تعهدات بينالمللي و عواقب خروج آمريکا از برجام
حميد کريمنيا . کارشناس روابط بينالملل
خروج احتمالي دولت ترامپ از موافقتنامه برجام، از منظر روابط بينالملل امری پذیرفتهنشده، غيراخلاقي و خارج از عرف بينالملل، ولي باسابقه در رفتار بينالمللي آمريکا محسوب ميشود. به عبارتي، اين تنها دولت کنوني آمريکا نيست که اصول و قواعد روابط بينالملل را زير سؤال ميبرد، بلکه از جنگ دوم جهاني به بعد، جناح محافظهکار يا حزب جمهوريخواه همواره روابط بينالملل و قواعد آن را در آنجا که مخل رفتار خود انگاشته، ناديده گرفته يا جدي تلقي نکرده است. برای نمونه، زمان فروپاشي شوروي سابق، جورج بوش پدر بلافاصله نظام تکقطبي را مطرح و نظريه نظم نوين جهاني را اعلام کرد. او ميخواست از اين فرصت استفاده کرده و حاکميت و نظم جديدی را مطابق با ذائقه آمريکايي در جهان گسترده كند؛ درحاليکه اين آرزو عملي نشد. بوش پسر نيز بعد از حمله آمريکا به افغانستان و عراق، نظريه خاورميانه جديد را اعلام کرد و با توجه به تحولات ايجادشده در کشورهاي عربي با عنوان بهار عربي، ساختار تازهاي را در اين منطقه پيشبيني ميکرد که تقريبا عملي نشد.
اکنون نيز دولت ترامپ با همان رويکرد اعتراضي در قبال نظم امنيتي موجود در منطقه و جهان، شکل تازهاي از تعهدات جهاني دولت دموکرات را زير پا ميگذارد ازجمله اعتراض و خروج از پيمان منطقهاي نفتا، خروج از پيمان تجاري معافيتهاي گمرکي کشورهاي حوزه اقيانوس آرام (موسوم به تپپ)، خروج از پيمان آبوهوايي پاريس، اعلام خروج از سازمان يونسکو و حتي حمايت و تشويق انگليس براي خروج از اتحاديه اروپا و در نهايت، اعتراض و تهديد به خروج از توافق برجام که اين آخرين نمونه، موجي از اعتراض از سوي ساير کشورهاي امضاکننده و سازمان ملل را نيز برانگيخته است.
اين اقدامات گذشته از خدشهداركردن بيش از پيش اعتبار آمريکا در پيمانهاي بينالمللي و تعهدات آن، نظر کارشناسان روابط بينالملل را مبني بر اينکه حقوق و روابط بينالملل يک امر نسبي و غيرقابل اتکاست، تقويت ميكند. متأسفانه اين واقعيت به نمايش گذاشته ميشود که جهان هنوز نتوانسته بعد از جنگ دوم جهاني، به يک تعهد و توافق دستهجمعي پايدار ازجمله همين توافقنامه برجام برسد. آمريکا هنوز تصور ميکند يک ابرقدرت جهاني بوده و تلقي و نظراتش بايد در تمام جهان به اجرا درآيد. براي نمونه، درباره سازمان ملل، دولتهاي جمهوريخواه از زمان تشکيل اين سازمان که در خاک همين کشور ايجاد شده و خود يکي از بانيان آن محسوب ميشود، به نظرات و اقدامات آن وفادار نبوده و آن را تکريم نميکنند؛ حتي حقالسهم سالانه خود را ناقص و با تأخير پرداخت ميکنند.
نکته ديگري که در این رابطه بايد اضافه شود، درکنکردن واقعيت و شرايط کنوني آمريکا در جهان کنوني است که این نیز به محافظهکاران آمريکايي مربوط است. در زمان دولت اوباما، او همواره ميگفت آمريکا بايد واقعيتهاي امروز جهان و اقتدار خويش را در اين رابطه بپذيرد؛ اينکه ديگر نميتواند حرف خود را بهطور يکجانبه به کرسي بنشاند. بر اين مبنا دست به برخي تحولات و نوآوريها در روابط خارجي ايالات متحده آمريکا زد؛ ازجمله نشستن سر ميز مذاکره با قدرتهاي ديگر با جمهوري اسلامي ايران و در نهايت، بهنتيجهرسيدن اين مذاکرات. پذیرفتن تعهدات اين توافق بهعنوان سند معتبر جهانيای که به تصويب سازمان ملل متحد نيز رسيده، از سوی دولت آمریکا، از مواردي بود که رويکرد حاکم بر دولت قبلي آمريکا را نشان ميداد و اينکه از نظر مقررات بينالملل، اين تعهد غيرقابل بازگشت و تغيير خواهد بود. اما دولت ترامپ به بهانههاي مختلف و بدون توجه به تأثيرگذاريها و پيامدهاي اخلاقي - حقوقي آن، اقدام به نقض تعهد دولت قبلي کرده است.
