اين متن هم همان بافت زبان است؟
لااقل براي من به‌عنوان نويسنده همين‌طور است.
اما زبان متن يکدست نيست. جاهايي از آن برش‌هايي دارد که شبيه پاساژ‌هاي روايي شده است. اين موضوع در روايت خلل ايجاد کرده. ضمن اينکه مرا بسيار به ياد تجربه‌هاي رمان نو مي‌اندازد. شما آگاهانه به مرزهاي خلل روايت نزديک شده‌ايد؟
به‌هرحال هنوز عقل من سر جاي خودش است. پس طبعا هر اتفاقي براي من آگاهانه مي‌افتد، اما من به‌خاطر تجربه فرم‌هايي که منجر به شکست زمان در زبان مي‌شوند، آن هم در شعر، اينجا هم مشغله اولم در تجربه بافت زبان همان درهم‌ريختگي زمان رولان بارتي ا‌ست. زبان به‌هرحال يا يک امر پيش‌برنده است، يا اتمسفر فضا را مي‌سازد. روايت در زمان اتفاق مي‌افتد. من يا بايد زمان را از اين متن مي‌گرفتم يا بايد به آن فرم مي‌دادم. تا اواسط نگارش، اولي را انتخاب کرده بودم، اما از يک جايي نظرم عوض شد. در نهايت تصميم گرفتم فرم زمان را دست‌کاري کنم.
اين موضوع مخاطب را گيج نکرده؟
شما گيج شديد؟
بله، کمي. من از اواسط نمايش فهميدم زمان خطي پيش نمي‌رود، اما مشکلي که دوباره براي من در اواخر اجرا پيش آمد اين بود که توالي زمان درهم‌ريخته را نمي‌فهميدم، چون در انتها انگار زمان دوباره خطي روايت مي‌شود.
خب اين ايراد متن نيست.
ايراد اجراست؟
من هنوز نپذيرفته‌ام که ايراد است! اصلا ايراد نيست. شايد ايراد شما باشد. شما، يعني مخاطب؛ نه شخص شما.
اين تجربه خيلي مرا به ياد آثار کيميايي و حاتمي و رادي و خلج و اينها انداخت. شما هم در حين نوشتن متن به آثار اين‌چنين نظر داشتيد؟
آن چهار نفر را مي‌شناسم، ولي منظورتان از «اينها» را نفهميدم. اساسا بلد نيستم از روي دست چيزي- به‌خصوص سينما ـ کپي کنم. اگر برداشتي هم باشد، سويه نگرشم ادبيات است. من بيشتر از آلن رب‌گريه تأثير پذيرفته‌ام، اما نه در چيدمان زمان. براي اين متن مشخص، ظرف‌هاي زماني متعددي را در يک پلات منسجم طراحي کردم و بعد شخصيت اصلي متن را در آن بازه‌هاي زماني خُرد کردم. رب‌گريه نخ اصلي را براي به‌هم‌پيوندزدن صحنه‌هاي مختلف، داستان فرض نمي‌کند؛ او با کاراکترها اين کار را مي‌کند. براي من جذاب بود که اين ايده او را بازآفريني کنم. از همان اولين‌باري که رب‌گريه خواندم، تصميم گرفتم روزي اين شيوه پرداخت داستاني- قصه‌اي- را تجربه کنم.
در مونولوگ معمولا مهم‌ترين رکنِ کار، زبان است و البته انتخابِ نوع زبان.
رومن ياکوبسن مقاله معروفي دارد در بابِ «زبان‌پريشي». اين مقاله به تشريحِ مفاهيمِ استعاره و مجاز در «خشم و هياهوي» فاکنر مي‌پردازد. اگر براي کسي مهم باشد و بخواهد بداند رويکرد من در انتخاب زبانِ اين متن چيست، خواندن اين مقاله هم ضروري ا‌ست که البته مي‌دانم براي کسي مهم نيست. اما اين پَرش‌هاي زباني در اين متن مبتني‌بر بُرش‌هاي زماني‌ است. من مي‌خواستم يک نمايش‌نامه آتنال بنويسم چون نخستين‌بار با تجربه شنيدنِ موسيقي مدرن بود که به خاصيتِ پريشان‌احوالي زمان در زبان پي بردم. يکي از آسيب‌هاي چنين رويکردي، آسيب مجاورت زباني ا‌ست؛ يعني هم‌نشيني زبان‌هايي با خاصيت‌هاي متفاوت در کنارِ هم.
شما از سنت مرسوم مَجاز استفاده کرديد که اتفاقا از بنيان‌هاي سمبوليسم است. اما در گپِ پيش از شروع اين گفت‌وگو گفتيد که از تجربياتِ سمبوليستي در زبان بيزاريد.
