رضا نصری، کارشناس حقوق بینالملل:
عرف و حقوق بینالملل به ترامپ اجازه تغییر در برجام را نمیدهد
ارزیابی شما از سخنرانی روز جمعه دونالد ترامپ چیست؟
معتقدم یکی از مهمترین جنبههای سخنرانی ترامپ این بود که او برای «جامعه جهانی» تقریبا هیچ استدلال و پیامی نداشت. قاعدتا وقتی رئیسجمهور یک کشور درباره سرنوشت یک توافق چندجانبه بینالمللی و یک قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل صحبت میکند، حداقل انتظار این است که او جامعه جهانی را مخاطب اصلی خود قرار دهد و مواردی را عنوان کند که دغدغه عمومی تلقی میشود. اما سخنرانی ترامپ عمدتا برای مخاطب «داخلی» تنظیم شده بود و مواردی در آن ذکر شد که -هرچند ممکن است افکار عمومی آمریکا را دچار هیجان کند- اما در عرصه بینالمللی تقریبا هیچ خریداری ندارد. بهعنوان مثال، طرح ادعاهایی از این دست که «ایران به نحوی در ماجرای ۱۱ سپتامبر نقش داشته» یا اینکه «ایران با طالبان همکاری کرده است» یا اینکه «ایران ۴۰ سال پیش دیپلماتهای ما را گروگان گرفت»؛ همه بیانگر این نکته است که آقای ترامپ در این سخنرانی بیش از اینکه بخواهد جامعه جهانی را متقاعد کند، سعی کرده فضای داخلی آمریکا را تحتتأثیر قرار دهد. به نظرم مهمترین دلیل تمرکز او بر فضای داخلی هم این است که آقای ترامپ خوب میداند در عرصه بینالمللی به انزوا رانده شده و تقریبا هیچ اهرم
بینالمللی مؤثری برای مواجهه با ایران ندارد. دیگر نه سازوکارهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای آمریکا قابل بهرهبرداری و سوءاستفاده است، نه میتواند از شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران قطعنامه بگیرد، نه قادر است اتحادیه اروپا را به تصویب قوانین تحریمی ترغیب کند، نه میتواند از سایر ظرفیتها و اهرمهای قهریه نظام بینالملل علیه ایران استفاده کند. ازاینرو، از هماکنون در داخل کشور خودش فضاسازی میکند تا از این طریق احیانا زمینه را برای اقدامات خصومتآمیز همپیمانهای خود در کنگره آماده کند. البته استفاده از اهرمها و سازوکارهای «داخلی» آمریکا هم ملزومات سیاسی و حقوقی خاص خود را دارد. اینکه خانم نانسی پلوسی، رئیس سابق مجلس نمایندگان کنگره و رهبر حزب دموکرات، یک روز پیش از ایراد سخنرانی رئیسجمهور در بیانیهای اعلام میکند «اگر دولت ترامپ تهدیدهای بیپروای خود درباره اعلام عدم تصدیق برجام را محقق کند، کنگره وظیفه خواهد داشت هوشمندانه و قاطعانه از منافع ملی ایالات متحده محافظت کند» خود بیانگر این واقعیت است که ملزومات سیاسی و حقوقی برای پیشبرد سیاستهای افراطی حتی در درون آمریکا الزاما آنطور که تصور
میشود، آماده و مهیا نیست. ضمن اینکه -اگر قصد نداشته باشند در چارچوب قانون INARA «تحریمهای هستهای» را برگردانند- برای پیشبرد هر طرح خصومتآمیز دیگری در کنگره لازم است دستکم ۶۰ سناتور را در مجلس سنا با خود همراه سازند، که هشت سناتور آن باید از حزب دموکرات باشند. بنابراین، آقای ترامپ و تیم افراطی او از هماکنون هراسافکنیها و فضاسازی لازم را شروع کردهاند.
ترامپ درباره برجام بر مواضعی تأکید کرد که گویی جورج بوش در حال سخنرانی درباره برنامه هستهای ایران بود. به نظر میرسد او هنوز درباره برجام به تصمیمی نرسیده و تنها قصد دارد ایران را از ادامه برنامه هستهای بترساند تا اینکه بخواهد عمل جدی انجام دهد.
