مبانی نقد تئاتر فرامدرن(بخش دوم)
صمد چینیفروشان
گفتیم تئاتر فرامدرن با انکار الگوی خطی تئاتر داستانمحور و با حذف کشمکشهای دوقطبی و رابطه زیرمتنی یا بینامتنی میان واقعیت روزمره و رویدادهای صحنه، ساختار پراکنده و چندلایهای را عرضه میکند که با مجموعه شرایط فرهنگی و گفتمانی دوران معاصر و تجربههای انسان امروز همخوانی بیشتر و نزدیکتری دارد. منظور من از تئاتر فرامدرن، نه تئاتر پستمدرن، آن دسته از تجربههای مدرن تئاتر امروز است که داستان و روایت در آنها، به درجات مختلف، به حداقل ممکن کاهش یافته و همه اجزای نمایش، ازجمله اشخاص درگیر در آنها فاقد هرگونه پیشزمینه روشن اجتماعی یا فردی هستند و هیچگونه اصراری هم در انتقال یک مفهوم یا معنای یگانه و مسلمی ندارند. این نوع آثار که در کشور ما در آغاز عمدتا متأثر از شنیدهها و خواندههای پراکنده درباره آثار دیگران و مطالعه نهچندان دقیق کتب ترجمهشده درباره تجربیات تئاتر معاصر جهان پدید آمدند، امروزه برای موجودیت خود دلایل زیباشناختی، عاطفی و گفتمانی محکمتر و قابل دفاعتری یافتهاند که بخش کوچکی از آن را میتوان به تغییر ذائقه مخاطبان تئاتر- تحتتأثیر تجربیات پیشگفته - نسبت داد و بخش مهمتری از آن را هم میتوان
مولود گسترش دامنه ارتباطات جهانی و دسترسی وسیعتر و راحتتر مخاطبان به تجربیات دیگران و درنهایت، نتیجه واقعیتها و پیچیدگیهای زندگی انسان در جهان معاصر دانست؛ پیچیدگیهایی که هرگونه قطعیت را به چالش کشیدهاند.
در چنین شرایطی یک منتقد کار خود را از کدام نقطه باید آغاز کند؟ ملاکها و معیارهای او برای بررسی ارزشهای این قبیل آثار کداماند؟ یک منتقد علاوه بر آنچه در بخش اول این مقاله گفته شد، از چندین زاویه میتواند به ساحت این آثار نفوذ کرده و به بررسی میزان موفقیت آنها و به عبارت دیگر، به بررسی میزان اصالت آنها بپردازد که یکی از آنها میتواند بررسی میزان توانایی یا ناتوانی این آثار در فراهمکردن حداقل التذاذ زیباییشناختی برای مخاطب باشد. از دیگر جنبههای قابل مطالعه این آثار، بررسی میزان توانایی یا ناتوانی آنها در جلب مشارکت ذهنی تماشاگر و انگیزش تخیل مخاطب و نیز بررسی نقشی است که ممکن است این آثار در آشناییزدایی و تغییر نحوه نگرش مخاطب به جهان برای خود قائل شده باشند. از آنجایی که هیچ عنصر صحنهای جز با روشنشدن نقش آن در کلیت بیان صحنهای و نظام نشانهای کلی اثر به معنای موردنظر خود دست پیدا نمیکند، یکی از مهمترین سنجههای منتقدان برای ارزیابی آثار فرامدرن، کشف منطق معناشناختی و زیباییشناختی نشانههای انتخابی و درجه همپوشانی آنها در ساخت و پرداخت کلیت اثر خواهد بود.
