نقد اجرای نمایش اقتباسی «گرترود روح پدر هملت»
خوانش راسیونال- اکسپرسیونیست
نغمه قديمي: نمایشی که هملت نیست. بهطور معمول نسخههای اقتباسی از نمایشنامههای مرجع و جاودانی همانند هملت ویژگی مشترکی دارند؛ با هر خوانش و نگرشی که به سمتشان برویم، باز زیر سایه سنگین روایت اصلی قرار خواهیم گرفت. به زبانی دیگر، فرار از روایت اصلی با تم و قصه آشنایی که دارند به اندازهای سخت است که گاه ناممکن مینماید. اما هوشمندی نویسنده و کارگردان نمایش «گرترود، روح پدر هملت» (كه اين روزها ساعت 20:30 در سالن کوچک تئاتر مولوی اجرا ميشود)، دقیقا اینجا پدیدار میشود که هدف و مدلول را جوری کنار هم مینشاند که مخاطب از همان ابتدا متوجه میشود با چیز دیگری روبهرو شده که بارها از نمایش اصلی هملت فراتر رفته و امکانهای دیگری را میجوید. در نتیجه مخاطب پابهپای قواعد این نمایش پیش رفته و خود را به دست قصه میسپارد.
چنین اثری در محور همنشینی با قواعد مشخص برای مخاطبی که به احتمال قوی هملت را خوب میشناسد، میتواند چالشی جالب و هیجانانگیز باشد. مخاطبی که با تداخل و تضاد دانستههایش با دادههای نمایش مذکور مواجه میشود، ممکن است در وهله اول معنادهی را مطابق با خواسته نویسنده پیش نبرد؛ اما درنهایت این کارگردان است که اثر را از آنِ خود کرده است.
این اثر با نگاهی تازه و متفاوت تأثیر گرترود، مادر هملت را در تقابل با هوش بشری پررنگ و برجسته میکند؛ زن قدرتمندی که از یک طرف فراوردهها و پیشرفتهای علمی را در چنگال خود دارد و همزمان، برای اعاده حیثیت از حکومتش دست به دامن خرافات میشود. این نگرش به قصه نشانگر فرق بزرگ تم نمایشنامه اصلی با روایت اقتباسی است و در پرتوی ازرونقانداختن بازار توهمفروشان، هیچ تردیدی در علت مرگ پدر هملت باقی نمیگذارد. قتل پادشاه به دست کلادیوس (عموی هملت) و گرترود (مادر هملت) بهمثابه قاعده مسلم بازی، طرح میشود و دیگر برای هملت نمایشنامه مذکور آگاهی به این واقعیت نیازمند امری فراواقعی همچون دیدن روح پدرش نیست.
گرترود؛ همزمان مادر، همسر و معشوق بوده، سه عنوانی که در هرکدام فارغ از درستی یا نادرستیشان، دنیایی از عطوفت مستتر است. اما گویی هیچکدام از این عناوین با تمایل سیریناپذیر او به سمت قدرت، همتراز نمیشوند. چهبسا از هر سه آنها برای ارضای شهوت قدرت سود میجسته است. این امر باعث شده دو الگوی زن اثیری و زن لکاته در این اثر بهخوبی بازخوانی شود. چنانچه در آغاز نمایش در اتمسفری پرتنش شاهدیم زن لکاته یا همان گرترود در نقش ليدر، به دو نفر- که در ادامه متوجه میشویم کلادیوس و پولونیوس (پدر افیلیا) هستند- دستور مثلهکردن اندام انسان را میدهد، فضای اکسپرسیونیستی حاکم بر اجرا به موازات قصه پیش میرود. گویی همه شرارتهای عالم هستی زیر سر این زن است؛ زنی که حتی به هملت که در این نمایش آگاه اما متعقل و آرام است، هم رحم نمیکند و قصد دارد در نقش روح پدر بر او ظاهر شده و دیوانهاش کند. اینجا دقیقا نقطه آغاز فرار نمایشنامه از سایه هملت شکسپیر است؛ ظاهرشدن روح پدر بر هملت نهتنها به ضرر ملکه و پادشاه کنونی نیست که خواسته آنها نیز هست. روح پدر هملت جز اعلامیهای برای دیوانهخواندن هملت و بازگرداندنش به معرکه
جنگ نیست؛ چیزی که هملت آن را به تمسخر گرفته است و درنهایت تاوان زهرخندش را میدهد. کاراکتر به پوچیرسیده هملت، تمام توان و خرد خود را برای درک هویتش در پازل بههمریخته مناسبات خانوادگیاش بهکار گرفته است؛ هرچند زندگی چیز درخور توجهی برای او ندارد. اما به غمگینانهترین شکل زیر چکمههای قدرت گرترود از هم میگسلد.