ساعاتی پیش از شروع سخنرانی آقای ترامپ، کاخ سفید یک «سند راهبردی جامع درباره ایران» منتشر کرد که سخنرانی رئیسجمهور نیز حول محور سرفصلهای همان سند تنظیم شده بود. اما همانطور که اشاره کردید، این سند بیش از اینکه حاوی یک استراتژی جدی و مشخص باشد، یک «شکایتنامه» بود که در آن بهطور کلی مجموعهای از گلایهها و تهمتهای قدیمی علیه ایران و رفتارهای آن فهرست شده بود بیآنکه روش جدید و مشخصی برای مقابله با این رفتارهای ادعایی ذکر شده باشد. ایضا در متن سخنرانی نیز آقای ترامپ چهار هدف کلی را برشمرد -مانند «مقابله با رفتارهای بیثباتکننده ایران» و «ممانعت از رسیدن ایران به سلاح هستهای»- بیآنکه استراتژی جدید و مشخصی ارائه کند. اگر متن سند راهبردی و بیانات رئیسجمهور را مبنا قرار دهیم عملا تنها استراتژی ترامپ علیه ایران این است که قصد دارد «مطابق قوانین آمریکا» و به کمک کنگره ایران را محدود کند. تنها موردی هم که آقای ترامپ بهعنوان اولین اقدام عملی در راستای پیشبرد سیاست جدید از آن یاد کرد، تحریم کلیت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که آنهم در عمل اقدام عجیب و جدیدی نیست؛ چراکه سپاه پاسداران هماکنون نیز تحت
رژیمهای متعدد تحریمی در آمریکا قرار دارد.
اما جدا از آنچه رسما بیان کردند، به نظر میرسد استراتژی نانوشته آمریکا عبارت از این باشد که از طریق تحریک ایران، ابهامآفرینی در عرصه حقوقی و هراسافکنی در دل سرمایهگذاران، فضا را برای بهرهبرداری ایران از برجام نامساعد کند تا ایران احیانا از تداوم حضور در برجام منصرف شود و به دست خود از این توافق خارج شود.
در همین راستا، ترامپ گفت درباره برجام از کنگره خواهد خواست لایحه بازنگری تدارک ببیند و چند تبصره به آن اضافه کند. از منظر حقوق بینالملل، این کار اصلا شدنی است؟ درحالیکه برجام، توافقی چندجانبه است نه توافقی بین دو کشور.
اگر حقوق بینالملل به کشورها اجازه میداد از طریق مصوبات داخلی خود مفاد قراردادهای بینالمللی چندجانبه را تغییر دهند، دیگر چیزی به نام «نظام بینالمللی» معنی نداشت. حال، آقای ترامپ نهتنها میخواهد به یک توافق چندجانبه بینالمللی به صورت یکجانبه چند تبصره اضافه کند، بلکه میخواهد یک قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه ۲۲۳۱) را هم با مصوبات داخلی خود مورد تغییر قرار دهد. طبیعتا، عرف و حقوق بینالملل به او چنین اجازهای نمیدهد. درواقع، نهتنها حقوق بینالملل به دولتها اجازه دستبرد یکجانبه به توافقات بینالمللی را نمیدهد، بلکه مطابق عُرف و قوانین بینالمللی هیچ کشوری نمیتواند برای شانهخالیکردن از تعهدات بینالمللی خود به قوانین داخلیاش استناد کند! این موضوع را پیش از این هم آقای ظریف در نامهای که در پاسخ به نامه ۴۷ سناتور جمهوریخواه نوشته بود، به آمریکاییها یادآوری کرده بود. آنها هم در زمان مذاکرات در یک نامه به مقامات تهران ادعا کردند که «مطابق قوانین آمریکا» آنها میتوانند هر توافقی را که با ایران منعقد میشود با «چرخش یک قلم» لغو یا تغییر دهند که در پاسخ به آنها آقای ظریف به طعنه نوشته بود: «آمریکا
کُل دنیا نیست» و روابط بینالملل را حقوق بینالملل اداره میکند، نه کنگره ایالات متحده!
درواقع، این ادعای آقای ترامپ چنان بیاساس بود که بسیاری از رسانهها و تحلیلگران خود آمریکا بلافاصله آن را مردود دانستند. خانم موگرینی نیز به فاصله چنددقیقه صراحتا به آن پاسخ داد و تأکید کرد که هیچ کشوری نمیتواند بهتنهایی یک قرارداد چندجانبه را که متعلق به جامعه جهانی و مورد تأیید شورای امنیت است دستخوش تغییر قرار دهد.