بنابراین گام چهارم یک منتقد در مواجهه با این قبیل آثار، سنجش میزان موفقیت خالقان آنها در فراهمکردن امکان همپوشانیهای ساختاری میان نشانههای به کارگرفتهشده در ساختمان اینگونه آثار است. به عبارت دیگر، منتقد از راه بررسی نظام نشانهای مستقر در این آثار به مطالعه رمزگانهای خاص جاری در هریک از آنها پرداخته و با بررسی میزان همپوشانی و همزیستی میان نشانهها و نوع و کیفیت تعامل آنها با یکدیگر، به ارزیابی ارزشهای واقعا موجود یا ادعایی این آثار میپردازد. به زبان سادهتر، هیچ انتخابی در ساختار اینگونه آثار نباید از سر بازیگوشی، دلبخواهانه و خلقالساعه صورت گرفته باشد و حتی در گسستهترین و پراکندهترین نظام رمزگانی و نشانهای بهکار گرفتهشده در ساختمان آنها باید نوعی درهمتنیدگی و همپوشانی بدون رخنه و قابل تحلیل در نظام رمزگانی آنها جاری باشد. فیالمثل، اگر قرار است از یک قرقره بزرگ کابلهای صنعتی در صحنه استفاده شود و اگر قرار است مجموعه کنشهای صحنه، مخاطب را به مفهوم بخصوصی ارجاع بدهند، این انتخاب باید نقش تعیینکنندهای در جلب مشارکت ذهنی مخاطب در روند معناافزایی ایفا کند. به بیان دیگر، حتی بیربطی
کل عناصر صحنه با یکدیگر هم، باید در بیربطی و آشفتگی کلیت صحنه معنا پیدا کند. نمایش «زندگی و دوران زیگموند فروید» اثر رابرت ویلسون که اجرای آن چهار ساعت به درازا کشید، مجموعهای از تابلوهایی فاقد کلام و با حرکاتی بسیار نامحسوس و کند بودند که باعث میشد تماشاگران شیوه متفاوتی از تماشای تئاتر را تجربه کنند. به گفته رابرت ویلسون، او در این نمایش از همان «زمانی» استفاده کرده است که ابرها با آن جابهجا میشوند یا روز به پایان میرسد:
«... من برای تماشاگران، زمانی را فراهم میکنم تا به ژرفاندیشی در مسائلی غیر از آنچه بر صحنه میگذرد، بپردازند. من برای آنها زمان و فضایی برای اندیشیدن فراهم میکنم». به گفته استیان، منتقد و نظریهپرداز تجربه اجرا: «... در تاروپود هر نمایش موفقی، زنجیره علائم ارسالی از سوی متن به بازیگران و از بازیگران به تماشاگران و بالعکس، چرخه دراماتیکی را تکمیل میکند که در آن، تماشاگر، سهم بسزا و غیرقابل انکاری دارد... . یک درام «بد»، حاصل غیبت این چرخه دراماتیک است و فقدان یک چنین چرخهای به معنی عدم تحقق یک تجربه ناب دراماتیک خواهد بود».2 ریچارد فورمن، درمورد نحوه تأثیرگذاری آثار رابرت ویلسون بر مخاطب معتقد است که آثار ویلسون، ما را با تئاتر ترکیبی صادقانهتری مواجه میکنند که در آن، تلاش اصلی کارگردان، جانبخشی به اعمال و اشیای صحنه به گونهای است که در هر لحظه، از خلال مناسبات و روابط میان اشیا، امکانی برای تداعیهای ذهنی و دستیابی مخاطب به معانی ضمنی متعدد، فراهم میشود.
سخن آخر
امروزه، زبان تئاتر- و بهقول جان ویتمور، مؤلف کتاب کارگردانی تئاتر پستمدرن، دستور زبان صحنهای، یعنی هر آنچه شمای ظاهری یک صحنه را فراهم میکند، درحال تغییر است و مخاطبان تئاترها نیز به تجربههای تازهتری نیاز دارند. اما این نیاز و آن واقعیت، به هیچوجه نباید بهانهای برای میدانداری هر تجربه خامی در تئاتر فراهم کند.
تئاتر به مخاطب نیاز دارد و بدون آن هیچ است. بههمیندلیل، حقانیت و اصالت هر تجربه تازهای در حوزه تئاتر و نمایش را باید در نقش و جایگاهی که آنها برای مخاطب قائل میشوند مورد ارزیابی و قضاوت قرار داد.
بنابراین در کشور ما تسلیمشدن در برابر هرگونه نوآوری در تجربه تئاتری، غیر از دامنزدن به سوءتفاهمات و بدفهمیهای روبه رشد، کار دیگری برای تئاتر ما نمیکند. حذف مخاطب از فرایند تجربه تئاتری به معنای حذف اصالت از تئاتر و میداندادن به توهم خلاقیت به جای خلاقیت ناب و اصیل هنرمندانه است. این روند بهویژه در تئاتر سالهای اخیر ما که هنوز و همچنان یک تئاتر سراسر تحت حمایت دولت باقی مانده است، میتواند بسیار نگرانکنندهتر باشد. در چنین تئاتری که استقبال و نیاز مخاطب، آخرین حلقه در زنجیره ارزیابی ارزشهای واقعا موجود اثر هنری است، کنش نقد و ارزیابی، بیش از هر زمان دیگری به کنشی حساس و حیاتی تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، بررسی میزان همخوانی و تعامل عناصر صحنه با یکدیگر و فضایی که برای دخالت ذهنی و مشارکت عاطفی و عقلانی مخاطب درنظر گرفته میشود، به یکی از مهمترین وظایف نقد و منتقد تئاتر تبدیل میشود.