در اين رابطه بايد سؤال کرد پيامدهاي اين نقض تعهد چه خواهد بود؟
1) از نظر دولت آمريکا، ايجاد شرايط تازه به معني مقتضيات ديگر خواهد بود که در نتيجه آن طرف مقابل، يعني جمهوري اسلامي ايران، تعهدات تازهاي را تقبل کرده و بهاصطلاح رأي و نظر آمريکا در چارچوب رويکرد تازه دولت ترامپ مستولي شود. در اين رابطه، اروپا نيز با همه بالاوپايينکردنهاي خود و تأکيد بر حفظ اصول برجام، بر اصل حفظ منافع و ثبات در روابط خويش با آمريکا تأکيد ميکند که اين مبحث جداگانهاي را ميطلبد.
2) با نقض تعهد آمريکا، قضاياي تازهاي از بيثباتي در امنيت بينالمللي ايجاد خواهد شد که با توجه به نارضايتيهاي جهاني از عملکردها و سياستهاي آمريکا در قبال تعهدات بينالمللي ايجادشده، جمهوري اسلامي ايران نيز همچنان که قبلا تصريح کرده، اقدام به غنيسازي خواهد کرد و به فضاي قبل از مذاکرات برجام باز خواهد گشت. در اين رابطه، اصل مهمي که باقي است فضاي امنيتي سيالتر بينالمللي خواهد بود. همه اينها برميگردد به اينکه دولت زورگوي آمريکا واقعيتهاي جهاني را ناديده انگاشته و همچنان اصرار دارد نظم جهاني را بر مدار داشتههاي پيشين خود برقرار کند؛ درحالیکه اين امر شدني نخواهد بود و خسارت سنگيني بر خود و جهان تحميل خواهد کرد. در واقع به نظر ميرسد دولت اوباما واقعيتها را زودتر درک کرده بود.
خروج احتمالي دولت ترامپ از موافقتنامه برجام، از منظر روابط بينالملل امری پذیرفتهنشده، غيراخلاقي و خارج از عرف بينالملل، ولي باسابقه در رفتار بينالمللي آمريکا محسوب ميشود. به عبارتي، اين تنها دولت کنوني آمريکا نيست که اصول و قواعد روابط بينالملل را زير سؤال ميبرد، بلکه از جنگ دوم جهاني به بعد، جناح محافظهکار يا حزب جمهوريخواه همواره روابط بينالملل و قواعد آن را در آنجا که مخل رفتار خود انگاشته، ناديده گرفته يا جدي تلقي نکرده است. برای نمونه، زمان فروپاشي شوروي سابق، جورج بوش پدر بلافاصله نظام تکقطبي را مطرح و نظريه نظم نوين جهاني را اعلام کرد. او ميخواست از اين فرصت استفاده کرده و حاکميت و نظم جديدی را مطابق با ذائقه آمريکايي در جهان گسترده كند؛ درحاليکه اين آرزو عملي نشد. بوش پسر نيز بعد از حمله آمريکا به افغانستان و عراق، نظريه خاورميانه جديد را اعلام کرد و با توجه به تحولات ايجادشده در کشورهاي عربي با عنوان بهار عربي، ساختار تازهاي را در اين منطقه پيشبيني ميکرد که تقريبا عملي نشد.
اکنون نيز دولت ترامپ با همان رويکرد اعتراضي در قبال نظم امنيتي موجود در منطقه و جهان، شکل تازهاي از تعهدات جهاني دولت دموکرات را زير پا ميگذارد ازجمله اعتراض و خروج از پيمان منطقهاي نفتا، خروج از پيمان تجاري معافيتهاي گمرکي کشورهاي حوزه اقيانوس آرام (موسوم به تپپ)، خروج از پيمان آبوهوايي پاريس، اعلام خروج از سازمان يونسکو و حتي حمايت و تشويق انگليس براي خروج از اتحاديه اروپا و در نهايت، اعتراض و تهديد به خروج از توافق برجام که اين آخرين نمونه، موجي از اعتراض از سوي ساير کشورهاي امضاکننده و سازمان ملل را نيز برانگيخته است.