اروپا در مورد این اقدام ترامپ چه واکنشی میتواند نشان دهد؟
معتقدم که واکنش اروپا به آمریکا تابهحال بسیار مثبت بوده است. پیش از ایراد سخنرانی آقای ترامپ، سفرای مختلف اروپایی در واشنگتن و همچنین مقامات ارشد اتحادیه اروپا، مواضع سیاسی بسیار مثبتی در مورد برجام اتخاذ کردند. پس از سخنرانی او نیز بلافاصله خانم موگرینی واکنش نشان داد و فرانسه، آلمان و بریتانیا نیز در حمایت از برجام بیانیه مشترک صادر کردند. درمجموع، شاید این اولینباری باشد که در تاریخ معاصر چنین اجماع فراگیری «در حمایت» از ایران شکل میگیرد و این نکته بسیار مثبتی است که بیانگر موفقیت بینظیر دستگاه دیپلماسی کشور است، اما به نظرم جا دارد پارلمان اروپا نیز - بهعنوان منتخب و نماینده صدها میلیون شهروند اروپایی- در برابر مواضع نامتعارف ترامپ موضع بگیرد و سایر نهادهای اتحادیه را در جهت اتخاذ حمایتهای «عملی» و «حقوقی» ترغیب کند.
بسیار مهم است که اتحادیه اروپا قانونی موسوم به قانون «مسدودکننده» (Blocking regulation) را - که در سال ۱۹۹۶ برای مقابله با تحریم ثانویه و قوانین فرامرزی کنگره به تصویب رسانده بود - مجددا بهروز کند تا شرکتهای اروپایی را بهخاطر کار با ایران در برابر تحریمهای احتمالی کنگره تا حد ممکن مصون کند. یکی از اقدامات دیگر که میشود به اتحادیه اروپا پیشنهاد کرد این است که قانونی با یک مکانیسم «ماشه» (Trigger mechanism) به تصویب برساند، بهنحویکه سازوکارهای «حمایتی» به صورت خودکار در صورت تصویب قوانین تحریم آمریکا علیه ایران به کار بیفتند و به اجرا گذاشته شوند. این مکانیسم ماشه میتواند در رفتار و تصمیمات آتی نمایندگان کنگره تأثیرگذار باشد، ضمن اینکه حاوی یک پیام سیاسی قوی نیز هست.
نکته مهم سخنرانی او، موضوع سپاه بود که وزارت خزانهداری آمریکا هم بهسرعت آن را اعلام کرد. این تصمیم چقدر میتواند مشکل ایجاد کند؟
این موضوع هنوز مورد ابهام است. جملهبندیهای ترامپ و متعاقبا بیانیه وزارت دارایی همگی با احتیاط بسیار زیادی تنظیم شده، بهنحویکه نمیشود از آن بهطور قطعی برداشت کرد که سپاه تحت عنوان SDGT (یا یک موجودیت تروریست) نامگذاری شده است. قطعا سپاه بهعنوان یک «سازمان خارجی تروریست» (FTO) نامگذاری نشده، ولی اینکه آیا برچسب SDGT خورده یا خیر هنوز مورد بررسی است. آنچه مشخص است این است که سپاه مشمول تحریمهایی شده که برای نهادها و افرادی که SDGT خوانده میشوند، وضع شده است؛ اما اینکه رسما چنین برچسبی خورده یا نه محل ابهام است، اما درهرحال، این اقدام - بهجز جنبه توهینآمیز و نامتعارفش - احتمالا تأثیر چندانی از نظر حقوقی بر سپاه نمیگذارد، چراکه پیش از این هم سپاه مشمول چندین رژیم تحریمی مختلف شده بود!
درحالیکه ترامپ از اضافهکردن تبصره به برجام از سوی کنگره خبر داده، آیا میتوان گفت وارد دوره پسابرجام شدهایم؟ آیا صحبتهای ترامپ نقطهعطفی در افتادن برجام به سراشیبی لغو است؟
گمان نمیکنم به دوران پسابرجام به مفهوم منفی کلمه رسیده باشیم. البته سرنوشت توافق هستهای تا حدود زیادی به عملکرد ایران، عملکرد اتحادیه اروپا و در نهایت تا حدودی به عملکرد کنگره در ماههای آینده بستگی دارد. معتقدم دستگاه دیپلماسی ایران قادر است در هر سه حوزه تأثیر مثبت بگذارد.