در نگاهی کلی، آثار تجربی تئاتر امروز ما را میتوان جایی در میانه راه تئاتر دراماتیک و تئاتر غیردراماتیک مورد ارزیابی قرار داد. مشکل اصلی تئاتر امروز ما - که شاید به لحاظ تنوع ساختاری و سبک شناختی و رویکردهای تجربی، کمتر همتایی بتوان برای آن در جهان امروز یافت - این است که از الگوی درونی مشخصی (به لحاظ نظری، قابل ردیابی) پیروی نمیکنند. فرم در آنها هنوز هم تابعی از زبان و گفتار نمایشی است و هنوز هم نتوانسته است به عاملی برای انگیزش توان معناساز ذهن مخاطب برای آفرینش معنا تبدیل شود. از شکاف تنگ موجود میان عناصر اجرائی و نمایشی آنها (شخصیتها، رویدادها و تصاویر)، نمیتوان به معانی متکثر و متعدد دست یافت. در آنها اغلب، تصویر جایگزین کلمه میشود که در ساختاری خطی به روایت کنش صحنهای میپردازد. استعارههای صحنهای در آنها اغلب گنگ و معناناپذیر (و حداکثر تکمعنایی) باقی میمانند و بههمیندلیل هم کمترین توجه به مشارکت مخاطب را از خود به نمایش میگذارند. هنوز هم برای آنها مخاطب تئاتر صرفا یک ناظر بیرونی تلقی میشود و نقشی برای او در فرایند آفرینش معنا درنظر گرفته نمیشود. در آنها با وجود پیچیدگی روند بازنمایی،
اغلب، رویدادهای نمایشی معنای واحدی را در اختیار تماشاگر قرار میدهند. این ویژگیها همان مبانی و معیارهای قضاوتی را مطرح میکنند که رعایت و کاربردشان در مواجهه با آثار فرامدرن امروز ما از یک نقد هدفمند و از یک منتقد آگاه انتظار میرود.
پینوشت:
1- کارگردانی تئاتر پستمدرن، ص 275، اثر جان ویتمور، ترجمه صمد چینیفروشان
2-کارگردانی تئاتر پستمدرن، ص 92 اثر جان ویتمور- ترجمه صمد چینیفروشان
گفتیم تئاتر فرامدرن با انکار الگوی خطی تئاتر داستانمحور و با حذف کشمکشهای دوقطبی و رابطه زیرمتنی یا بینامتنی میان واقعیت روزمره و رویدادهای صحنه، ساختار پراکنده و چندلایهای را عرضه میکند که با مجموعه شرایط فرهنگی و گفتمانی دوران معاصر و تجربههای انسان امروز همخوانی بیشتر و نزدیکتری دارد. منظور من از تئاتر فرامدرن، نه تئاتر پستمدرن، آن دسته از تجربههای مدرن تئاتر امروز است که داستان و روایت در آنها، به درجات مختلف، به حداقل ممکن کاهش یافته و همه اجزای نمایش، ازجمله اشخاص درگیر در آنها فاقد هرگونه پیشزمینه روشن اجتماعی یا فردی هستند و هیچگونه اصراری هم در انتقال یک مفهوم یا معنای یگانه و مسلمی ندارند. این نوع آثار که در کشور ما در آغاز عمدتا متأثر از شنیدهها و خواندههای پراکنده درباره آثار دیگران و مطالعه نهچندان دقیق کتب ترجمهشده درباره تجربیات تئاتر معاصر جهان پدید آمدند، امروزه برای موجودیت خود دلایل زیباشناختی، عاطفی و گفتمانی محکمتر و قابل دفاعتری یافتهاند که بخش کوچکی از آن را میتوان به تغییر ذائقه مخاطبان تئاتر- تحتتأثیر تجربیات پیشگفته - نسبت داد و بخش مهمتری از آن را هم میتوان
مولود گسترش دامنه ارتباطات جهانی و دسترسی وسیعتر و راحتتر مخاطبان به تجربیات دیگران و درنهایت، نتیجه واقعیتها و پیچیدگیهای زندگی انسان در جهان معاصر دانست؛ پیچیدگیهایی که هرگونه قطعیت را به چالش کشیدهاند.