مَجاز به کارِ شاعرانگي و فلسفي‌شدن زبان مي‌آيد. من اتفاقا مهري را به‌شدت سمبوليک نوشته‌ام. چون احساس کردم به يک واحد سمبوليک در اين کار احتياج دارم. اما چون بايد فضا را به قولِ فرنگي‌ها «بالانس» مي‌کردم، شخصيت يکي، دو مرد را با رويكرد ديگري نوشتم. اصل مسئله براي من همنشين‌کردن اينها بود.
شما ظاهرا تا مرز افراط در انتخاب عناصر صحنه پيش رفته‌ايد. نه دکوري، نه حرکتي و نه چيدمان خاصي.
از زندگي بدون افراط، هنر درنمي‌آيد. راديکاليستِ محافظه‌کار که نداريم! شما يا نگرانيد يا نيستيد. براي من هنر عرصه جولانِ زبان است. نمي‌توانم در حينِ «زبان‌انديشي» به ميزان رضايت مخاطب فکر کنم. من ترجيح مي‌دهم شبيه نقاش‌هاي غارِ لاسکو کار کنم؛ يعني کسي که نمي‌داند براي چه کسي يا اصلا چرا نقاشي مي‌کشد. آنها حتي نمي‌دانستند کاري که دارند مي‌کنند هنر است. ما بعدترها روي آن اسم گذاشتيم. توجه به ميزان رضايت مخاطب در حينِ کار، هنر را از حوزه فلسفه خارج كرده و به حوزه رسانه نزديک مي‌کند. من نه مي‌خواهم و نه مي‌توانم به مردم فکر کنم؛ چون در اين صورت روزبه‌روز آثارم به مردم شبيه‌تر مي‌شود. اما نمايش‌نامه‌، يک متن براي اجراست. نويسنده آن با امضاي اثر مي‌ميرد. باقي ديگر محبت و مرحمتِ کارگردان است که از نويسنده مشورتي بگيرد يا نه. مي‌شود انتخاب کرد. مي‌توانيد نويسنده نباشيد و کارگرداني کنيد. من انتخاب کرده‌ام که نويسنده باشم. حالا اين‌جا متنِ خودم را به خودم سفارش داده‌ام. از آن لحظه کارگردان بوده‌ام؛ نه نويسنده. کار من دکور دارد. حرکت و چيدمان هم دارد. فقط هر چه که دارد شبيه خودش است. شبيه چيزهاي ديگري که در جاهاي ديگري هست، نيست. اينکه صحنه خالي باشد دليل بر عدم طراحي نيست. اينکه يک بازيگر هنگام اجرا مدام در حال حرکت نباشد هم غيبتِ ميزانسن نيست.
من از گرايش شما به موسيقي مدرن اطلاع دارم. اما شما از چند ژانر مختلف در اين اجرا در کنار هم استفاده کرديد. علت اين اختلاف ژانرها چيست؟ عجيب نيست که در تئاتري، هم پانوپتيکوم عليرضا مشايخي را بشنويم هم آهنگ عروسي ويگن را؟
اول اينکه موسيقي مدرن ژانر نيست. دوم اينکه اگر چيزي عجيب باشد الزاما علم هم نيست و سوم اينکه موسيقي در يک اثرِ خلاقه ديگر ـ مثل تئاتر، سينما، پرفورمنس و غيره- صداست. عنصري صوتي ا‌ست مثل هر يک از عناصر ديگرِ اجرا. براي من پانوپتيکوم صداست، ويگن هم صداست. هر صدا را جايي احتياج داشتم و استفاده کردم. باقي مباحثِ فني موسيقي‌ است که بعيد مي‌دانم در حوصله اين گفت‌وگو باشد. ضمنا از صادق حسين هم بايد بگويم که براي موسيقي اين کار بسيار زحمت کشيد. اميدوارم قدر خلاقيت خودش را بداند.
برگرديم به متن. چطور مي‌شود فهميد کجاي داستان حقيقت است و کجا نيست؟
بعيد است بشود. يا به تأويلِ خودِ شما بستگي دارد. نيچه مي‌گويد تعدادِ زيادي چشم وجود دارد، پس حقيقت‌هاي متنوعي وجود دارد، پس هيچ حقيقتي وجود ندارد. اين متن براي خود من يک چالش جدي با مسئله اخلاق است. گزاره‌هايي از اين چالش را در خودِ متن نمايش هم نوشته‌ام. پرداختن به موضوع اخلاق به عنوان مهم‌ترين پارامتر فلسفي دوران، براي من موضوع مهمي بود.