ارزیابی شما از سخنرانی روز جمعه دونالد ترامپ چیست؟
معتقدم یکی از مهمترین جنبههای سخنرانی ترامپ این بود که او برای «جامعه جهانی» تقریبا هیچ استدلال و پیامی نداشت. قاعدتا وقتی رئیسجمهور یک کشور درباره سرنوشت یک توافق چندجانبه بینالمللی و یک قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل صحبت میکند، حداقل انتظار این است که او جامعه جهانی را مخاطب اصلی خود قرار دهد و مواردی را عنوان کند که دغدغه عمومی تلقی میشود. اما سخنرانی ترامپ عمدتا برای مخاطب «داخلی» تنظیم شده بود و مواردی در آن ذکر شد که -هرچند ممکن است افکار عمومی آمریکا را دچار هیجان کند- اما در عرصه بینالمللی تقریبا هیچ خریداری ندارد. بهعنوان مثال، طرح ادعاهایی از این دست که «ایران به نحوی در ماجرای ۱۱ سپتامبر نقش داشته» یا اینکه «ایران با طالبان همکاری کرده است» یا اینکه «ایران ۴۰ سال پیش دیپلماتهای ما را گروگان گرفت»؛ همه بیانگر این نکته است که آقای ترامپ در این سخنرانی بیش از اینکه بخواهد جامعه جهانی را متقاعد کند، سعی کرده فضای داخلی آمریکا را تحتتأثیر قرار دهد. به نظرم مهمترین دلیل تمرکز او بر فضای داخلی هم این است که آقای ترامپ خوب میداند در عرصه بینالمللی به انزوا رانده شده و تقریبا هیچ اهرم
بینالمللی مؤثری برای مواجهه با ایران ندارد. دیگر نه سازوکارهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای آمریکا قابل بهرهبرداری و سوءاستفاده است، نه میتواند از شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران قطعنامه بگیرد، نه قادر است اتحادیه اروپا را به تصویب قوانین تحریمی ترغیب کند، نه میتواند از سایر ظرفیتها و اهرمهای قهریه نظام بینالملل علیه ایران استفاده کند. ازاینرو، از هماکنون در داخل کشور خودش فضاسازی میکند تا از این طریق احیانا زمینه را برای اقدامات خصومتآمیز همپیمانهای خود در کنگره آماده کند. البته استفاده از اهرمها و سازوکارهای «داخلی» آمریکا هم ملزومات سیاسی و حقوقی خاص خود را دارد. اینکه خانم نانسی پلوسی، رئیس سابق مجلس نمایندگان کنگره و رهبر حزب دموکرات، یک روز پیش از ایراد سخنرانی رئیسجمهور در بیانیهای اعلام میکند «اگر دولت ترامپ تهدیدهای بیپروای خود درباره اعلام عدم تصدیق برجام را محقق کند، کنگره وظیفه خواهد داشت هوشمندانه و قاطعانه از منافع ملی ایالات متحده محافظت کند» خود بیانگر این واقعیت است که ملزومات سیاسی و حقوقی برای پیشبرد سیاستهای افراطی حتی در درون آمریکا الزاما آنطور که تصور
میشود، آماده و مهیا نیست. ضمن اینکه -اگر قصد نداشته باشند در چارچوب قانون INARA «تحریمهای هستهای» را برگردانند- برای پیشبرد هر طرح خصومتآمیز دیگری در کنگره لازم است دستکم ۶۰ سناتور را در مجلس سنا با خود همراه سازند، که هشت سناتور آن باید از حزب دموکرات باشند. بنابراین، آقای ترامپ و تیم افراطی او از هماکنون هراسافکنیها و فضاسازی لازم را شروع کردهاند.
ترامپ درباره برجام بر مواضعی تأکید کرد که گویی جورج بوش در حال سخنرانی درباره برنامه هستهای ایران بود. به نظر میرسد او هنوز درباره برجام به تصمیمی نرسیده و تنها قصد دارد ایران را از ادامه برنامه هستهای بترساند تا اینکه بخواهد عمل جدی انجام دهد.