کاراکتر افیلیا بهمثابه زن اثیری؛ پاکدامن و عاشق است. تیمارگر و دلسوز و آگاه است، تشنه عشق است اما بهخاطر عدم وجود زیستی خرسندانه در کنار سردی هملت و بیمهری دیگران، تن از زنانگی شسته- این مورد در طراحی لباس بهدقت اعمال شده- درنهایت اما افیلیا تن به زلالی آب رودخانه حومه کاخ السینور نمیدهد، بلکه با چرخشی 180درجهای، با ظاهرشدن در کنار کلادیوس غافلگیرمان میکند. نقطه اوج تفاوتهای متن اقتباسی، در صحنه آخر ایستاده و از پشت چشمان افیلیا، مخاطب را مینگرد؛ جایی که افیلیا بهوسیله تناقض کنشش با انتظار مخاطب، انتقام دیدهنشدنهایش از سوی هملت را میگیرد. با نگاهی توخالی و تلخ اما صادق؛ صداقتی شاید ترسناک که میخواهد بپرسد چرا انتظار داشتیم افیلیا همیشه همان زن ِاثیری باقی بماند؟
اما کلادیوس... عموی قدرتطلب هملت! فاسق ملکه! قاتل برادرش، پادشاه دانمارک! شاید همینها کافی است برای نمایانکردن کلادیوس و روح سیاهش، اما در نمایش «گرترود...» او تاریکتر از چیزی که میشناختیم؛ مرداب آرامی است در حال مکیدن همه خوبیهای ساحتِ زمین به درون سیاهچاله عمیق خود.
نمایش دکوری ساده و مینیمال دارد و با کمترین اکسسوار و استفاده هوشمندانه از فضا، کارگردان میزانسنهای درخور توجهی خلق کرده که در چند صحنه، بهخصوص صحنه مثلهکردن هملت از سوی گرترود بسیار قابلتوجه و تکاندهنده است. ترکیب همه این موارد ازجمله نمایشنامه و کارگردانی خلاقانه از این تلاش گروهی، اثری درخور تماشا ساخته است.
نغمه قديمي: نمایشی که هملت نیست. بهطور معمول نسخههای اقتباسی از نمایشنامههای مرجع و جاودانی همانند هملت ویژگی مشترکی دارند؛ با هر خوانش و نگرشی که به سمتشان برویم، باز زیر سایه سنگین روایت اصلی قرار خواهیم گرفت. به زبانی دیگر، فرار از روایت اصلی با تم و قصه آشنایی که دارند به اندازهای سخت است که گاه ناممکن مینماید. اما هوشمندی نویسنده و کارگردان نمایش «گرترود، روح پدر هملت» (كه اين روزها ساعت 20:30 در سالن کوچک تئاتر مولوی اجرا ميشود)، دقیقا اینجا پدیدار میشود که هدف و مدلول را جوری کنار هم مینشاند که مخاطب از همان ابتدا متوجه میشود با چیز دیگری روبهرو شده که بارها از نمایش اصلی هملت فراتر رفته و امکانهای دیگری را میجوید. در نتیجه مخاطب پابهپای قواعد این نمایش پیش رفته و خود را به دست قصه میسپارد.
چنین اثری در محور همنشینی با قواعد مشخص برای مخاطبی که به احتمال قوی هملت را خوب میشناسد، میتواند چالشی جالب و هیجانانگیز باشد. مخاطبی که با تداخل و تضاد دانستههایش با دادههای نمایش مذکور مواجه میشود، ممکن است در وهله اول معنادهی را مطابق با خواسته نویسنده پیش نبرد؛ اما درنهایت این کارگردان است که اثر را از آنِ خود کرده است.
این اثر با نگاهی تازه و متفاوت تأثیر گرترود، مادر هملت را در تقابل با هوش بشری پررنگ و برجسته میکند؛ زن قدرتمندی که از یک طرف فراوردهها و پیشرفتهای علمی را در چنگال خود دارد و همزمان، برای اعاده حیثیت از حکومتش دست به دامن خرافات میشود. این نگرش به قصه نشانگر فرق بزرگ تم نمایشنامه اصلی با روایت اقتباسی است و در پرتوی ازرونقانداختن بازار توهمفروشان، هیچ تردیدی در علت مرگ پدر هملت باقی نمیگذارد. قتل پادشاه به دست کلادیوس (عموی هملت) و گرترود (مادر هملت) بهمثابه قاعده مسلم بازی، طرح میشود و دیگر برای هملت نمایشنامه مذکور آگاهی به این واقعیت نیازمند امری فراواقعی همچون دیدن روح پدرش نیست.