اين اقدامات گذشته از خدشهداركردن بيش از پيش اعتبار آمريکا در پيمانهاي بينالمللي و تعهدات آن، نظر کارشناسان روابط بينالملل را مبني بر اينکه حقوق و روابط بينالملل يک امر نسبي و غيرقابل اتکاست، تقويت ميكند. متأسفانه اين واقعيت به نمايش گذاشته ميشود که جهان هنوز نتوانسته بعد از جنگ دوم جهاني، به يک تعهد و توافق دستهجمعي پايدار ازجمله همين توافقنامه برجام برسد. آمريکا هنوز تصور ميکند يک ابرقدرت جهاني بوده و تلقي و نظراتش بايد در تمام جهان به اجرا درآيد. براي نمونه، درباره سازمان ملل، دولتهاي جمهوريخواه از زمان تشکيل اين سازمان که در خاک همين کشور ايجاد شده و خود يکي از بانيان آن محسوب ميشود، به نظرات و اقدامات آن وفادار نبوده و آن را تکريم نميکنند؛ حتي حقالسهم سالانه خود را ناقص و با تأخير پرداخت ميکنند.
نکته ديگري که در این رابطه بايد اضافه شود، درکنکردن واقعيت و شرايط کنوني آمريکا در جهان کنوني است که این نیز به محافظهکاران آمريکايي مربوط است. در زمان دولت اوباما، او همواره ميگفت آمريکا بايد واقعيتهاي امروز جهان و اقتدار خويش را در اين رابطه بپذيرد؛ اينکه ديگر نميتواند حرف خود را بهطور يکجانبه به کرسي بنشاند. بر اين مبنا دست به برخي تحولات و نوآوريها در روابط خارجي ايالات متحده آمريکا زد؛ ازجمله نشستن سر ميز مذاکره با قدرتهاي ديگر با جمهوري اسلامي ايران و در نهايت، بهنتيجهرسيدن اين مذاکرات. پذیرفتن تعهدات اين توافق بهعنوان سند معتبر جهانيای که به تصويب سازمان ملل متحد نيز رسيده، از سوی دولت آمریکا، از مواردي بود که رويکرد حاکم بر دولت قبلي آمريکا را نشان ميداد و اينکه از نظر مقررات بينالملل، اين تعهد غيرقابل بازگشت و تغيير خواهد بود. اما دولت ترامپ به بهانههاي مختلف و بدون توجه به تأثيرگذاريها و پيامدهاي اخلاقي - حقوقي آن، اقدام به نقض تعهد دولت قبلي کرده است.
در اين رابطه بايد سؤال کرد پيامدهاي اين نقض تعهد چه خواهد بود؟
1) از نظر دولت آمريکا، ايجاد شرايط تازه به معني مقتضيات ديگر خواهد بود که در نتيجه آن طرف مقابل، يعني جمهوري اسلامي ايران، تعهدات تازهاي را تقبل کرده و بهاصطلاح رأي و نظر آمريکا در چارچوب رويکرد تازه دولت ترامپ مستولي شود. در اين رابطه، اروپا نيز با همه بالاوپايينکردنهاي خود و تأکيد بر حفظ اصول برجام، بر اصل حفظ منافع و ثبات در روابط خويش با آمريکا تأکيد ميکند که اين مبحث جداگانهاي را ميطلبد.
2) با نقض تعهد آمريکا، قضاياي تازهاي از بيثباتي در امنيت بينالمللي ايجاد خواهد شد که با توجه به نارضايتيهاي جهاني از عملکردها و سياستهاي آمريکا در قبال تعهدات بينالمللي ايجادشده، جمهوري اسلامي ايران نيز همچنان که قبلا تصريح کرده، اقدام به غنيسازي خواهد کرد و به فضاي قبل از مذاکرات برجام باز خواهد گشت. در اين رابطه، اصل مهمي که باقي است فضاي امنيتي سيالتر بينالمللي خواهد بود. همه اينها برميگردد به اينکه دولت زورگوي آمريکا واقعيتهاي جهاني را ناديده انگاشته و همچنان اصرار دارد نظم جهاني را بر مدار داشتههاي پيشين خود برقرار کند؛ درحالیکه اين امر شدني نخواهد بود و خسارت سنگيني بر خود و جهان تحميل خواهد کرد. در واقع به نظر ميرسد دولت اوباما واقعيتها را زودتر درک کرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.