ساعاتی پیش از شروع سخنرانی آقای ترامپ، کاخ سفید یک «سند راهبردی جامع درباره ایران» منتشر کرد که سخنرانی رئیسجمهور نیز حول محور سرفصلهای همان سند تنظیم شده بود. اما همانطور که اشاره کردید، این سند بیش از اینکه حاوی یک استراتژی جدی و مشخص باشد، یک «شکایتنامه» بود که در آن بهطور کلی مجموعهای از گلایهها و تهمتهای قدیمی علیه ایران و رفتارهای آن فهرست شده بود بیآنکه روش جدید و مشخصی برای مقابله با این رفتارهای ادعایی ذکر شده باشد. ایضا در متن سخنرانی نیز آقای ترامپ چهار هدف کلی را برشمرد -مانند «مقابله با رفتارهای بیثباتکننده ایران» و «ممانعت از رسیدن ایران به سلاح هستهای»- بیآنکه استراتژی جدید و مشخصی ارائه کند. اگر متن سند راهبردی و بیانات رئیسجمهور را مبنا قرار دهیم عملا تنها استراتژی ترامپ علیه ایران این است که قصد دارد «مطابق قوانین آمریکا» و به کمک کنگره ایران را محدود کند. تنها موردی هم که آقای ترامپ بهعنوان اولین اقدام عملی در راستای پیشبرد سیاست جدید از آن یاد کرد، تحریم کلیت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که آنهم در عمل اقدام عجیب و جدیدی نیست؛ چراکه سپاه پاسداران هماکنون نیز تحت
رژیمهای متعدد تحریمی در آمریکا قرار دارد.
اما جدا از آنچه رسما بیان کردند، به نظر میرسد استراتژی نانوشته آمریکا عبارت از این باشد که از طریق تحریک ایران، ابهامآفرینی در عرصه حقوقی و هراسافکنی در دل سرمایهگذاران، فضا را برای بهرهبرداری ایران از برجام نامساعد کند تا ایران احیانا از تداوم حضور در برجام منصرف شود و به دست خود از این توافق خارج شود.
در همین راستا، ترامپ گفت درباره برجام از کنگره خواهد خواست لایحه بازنگری تدارک ببیند و چند تبصره به آن اضافه کند. از منظر حقوق بینالملل، این کار اصلا شدنی است؟ درحالیکه برجام، توافقی چندجانبه است نه توافقی بین دو کشور.
اگر حقوق بینالملل به کشورها اجازه میداد از طریق مصوبات داخلی خود مفاد قراردادهای بینالمللی چندجانبه را تغییر دهند، دیگر چیزی به نام «نظام بینالمللی» معنی نداشت. حال، آقای ترامپ نهتنها میخواهد به یک توافق چندجانبه بینالمللی به صورت یکجانبه چند تبصره اضافه کند، بلکه میخواهد یک قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه ۲۲۳۱) را هم با مصوبات داخلی خود مورد تغییر قرار دهد. طبیعتا، عرف و حقوق بینالملل به او چنین اجازهای نمیدهد. درواقع، نهتنها حقوق بینالملل به دولتها اجازه دستبرد یکجانبه به توافقات بینالمللی را نمیدهد، بلکه مطابق عُرف و قوانین بینالمللی هیچ کشوری نمیتواند برای شانهخالیکردن از تعهدات بینالمللی خود به قوانین داخلیاش استناد کند! این موضوع را پیش از این هم آقای ظریف در نامهای که در پاسخ به نامه ۴۷ سناتور جمهوریخواه نوشته بود، به آمریکاییها یادآوری کرده بود. آنها هم در زمان مذاکرات در یک نامه به مقامات تهران ادعا کردند که «مطابق قوانین آمریکا» آنها میتوانند هر توافقی را که با ایران منعقد میشود با «چرخش یک قلم» لغو یا تغییر دهند که در پاسخ به آنها آقای ظریف به طعنه نوشته بود: «آمریکا
کُل دنیا نیست» و روابط بینالملل را حقوق بینالملل اداره میکند، نه کنگره ایالات متحده!
درواقع، این ادعای آقای ترامپ چنان بیاساس بود که بسیاری از رسانهها و تحلیلگران خود آمریکا بلافاصله آن را مردود دانستند. خانم موگرینی نیز به فاصله چنددقیقه صراحتا به آن پاسخ داد و تأکید کرد که هیچ کشوری نمیتواند بهتنهایی یک قرارداد چندجانبه را که متعلق به جامعه جهانی و مورد تأیید شورای امنیت است دستخوش تغییر قرار دهد.
