|

چاله‌ای برای «یک تعبیر عاشقانه» از اکو تا کالوینو

لیلی فرهادپور

یک بار یکی حرف جالبی به من زد! این یکی «ابراهیم مختاری» بود که دوشنبه‌شب جشن رونمایی از تازه‌ترین اثر سینمایی‌اش در موزه سینما انجام شد. «برگ جان» آخرین ساخته ابراهیم مختاری این روزها در گروه هنر و تجربه اکران شده است. یک عاشقانه شاعرانه در مورد کشت زعفران، گذر عمر و نگاه به زندگی‌ای که با عشق یا بدون عشق گذشته است. مختاری پس از گذشت 24 سال دومین فیلم سینمایی خود با نام «برگ جان؛ یک تعبیر عاشقانه» را بالاخره ساخته است. این فیلم با بی‌سلیقگی در جشنواره قبلی فجر انتخاب نشد؛ لابد برای آنکه فکر می‌کردند فیلم گیشه نیست! اما در جشنواره بین‌المللی فیلم فجر به نمایش درآمد و تحسین بسیاری را به دنبال داشت و عاقبت توانست غزال زرین بخش فیلم‌های سینمایی را از جشنواره بین‌المللی فیلم سبز از آن خود کند. ابراهیم مختاری با ساختن فیلم مستند «زینت» و سیزده سال بعد از آن «زینت، یک روز بخصوص» و بعد هم نگارش کتابی درباره این سوژه نشان داد که آدم‌ها برایش فقط سوژه نیستند، آدم‌ها برایش آدم‌اند و به هم دلیل با یک فیلم‌ساختن، تمام نمی‌شوند. حتی بعد از 24 سال هم که باشد، برمی‌گردد تا این‌بار نورالله فیلم زعفران در کالبد آقا رحیم فیلم «برگ جان» جان بگیرد و در «یک تعبیر عاشقانه» عزت نفس آدمی را تعالی بخشد. اما آنچه مختاری به من روزی گفته بود و اکنون دستمایه این یادداشت شده، ربط زیادی به «برگ جان» ندارد. مختاری گفته بود: «امثال ما آدم‌های بازیگوشی هستیم. کار صنفی می‌کنیم، کار پژوهشی می‌کنیم، می‌خواهیم کتاب بنویسیم، فیلم بسازیم و... تنها راهش این است که برای خودمان چاله بکنیم. چاله بکنیم که در آن گیر کنیم و نتوانیم در برویم و بنشینیم سر کار!» حتما مختاری برای ساختن برگ جانش چاله خودش را کنده بود و اکنون من هم دو تا چاله کندم تا بنشینم و درباره روایت و نوآوری در روایت، چند اثر را بازخوانی کنم و البته لذت ببرم. از اول امسال در مؤسسه آپ‌آرت‌مان دوره «اومبرتواکوخوانی» برگزار کردیم. این یک چاله درست و حسابی بود. خواندن یا بازخوانی رمان‌های این نابغه ایتالیایی اصلا آسان نیست. از آن رمان‌هایی نیستند که درازکشیده بتوان خواندشان! چون باید مرتب به اینترنت رجوع کنی و این همه نام و نشان‌هایی که اکو در رمان‌هایش آورده است رمزگشایی کنی. بعد غرق می‌شوی در دریایی از دانش و تاریخ و جغرافیا و بعد خودت را ریز مي‌یابی در این بیکرانی تاریخ بشری. من مرعوب اومبرتو اکو هستم؛ این را همیشه اعتراف کرده‌ام. خلاصه سرتان را درد نیاورم؛ خواندن رمان‌های اکو (از آنک نام گل، آونگ فوکو، بائودولینو، گورستان پراگ و البته مجموعه مقاله‌های اعترافات رمان‌نویس جوان) با همراهی استادان فن (دکتر امیرعلی نجومیان، دکتر مسعود کوثری، دکتر کیهان بهمنی و فرزان سجودی) خودش یک دوره دانشگاهی بود که این هفته قرار است با خوانش «شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت» ادامه یابد. اکو در این کتاب به روایت پرداخته است. اما درواقع این کتاب گویی از روی کتاب «شش یادداشت برای هزاره بعدی» ایتالو کالوینو نوشته شده و اکو با شوخ‌طبعی نوشته‌های هم‌وطن خودش را عاریت گرفته تا درس‌هایی از روایت به ما بدهد. اومبرتو اکو در آغاز کتاب «شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت» خود