در متن شما نسبت اخلاق با انسان چيست؟
درواقع بايد بگوييد نسبت انسان با اخلاق. مناسباتِ اخلاقي به مرور در مناسبات انساني ما بيات مي‌شوند. هر کسي خوانشِ خودش را انتخاب مي‌کند و آن خوانش در آن آدم رسوب مي‌کند. اخلاقي که کاربرد فراوان پيدا کند به قانون تبديل مي‌شود و باقي به‌عنوان استعاره‌هاي بي‌خاصيتي باقي مي‌مانند که اتفاقا براي من مهم هستند. من با همين استعاره‌ها کار دارم.
تکه‌تکه‌شدنِ روايت به اين برداشتي که گفتيد مربوط است؟
اصلا همان است. ازبين‌بردن يک پديدار، حقيقت را نمي‌سازد، بلکه تکه‌اي ديگر از ناداني را تکميل مي‌کند. شما وقتي با يک درام مواجه مي‌شويد، تکه‌هاي نادانسته يا پنهان، به اندازه تکه‌هاي پيدا مهم است. گاهي حقيقت در همان تکه‌هاي پنهان نهفته ا‌ست. گاهي ميان تکه‌هاي پيدا و پنهان مخدوش است. گاهي هم اصلا پيداست؛ اما روايت‌هاي مختلفي از آن ارائه مي‌شود. فوکو رساله‌اي دارد تحت عنوان «بازي حقيقت». در آن رساله به شفافيت هرچه ممکن روشن مي‌کند که تاريخ معاصر تاريخ پنهان‌کردن يا آشکارکردن حقيقت نيست؛ تاريخ پيدايي بازي‌هاي حقيقت است. اينکه حقيقت چه تأثيري مي‌تواند بر امر واقعي داشته باشد، مسئله‌اي‌ است که هميشه براي من محل پرسش بوده. خودم را با آن سرگرم کرده‌ام. با شعر هم شروع شد. اول در شعر به آن پرداختم. بعد که پاي نمايش‌نامه به ميان کشيده شد، اين مسئله پررنگ‌تر هم شد. چون درام بستري را مي‌سازد که آن تجربه راستي‌آزمايي يا دروغ‌پردازي بسيار محتمل‌تر است. اصلا تئاتر محل فريب‌دادن مخاطب است با ترفندهاي گوناگون. براي نويسنده‌ها زبان اولين و مهم‌ترين ترفند است.
شما شخصيت زن اصلي نمايش را يک شخصيت چندپاره نوشته‌ايد. گاهي حتي رفتارها يا گفتارش دچار تناقض مي‌شود با خودش. اين برداشت من صحيح است؟ اگر هست، بگوييد تا يک سؤال بپرسم.
من ترجيح مي‌دهم سؤال‌تان را بپرسيد.
مي‌خواهم بدانم چرا چندپاره است؟ چون با اين نکته‌اي که الان شما مطرح کرديد، حس تجربه چندپاره‌بودن کاراکتر اصلي مي‌تواند تأويل همان تکه‌هاي حقيقت را در من زنده کند.
شايد بهتر باشد به‌جاي چندپاره بگوييد که مهري، چند نفر است. اين‌طوري نظر هر دوي ما جلب مي‌شود. درواقع شخصيت اصلي من چند نفر است.
و آذين رئوف چقدر خوب اين چندگانگي را روي صحنه نشان داده است.
شايد هر کسي جز آذين بنا بود اين نقش را بازي کند من در همان حين نوشتن پا پس مي‌کشيدم. آذين خودش هم ذاتا بيرون از اين نقش و اين تئاتر يک بازيگر چندوجهي‌ است. کارنامه‌اش به‌مرور اين خصيصه را نشان خواهد داد.
اينکه چطور و با چه ترفند و روشي با هم تعامل کرديد و به اين سطح از بازي رسيديد جالب است. توضيحي داريد؟
دارم اما مايل به گفتنش نيستم. هم روش من براي بازي‌گرفتن متعارف نيست و هم روش آذين براي بازي‌کردن. به نقطه مشترکي رسيديم و آن را حفظ کرديم و اگر شما از نتيجه رضايت داريد، يعني کار ما درست بوده.