اروپا در مورد این اقدام ترامپ چه واکنشی میتواند نشان دهد؟
معتقدم که واکنش اروپا به آمریکا تابهحال بسیار مثبت بوده است. پیش از ایراد سخنرانی آقای ترامپ، سفرای مختلف اروپایی در واشنگتن و همچنین مقامات ارشد اتحادیه اروپا، مواضع سیاسی بسیار مثبتی در مورد برجام اتخاذ کردند. پس از سخنرانی او نیز بلافاصله خانم موگرینی واکنش نشان داد و فرانسه، آلمان و بریتانیا نیز در حمایت از برجام بیانیه مشترک صادر کردند. درمجموع، شاید این اولینباری باشد که در تاریخ معاصر چنین اجماع فراگیری «در حمایت» از ایران شکل میگیرد و این نکته بسیار مثبتی است که بیانگر موفقیت بینظیر دستگاه دیپلماسی کشور است، اما به نظرم جا دارد پارلمان اروپا نیز - بهعنوان منتخب و نماینده صدها میلیون شهروند اروپایی- در برابر مواضع نامتعارف ترامپ موضع بگیرد و سایر نهادهای اتحادیه را در جهت اتخاذ حمایتهای «عملی» و «حقوقی» ترغیب کند.
بسیار مهم است که اتحادیه اروپا قانونی موسوم به قانون «مسدودکننده» (Blocking regulation) را - که در سال ۱۹۹۶ برای مقابله با تحریم ثانویه و قوانین فرامرزی کنگره به تصویب رسانده بود - مجددا بهروز کند تا شرکتهای اروپایی را بهخاطر کار با ایران در برابر تحریمهای احتمالی کنگره تا حد ممکن مصون کند. یکی از اقدامات دیگر که میشود به اتحادیه اروپا پیشنهاد کرد این است که قانونی با یک مکانیسم «ماشه» (Trigger mechanism) به تصویب برساند، بهنحویکه سازوکارهای «حمایتی» به صورت خودکار در صورت تصویب قوانین تحریم آمریکا علیه ایران به کار بیفتند و به اجرا گذاشته شوند. این مکانیسم ماشه میتواند در رفتار و تصمیمات آتی نمایندگان کنگره تأثیرگذار باشد، ضمن اینکه حاوی یک پیام سیاسی قوی نیز هست.
نکته مهم سخنرانی او، موضوع سپاه بود که وزارت خزانهداری آمریکا هم بهسرعت آن را اعلام کرد. این تصمیم چقدر میتواند مشکل ایجاد کند؟
این موضوع هنوز مورد ابهام است. جملهبندیهای ترامپ و متعاقبا بیانیه وزارت دارایی همگی با احتیاط بسیار زیادی تنظیم شده، بهنحویکه نمیشود از آن بهطور قطعی برداشت کرد که سپاه تحت عنوان SDGT (یا یک موجودیت تروریست) نامگذاری شده است. قطعا سپاه بهعنوان یک «سازمان خارجی تروریست» (FTO) نامگذاری نشده، ولی اینکه آیا برچسب SDGT خورده یا خیر هنوز مورد بررسی است. آنچه مشخص است این است که سپاه مشمول تحریمهایی شده که برای نهادها و افرادی که SDGT خوانده میشوند، وضع شده است؛ اما اینکه رسما چنین برچسبی خورده یا نه محل ابهام است، اما درهرحال، این اقدام - بهجز جنبه توهینآمیز و نامتعارفش - احتمالا تأثیر چندانی از نظر حقوقی بر سپاه نمیگذارد، چراکه پیش از این هم سپاه مشمول چندین رژیم تحریمی مختلف شده بود!
درحالیکه ترامپ از اضافهکردن تبصره به برجام از سوی کنگره خبر داده، آیا میتوان گفت وارد دوره پسابرجام شدهایم؟ آیا صحبتهای ترامپ نقطهعطفی در افتادن برجام به سراشیبی لغو است؟
گمان نمیکنم به دوران پسابرجام به مفهوم منفی کلمه رسیده باشیم. البته سرنوشت توافق هستهای تا حدود زیادی به عملکرد ایران، عملکرد اتحادیه اروپا و در نهایت تا حدودی به عملکرد کنگره در ماههای آینده بستگی دارد. معتقدم دستگاه دیپلماسی ایران قادر است در هر سه حوزه تأثیر مثبت بگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.