نوشته است: «یکی از زیباترین کتاب‌های ایتالو کالوینو «اگر شبی در شب‌های زمستان مسافری» به موضوع حضور خواننده در روایت اختصاص دارد». این کتاب به‌نظر من تعبیر عاشقانه‌ای است از مثلث عشقی «خواننده»، «راوی» و «روایت». برای بازخوانی رمان بی‌نظیر «اگر شبی در شب‌های زمستان مسافری» و حرف‌های این دو ایتالیایی عزیز در کتاب‌هایشان («شش یادداشت برای هزاره بعدی» / کالوینو / ترجمه لیلی گلستان) و («شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت»/ اومبرتو اکو/ ترجمه علیرضا سیف‌الدینی) هم چاله لازم بود و تدارک نشست ششم از اومبرتواکوخوانی با حضور مترجمان این دو کتاب در روز پنجشنبه چهارم آبان‌ماه ساعت چهار کندن همان چاله بود که یک ماه است در آن گیر کرده‌ام و جایتان خالی است که از این کتاب به آن کتاب می‌روم و باز می‌گردم و لذت می‌برم. کالوینو و اکو هر دو مقالات این کتاب‌ها را برای سلسله‌سخنرانی‌ها درباره شعر و ادبیات دانشگاه هاروارد تحت عنوان «چارلز الیوت نورتون» نوشتند. البته در سال‌های مختلف نه هم‌زمان. در این سلسله سخنرانی‌ها هر سال از شخصیت‌های خلاق برجسته و محققان ادبی و هنری دعوت می‌شود که معمولا شش سخنرانی ارائه دهند. سخنرانی‌های نورتون از سال 1926 آغاز شده‌اند و در این سال‌ها شخصیت‌هایی مانند تی‌‌اس‌الیوت، ایگور استراوینسکی، خورخه لویس بورخس، نورتروپ فرای، اوکتاویو پاز و... در آن شرکت داشتند و گویا کالوینو اولین نویسنده ایتالیایی بود که به این کنفرانس دعوت شد؛ اگرچه اجل مهلتش نداد که مقاله‌هایش را ارائه دهد و آنها ماند برای هزاره بعد یعنی همین هزاره‌ای که الان در آن به سر می‌بریم.

یک بار یکی حرف جالبی به من زد! این یکی «ابراهیم مختاری» بود که دوشنبه‌شب جشن رونمایی از تازه‌ترین اثر سینمایی‌اش در موزه سینما انجام شد. «برگ جان» آخرین ساخته ابراهیم مختاری این روزها در گروه هنر و تجربه اکران شده است. یک عاشقانه شاعرانه در مورد کشت زعفران، گذر عمر و نگاه به زندگی‌ای که با عشق یا بدون عشق گذشته است. مختاری پس از گذشت 24 سال دومین فیلم سینمایی خود با نام «برگ جان؛ یک تعبیر عاشقانه» را بالاخره ساخته است. این فیلم با بی‌سلیقگی در جشنواره قبلی فجر انتخاب نشد؛ لابد برای آنکه فکر می‌کردند فیلم گیشه نیست! اما در جشنواره بین‌المللی فیلم فجر به نمایش درآمد و تحسین بسیاری را به دنبال داشت و عاقبت توانست غزال زرین بخش فیلم‌های سینمایی را از جشنواره بین‌المللی فیلم سبز از آن خود کند. ابراهیم مختاری با ساختن فیلم مستند «زینت» و سیزده سال بعد از آن «زینت، یک روز بخصوص» و بعد هم نگارش کتابی درباره این سوژه نشان داد که آدم‌ها برایش فقط سوژه نیستند، آدم‌ها برایش آدم‌اند و به هم دلیل با یک فیلم‌ساختن، تمام نمی‌شوند. حتی بعد از 24 سال هم که باشد، برمی‌گردد تا این‌بار نورالله فیلم زعفران در کالبد آقا رحیم فیلم «برگ جان» جان بگیرد و در «یک تعبیر عاشقانه» عزت نفس آدمی را تعالی بخشد. اما آنچه مختاری به من روزی گفته بود و اکنون دستمایه این یادداشت شده، ربط زیادی به «برگ جان» ندارد. مختاری گفته بود: «امثال ما آدم‌های بازیگوشی هستیم. کار صنفی می‌کنیم، کار پژوهشی می‌کنیم، می‌خواهیم کتاب بنویسیم، فیلم بسازیم و... تنها راهش این است که برای خودمان چاله بکنیم. چاله بکنیم