گرترود؛ همزمان مادر، همسر و معشوق بوده، سه عنوانی که در هرکدام فارغ از درستی یا نادرستیشان، دنیایی از عطوفت مستتر است. اما گویی هیچکدام از این عناوین با تمایل سیریناپذیر او به سمت قدرت، همتراز نمیشوند. چهبسا از هر سه آنها برای ارضای شهوت قدرت سود میجسته است. این امر باعث شده دو الگوی زن اثیری و زن لکاته در این اثر بهخوبی بازخوانی شود. چنانچه در آغاز نمایش در اتمسفری پرتنش شاهدیم زن لکاته یا همان گرترود در نقش ليدر، به دو نفر- که در ادامه متوجه میشویم کلادیوس و پولونیوس (پدر افیلیا) هستند- دستور مثلهکردن اندام انسان را میدهد، فضای اکسپرسیونیستی حاکم بر اجرا به موازات قصه پیش میرود. گویی همه شرارتهای عالم هستی زیر سر این زن است؛ زنی که حتی به هملت که در این نمایش آگاه اما متعقل و آرام است، هم رحم نمیکند و قصد دارد در نقش روح پدر بر او ظاهر شده و دیوانهاش کند. اینجا دقیقا نقطه آغاز فرار نمایشنامه از سایه هملت شکسپیر است؛ ظاهرشدن روح پدر بر هملت نهتنها به ضرر ملکه و پادشاه کنونی نیست که خواسته آنها نیز هست. روح پدر هملت جز اعلامیهای برای دیوانهخواندن هملت و بازگرداندنش به معرکه
جنگ نیست؛ چیزی که هملت آن را به تمسخر گرفته است و درنهایت تاوان زهرخندش را میدهد. کاراکتر به پوچیرسیده هملت، تمام توان و خرد خود را برای درک هویتش در پازل بههمریخته مناسبات خانوادگیاش بهکار گرفته است؛ هرچند زندگی چیز درخور توجهی برای او ندارد. اما به غمگینانهترین شکل زیر چکمههای قدرت گرترود از هم میگسلد.
کاراکتر افیلیا بهمثابه زن اثیری؛ پاکدامن و عاشق است. تیمارگر و دلسوز و آگاه است، تشنه عشق است اما بهخاطر عدم وجود زیستی خرسندانه در کنار سردی هملت و بیمهری دیگران، تن از زنانگی شسته- این مورد در طراحی لباس بهدقت اعمال شده- درنهایت اما افیلیا تن به زلالی آب رودخانه حومه کاخ السینور نمیدهد، بلکه با چرخشی 180درجهای، با ظاهرشدن در کنار کلادیوس غافلگیرمان میکند. نقطه اوج تفاوتهای متن اقتباسی، در صحنه آخر ایستاده و از پشت چشمان افیلیا، مخاطب را مینگرد؛ جایی که افیلیا بهوسیله تناقض کنشش با انتظار مخاطب، انتقام دیدهنشدنهایش از سوی هملت را میگیرد. با نگاهی توخالی و تلخ اما صادق؛ صداقتی شاید ترسناک که میخواهد بپرسد چرا انتظار داشتیم افیلیا همیشه همان زن ِاثیری باقی بماند؟
اما کلادیوس... عموی قدرتطلب هملت! فاسق ملکه! قاتل برادرش، پادشاه دانمارک! شاید همینها کافی است برای نمایانکردن کلادیوس و روح سیاهش، اما در نمایش «گرترود...» او تاریکتر از چیزی که میشناختیم؛ مرداب آرامی است در حال مکیدن همه خوبیهای ساحتِ زمین به درون سیاهچاله عمیق خود.
نمایش دکوری ساده و مینیمال دارد و با کمترین اکسسوار و استفاده هوشمندانه از فضا، کارگردان میزانسنهای درخور توجهی خلق کرده که در چند صحنه، بهخصوص صحنه مثلهکردن هملت از سوی گرترود بسیار قابلتوجه و تکاندهنده است. ترکیب همه این موارد ازجمله نمایشنامه و کارگردانی خلاقانه از این تلاش گروهی، اثری درخور تماشا ساخته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.