در چنین شرایطی یک منتقد کار خود را از کدام نقطه باید آغاز کند؟ ملاکها و معیارهای او برای بررسی ارزشهای این قبیل آثار کداماند؟ یک منتقد علاوه بر آنچه در بخش اول این مقاله گفته شد، از چندین زاویه میتواند به ساحت این آثار نفوذ کرده و به بررسی میزان موفقیت آنها و به عبارت دیگر، به بررسی میزان اصالت آنها بپردازد که یکی از آنها میتواند بررسی میزان توانایی یا ناتوانی این آثار در فراهمکردن حداقل التذاذ زیباییشناختی برای مخاطب باشد. از دیگر جنبههای قابل مطالعه این آثار، بررسی میزان توانایی یا ناتوانی آنها در جلب مشارکت ذهنی تماشاگر و انگیزش تخیل مخاطب و نیز بررسی نقشی است که ممکن است این آثار در آشناییزدایی و تغییر نحوه نگرش مخاطب به جهان برای خود قائل شده باشند. از آنجایی که هیچ عنصر صحنهای جز با روشنشدن نقش آن در کلیت بیان صحنهای و نظام نشانهای کلی اثر به معنای موردنظر خود دست پیدا نمیکند، یکی از مهمترین سنجههای منتقدان برای ارزیابی آثار فرامدرن، کشف منطق معناشناختی و زیباییشناختی نشانههای انتخابی و درجه همپوشانی آنها در ساخت و پرداخت کلیت اثر خواهد بود.
بنابراین گام چهارم یک منتقد در مواجهه با این قبیل آثار، سنجش میزان موفقیت خالقان آنها در فراهمکردن امکان همپوشانیهای ساختاری میان نشانههای به کارگرفتهشده در ساختمان اینگونه آثار است. به عبارت دیگر، منتقد از راه بررسی نظام نشانهای مستقر در این آثار به مطالعه رمزگانهای خاص جاری در هریک از آنها پرداخته و با بررسی میزان همپوشانی و همزیستی میان نشانهها و نوع و کیفیت تعامل آنها با یکدیگر، به ارزیابی ارزشهای واقعا موجود یا ادعایی این آثار میپردازد. به زبان سادهتر، هیچ انتخابی در ساختار اینگونه آثار نباید از سر بازیگوشی، دلبخواهانه و خلقالساعه صورت گرفته باشد و حتی در گسستهترین و پراکندهترین نظام رمزگانی و نشانهای بهکار گرفتهشده در ساختمان آنها باید نوعی درهمتنیدگی و همپوشانی بدون رخنه و قابل تحلیل در نظام رمزگانی آنها جاری باشد. فیالمثل، اگر قرار است از یک قرقره بزرگ کابلهای صنعتی در صحنه استفاده شود و اگر قرار است مجموعه کنشهای صحنه، مخاطب را به مفهوم بخصوصی ارجاع بدهند، این انتخاب باید نقش تعیینکنندهای در جلب مشارکت ذهنی مخاطب در روند معناافزایی ایفا کند. به بیان دیگر، حتی بیربطی
کل عناصر صحنه با یکدیگر هم، باید در بیربطی و آشفتگی کلیت صحنه معنا پیدا کند. نمایش «زندگی و دوران زیگموند فروید» اثر رابرت ویلسون که اجرای آن چهار ساعت به درازا کشید، مجموعهای از تابلوهایی فاقد کلام و با حرکاتی بسیار نامحسوس و کند بودند که باعث میشد تماشاگران شیوه متفاوتی از تماشای تئاتر را تجربه کنند. به گفته رابرت ویلسون، او در این نمایش از همان «زمانی» استفاده کرده است که ابرها با آن جابهجا میشوند یا روز به پایان میرسد:
«... من برای تماشاگران، زمانی را فراهم میکنم تا به ژرفاندیشی در مسائلی غیر از آنچه بر صحنه میگذرد، بپردازند. من برای آنها زمان و فضایی برای اندیشیدن فراهم میکنم». به گفته استیان، منتقد و نظریهپرداز تجربه اجرا: «... در تاروپود هر نمایش موفقی، زنجیره علائم ارسالی از سوی متن به بازیگران و از بازیگران به تماشاگران و بالعکس، چرخه دراماتیکی را تکمیل میکند که در آن، تماشاگر، سهم بسزا و غیرقابل انکاری دارد... . یک درام «بد»، حاصل غیبت این چرخه دراماتیک است و فقدان یک چنین چرخهای به معنی عدم تحقق یک تجربه ناب دراماتیک خواهد بود».2 ریچارد فورمن، درمورد نحوه تأثیرگذاری آثار رابرت ویلسون بر مخاطب معتقد است که آثار ویلسون، ما را با تئاتر ترکیبی صادقانهتری مواجه میکنند که در آن، تلاش اصلی کارگردان، جانبخشی به اعمال و اشیای صحنه به گونهای است که در هر لحظه، از خلال مناسبات و روابط میان اشیا، امکانی برای تداعیهای ذهنی و دستیابی مخاطب به معانی ضمنی متعدد، فراهم میشود.
