محور شرق از برنامههای توسعه کنار گذاشته شد
کمال اطهاری . پژوهشگر اقتصاد توسعه
مشخص نیست چرا از زمان قاجاریه به این سو، سیستانوبلوچستان کنار گذاشته شد. با وجود اينكه در دوره رضاشاه، سازمان عمران بمپور جزء اولين سازمانهاي عمران منطقهاي بود و بعد از آن سازمان عمران دشت مغان تشكيل شد، اما بهتدريج در دوره پهلوي هم با بستن سد روي رودخانه هيرمند، این تله سياسي به نوعي به تله طبيعي هم تبديل شد که همين اتفاق، اين كنارگذاشتگي را تشديد كرد. اين اتفاق در مورد خراسان جنوبي هم رخ داد و دلايلش خيلي روشن نيست كه چرا اين اتفاق افتاد. در واقع از همان زمان، محور شرق از برنامههاي توسعه كنار گذاشته شد. این کنارگذاشتگی، تله فقر فضایی را در منطقه تشدید کرد. شاید برای نسل اول این سکونتگاهها چندان ملموس نباشد که در تله افتادهاند، اما قطعا نسلهای دوم و سوم این سکونتگاهها نسبت به این موضوع آگاهی خواهند یافت و آنجا، سرآغازی است برای مسیری مبهم و نامشخص. در ايران برنامهريزي هميشه آمرانه بوده. برنامه آمايشي موجود، رابطه همافزايي را نتوانسته بين عدالت اجتماعي و رشد اقتصادي ايجاد كند. از آمايش سرزمين اين تفسير شده كه همه چيز را به صورت مساوي تقسيم كنيم. ايجاد قطبهاي اقتصادي به صورت همهجانبه بهصورت یک برنامه سنجيده، مدنظر نبوده براي همين هم تقسيم كار سنجيدهاي هیچگاه در دستور كار قرار نگرفته است. به گفته جرالد مير، اقتصاددان توسعه، كميابترين عامل براي توسعه، دانش است كه در ايران نسبت به بقيه منابع، واقعا كميابترين منبع است، به همين دلیل گفته ميشود كشورهاي نفتي دچار نفرين منابع شدهاند. مسئله اين است كه اين اتفاق افتاده و نبود مدل جامع براي توسعه، مناطقي را كه عقبمانده بودند عقبماندهتر کرده است. يكي از دلايلي كه منجر به پيچيدگي جامعه ميشود، اين است كه دولت مركزي توان برنامهريزي همهجانبه را ندارد و به جای اینکه سيستم، دموكراتيك و تمركززدا شود، تراكمزدايي رخ میدهد. اکنون دولت مركزي يكسري اختيارات را به مقامات استاني مثل استاندار ميدهد كه معمولا هم بومي نيستند. اين امر به سوءظن نهادينه تبديل ميشود و عاملی برای زدودن مشاركت مردم بومی خواهد بود. در اين سالها، حق توسعه سیستانوبلوچستان برای مردم آن منطقه برآورده نشده است. آنچه روشن است نیروهای خنثيكننده توسعه، جهتگيريهاي نادرست، روشننبودن بخشهای پیشران، نبود تقسيم كار، عدالت بهمثابه توزيع (نه بهمثابه توسعه)، باعث ميشود حق توسعه مناطق برآورده نشود و شرایط بهگونهاي پیش رود که سیستانوبلوچستان دچار تله فضايي فقر شود.
مشخص نیست چرا از زمان قاجاریه به این سو، سیستانوبلوچستان کنار گذاشته شد. با وجود اينكه در دوره رضاشاه، سازمان عمران بمپور جزء اولين سازمانهاي عمران منطقهاي بود و بعد از آن سازمان عمران دشت مغان تشكيل شد، اما بهتدريج در دوره پهلوي هم با بستن سد روي رودخانه هيرمند، این تله سياسي به نوعي به تله طبيعي هم تبديل شد که همين اتفاق، اين كنارگذاشتگي را تشديد كرد. اين اتفاق در مورد خراسان جنوبي هم رخ داد و دلايلش خيلي روشن نيست كه چرا اين اتفاق افتاد. در واقع از همان زمان، محور شرق از برنامههاي توسعه كنار گذاشته شد. این کنارگذاشتگی، تله فقر فضایی را در منطقه تشدید کرد. شاید برای نسل اول این سکونتگاهها چندان ملموس نباشد که در تله افتادهاند، اما قطعا نسلهای دوم و سوم این سکونتگاهها نسبت به این موضوع آگاهی خواهند یافت و آنجا، سرآغازی است برای مسیری مبهم و نامشخص. در ايران برنامهريزي هميشه آمرانه بوده. برنامه آمايشي موجود، رابطه همافزايي را نتوانسته بين عدالت اجتماعي و رشد اقتصادي ايجاد كند. از آمايش سرزمين اين تفسير شده كه همه چيز را به صورت مساوي تقسيم كنيم. ايجاد قطبهاي اقتصادي به صورت همهجانبه بهصورت یک برنامه سنجيده، مدنظر نبوده براي همين هم تقسيم كار سنجيدهاي هیچگاه در دستور كار قرار نگرفته است. به گفته جرالد مير، اقتصاددان توسعه، كميابترين عامل براي توسعه، دانش است كه در ايران نسبت به بقيه منابع، واقعا كميابترين منبع است، به همين دلیل گفته ميشود كشورهاي نفتي دچار نفرين منابع شدهاند. مسئله اين است كه اين اتفاق افتاده و نبود مدل جامع براي توسعه، مناطقي را كه عقبمانده بودند عقبماندهتر کرده است. يكي از دلايلي كه منجر به پيچيدگي جامعه ميشود، اين است كه دولت مركزي توان برنامهريزي همهجانبه را ندارد و به جای اینکه سيستم، دموكراتيك و تمركززدا شود، تراكمزدايي رخ میدهد. اکنون دولت مركزي يكسري اختيارات را به مقامات استاني مثل استاندار ميدهد كه معمولا هم بومي نيستند. اين امر به سوءظن نهادينه تبديل ميشود و عاملی برای زدودن مشاركت مردم بومی خواهد بود. در اين سالها، حق توسعه سیستانوبلوچستان برای مردم آن منطقه برآورده نشده است. آنچه روشن است نیروهای خنثيكننده توسعه، جهتگيريهاي نادرست، روشننبودن بخشهای پیشران، نبود تقسيم كار، عدالت بهمثابه توزيع (نه بهمثابه توسعه)، باعث ميشود حق توسعه مناطق برآورده نشود و شرایط بهگونهاي پیش رود که سیستانوبلوچستان دچار تله فضايي فقر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.