که در آن گیر کنیم و نتوانیم در برویم و بنشینیم سر کار!» حتما مختاری برای ساختن برگ جانش چاله خودش را کنده بود و اکنون من هم دو تا چاله کندم تا بنشینم و درباره روایت و نوآوری در روایت، چند اثر را بازخوانی کنم و البته لذت ببرم. از اول امسال در مؤسسه آپ‌آرت‌مان دوره «اومبرتواکوخوانی» برگزار کردیم. این یک چاله درست و حسابی بود. خواندن یا بازخوانی رمان‌های این نابغه ایتالیایی اصلا آسان نیست. از آن رمان‌هایی نیستند که درازکشیده بتوان خواندشان! چون باید مرتب به اینترنت رجوع کنی و این همه نام و نشان‌هایی که اکو در رمان‌هایش آورده است رمزگشایی کنی. بعد غرق می‌شوی در دریایی از دانش و تاریخ و جغرافیا و بعد خودت را ریز مي‌یابی در این بیکرانی تاریخ بشری. من مرعوب اومبرتو اکو هستم؛ این را همیشه اعتراف کرده‌ام. خلاصه سرتان را درد نیاورم؛ خواندن رمان‌های اکو (از آنک نام گل، آونگ فوکو، بائودولینو، گورستان پراگ و البته مجموعه مقاله‌های اعترافات رمان‌نویس جوان) با همراهی استادان فن (دکتر امیرعلی نجومیان، دکتر مسعود کوثری، دکتر کیهان بهمنی و فرزان سجودی) خودش یک دوره دانشگاهی بود که این هفته قرار است با خوانش «شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت» ادامه یابد. اکو در این کتاب به روایت پرداخته است. اما درواقع این کتاب گویی از روی کتاب «شش یادداشت برای هزاره بعدی» ایتالو کالوینو نوشته شده و اکو با شوخ‌طبعی نوشته‌های هم‌وطن خودش را عاریت گرفته تا درس‌هایی از روایت به ما بدهد. اومبرتو اکو در آغاز کتاب «شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت» خود نوشته است: «یکی از زیباترین کتاب‌های ایتالو کالوینو «اگر شبی در شب‌های زمستان مسافری» به موضوع حضور خواننده در روایت اختصاص دارد». این کتاب به‌نظر من تعبیر عاشقانه‌ای است از مثلث عشقی «خواننده»، «راوی» و «روایت». برای بازخوانی رمان بی‌نظیر «اگر شبی در شب‌های زمستان مسافری» و حرف‌های این دو ایتالیایی عزیز در کتاب‌هایشان («شش یادداشت برای هزاره بعدی» / کالوینو / ترجمه لیلی گلستان) و («شش گشت‌وگذار در جنگل‌های روایت»/ اومبرتو اکو/ ترجمه علیرضا سیف‌الدینی) هم چاله لازم بود و تدارک نشست ششم از اومبرتواکوخوانی با حضور مترجمان این دو کتاب در روز پنجشنبه چهارم آبان‌ماه ساعت چهار کندن همان چاله بود که یک ماه است در آن گیر کرده‌ام و جایتان خالی است که از این کتاب به آن کتاب می‌روم و باز می‌گردم و لذت می‌برم. کالوینو و اکو هر دو مقالات این کتاب‌ها را برای سلسله‌سخنرانی‌ها درباره شعر و ادبیات دانشگاه هاروارد تحت عنوان «چارلز الیوت نورتون» نوشتند. البته در سال‌های مختلف نه هم‌زمان. در این سلسله سخنرانی‌ها هر سال از شخصیت‌های خلاق برجسته و محققان ادبی و هنری دعوت می‌شود که معمولا شش سخنرانی ارائه دهند. سخنرانی‌های نورتون از سال 1926 آغاز شده‌اند و در این سال‌ها شخصیت‌هایی مانند تی‌‌اس‌الیوت، ایگور استراوینسکی، خورخه لویس بورخس، نورتروپ فرای، اوکتاویو پاز و... در آن شرکت داشتند و گویا کالوینو اولین نویسنده ایتالیایی بود که به این کنفرانس دعوت شد؛ اگرچه اجل مهلتش نداد که مقاله‌هایش را ارائه دهد و آنها ماند برای هزاره بعد یعنی همین هزاره‌ای که الان در آن به سر می‌بریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.