سخن آخر
امروزه، زبان تئاتر- و بهقول جان ویتمور، مؤلف کتاب کارگردانی تئاتر پستمدرن، دستور زبان صحنهای، یعنی هر آنچه شمای ظاهری یک صحنه را فراهم میکند، درحال تغییر است و مخاطبان تئاترها نیز به تجربههای تازهتری نیاز دارند. اما این نیاز و آن واقعیت، به هیچوجه نباید بهانهای برای میدانداری هر تجربه خامی در تئاتر فراهم کند.
تئاتر به مخاطب نیاز دارد و بدون آن هیچ است. بههمیندلیل، حقانیت و اصالت هر تجربه تازهای در حوزه تئاتر و نمایش را باید در نقش و جایگاهی که آنها برای مخاطب قائل میشوند مورد ارزیابی و قضاوت قرار داد.
بنابراین در کشور ما تسلیمشدن در برابر هرگونه نوآوری در تجربه تئاتری، غیر از دامنزدن به سوءتفاهمات و بدفهمیهای روبه رشد، کار دیگری برای تئاتر ما نمیکند. حذف مخاطب از فرایند تجربه تئاتری به معنای حذف اصالت از تئاتر و میداندادن به توهم خلاقیت به جای خلاقیت ناب و اصیل هنرمندانه است. این روند بهویژه در تئاتر سالهای اخیر ما که هنوز و همچنان یک تئاتر سراسر تحت حمایت دولت باقی مانده است، میتواند بسیار نگرانکنندهتر باشد. در چنین تئاتری که استقبال و نیاز مخاطب، آخرین حلقه در زنجیره ارزیابی ارزشهای واقعا موجود اثر هنری است، کنش نقد و ارزیابی، بیش از هر زمان دیگری به کنشی حساس و حیاتی تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، بررسی میزان همخوانی و تعامل عناصر صحنه با یکدیگر و فضایی که برای دخالت ذهنی و مشارکت عاطفی و عقلانی مخاطب درنظر گرفته میشود، به یکی از مهمترین وظایف نقد و منتقد تئاتر تبدیل میشود.
در نگاهی کلی، آثار تجربی تئاتر امروز ما را میتوان جایی در میانه راه تئاتر دراماتیک و تئاتر غیردراماتیک مورد ارزیابی قرار داد. مشکل اصلی تئاتر امروز ما - که شاید به لحاظ تنوع ساختاری و سبک شناختی و رویکردهای تجربی، کمتر همتایی بتوان برای آن در جهان امروز یافت - این است که از الگوی درونی مشخصی (به لحاظ نظری، قابل ردیابی) پیروی نمیکنند. فرم در آنها هنوز هم تابعی از زبان و گفتار نمایشی است و هنوز هم نتوانسته است به عاملی برای انگیزش توان معناساز ذهن مخاطب برای آفرینش معنا تبدیل شود. از شکاف تنگ موجود میان عناصر اجرائی و نمایشی آنها (شخصیتها، رویدادها و تصاویر)، نمیتوان به معانی متکثر و متعدد دست یافت. در آنها اغلب، تصویر جایگزین کلمه میشود که در ساختاری خطی به روایت کنش صحنهای میپردازد. استعارههای صحنهای در آنها اغلب گنگ و معناناپذیر (و حداکثر تکمعنایی) باقی میمانند و بههمیندلیل هم کمترین توجه به مشارکت مخاطب را از خود به نمایش میگذارند. هنوز هم برای آنها مخاطب تئاتر صرفا یک ناظر بیرونی تلقی میشود و نقشی برای او در فرایند آفرینش معنا درنظر گرفته نمیشود. در آنها با وجود پیچیدگی روند بازنمایی،
اغلب، رویدادهای نمایشی معنای واحدی را در اختیار تماشاگر قرار میدهند. این ویژگیها همان مبانی و معیارهای قضاوتی را مطرح میکنند که رعایت و کاربردشان در مواجهه با آثار فرامدرن امروز ما از یک نقد هدفمند و از یک منتقد آگاه انتظار میرود.
پینوشت:
1- کارگردانی تئاتر پستمدرن، ص 275، اثر جان ویتمور، ترجمه صمد چینیفروشان
2-کارگردانی تئاتر پستمدرن، ص 92 اثر جان ویتمور- ترجمه صمد چینیفروشان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.