من بسيار از بازي او در اين اجرا شنيده‌ام. در محافل هنري و مجامع تئاتري و سينمايي تقريبا موضوع روز بازي آذين رئوف در خونين‌زار است. حتما به گوش خودتان هم رسيده. براي شما به عنوان يک نويسنده اينکه اجازه داده‌ايد بازي او بر بقيه عناصر اجرا بچربد مهم نبوده؟ يا نيست؟
الان همه عناصر در بازي آذين حل شده. اجراي درست نتيجه بازي درست بازيگران اجراست. همه اينها که گفتيد براي من مهم نيست. نه پررنگ‌بودن عنصر بازيگر از باقي عناصر اجرا. نه حتي تأييد و تکذيب ديگران در محافل عمومي و خصوصي. خودم را هم‌کار اصناف نامبرده هم نمي‌دانم. تنها چيزي که براي من مهم است استمرار اين تجربه است. آذين رئوف براي اين نقش زحمت غيرمتعارفي کشيده. طبيعي‌ است که محصول اين زحمت به چشم همکارانش بيايد و چيزي که من مي‌دانم اين است که خونين‌زار تکه کوچکي از ظرفيت‌هاي او در اين شغل است.
بهاره رهنما چه چيزي مي‌دانست که او را براي اين نقش پيشنهاد کرد؟
اين سؤال را بايد از بهاره رهنما بپرسيد. اما طبعا از همان ظرفيت‌ها مطلع بوده.
آذين رئوف چطور بازي در نقشي را که بسيار دور از کارنامه‌اش بوده، پذيرفته و نگران نبوده که از پسش برنيايد؟
اين را هم بايد از آذين رئوف بپرسيد. در گفت‌وگوهايي که درباره اين کار کرده توضيحات مبسوط و مفصلي داده. اما طبعا او هم از ظرفيت‌هاي خودش مطلع بوده. پس دليلي براي نگراني نداشته است.
شما چطور؟ سهراب حسيني چرا بايد نقشي چنين پيچيده و چندلايه را به بازيگري محول کند که از او پيش از اين تکه‌هاي کوچکي در سريال‌هاي سطحي تلويزيوني ديده‌ايم؟
پاسخ شما در کيفيت بازي آذين رئوف در خونين‌زار هست. من علاقه‌اي به تماشاي سريال‌ ندارم. اعتباري هم براي بازي در طنزهاي سخيف تلويزيوني قائل نيستم. اما گاهي از لابه‌لاي صحنه‌هايي در همان سريال‌ها مي‌شود به استعداد هرزرفته يک بازيگر پي برد. الزاما بنا نيست يک چيز سطح بالا در يک بستر سطح بالا عرضه شود. اگر بشود خوب است. اما قاعده بازار اين وضعيت را تضمين نمي‌کند. چرا مثال برعکس نمي‌زنيد؟ فيلم‌هاي سينمايي روز را ببينيد که با هزينه‌هاي گزاف و کارگردان‌هاي پرمدعايي تهيه و توليد شده. پر از بازيگران بي‌استعداد و سطحي ا‌ست؛ نه‌تنها سطح بازي‌شان تفاوتي با بازيگران سريال‌هايي که شما عنوان کرديد ندارد، که حتي در همان سطح، اتصال خانوادگي به بدنه توليد سينما علت اول اين حضور سطحي‌ است. يعني ابتذال از مرحله توان بازيگر به ضابطه انتخاب بازيگر هم سرايت کرده. حالا زور همه ما به بازيگرها رسيده. درست يا غلط. سواد و دانش و شعور کدام کارگرداني را که همين امروز فيلمي روي پرده دارد معادل ميلياردها تومان پولي تلقي مي‌کنيد که هزينه توليد فيلمش شده؟ منظور من را گمان مي‌کنم متوجه باشيد. هيچ کسي سر جاي خودش نيست؛ ايضا بازيگران. بعيد مي‌دانم بازيگر من هم شرمنده انتخاب‌هايش باشد. او ـ بدون چرخيدن در گردونه روابط موروثي و خانداني ـ از بين پيشنهاداتي که داشته، بهترين‌هايش را انتخاب کرده و بهترين خودش را هم عرضه کرده است. حالا اگر نسبت دقيق‌تر و درست‌تري هست بين قابليت‌هاي او و ظرفيت‌هاي خونين‌زار، من هم بابت سهم اندکي که در اين توالي دارم، خوشحالم.
درباره شاعرانگي اين متن هم مايلم پرسشي را مطرح کنم. تمام مدت داشتم فکر مي‌کردم اين متن انگار يک شعر بلند است.
اولا که ترجيح مي‌دهم خونين‌زار به عنوان يک نمايش‌نامه بلند پذيرفته شود! دوم اينکه شاعرانه‌بودن يک متن ادبي- به شرط پذيرش چنين ادعايي- آن متن ادبي را به شعر تبديل نمي‌کند. سوم اينکه زباني که با آن اين متن را نوشتم، ذاتا از خاصيت‌هاي سرايندگي ادبي به دور است. درمجموع از بيخ با شما مخالفم؛ اما اعتراضي ندارم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.