گفتوگو با جلال پیشوایيان
نقشهای منفی در خاطرهها میمانند
فرانک آرتا . عكس: امیر جدیدی، شرق
جلال پیشواییان معروف به «جلال» در سال ۱۳۰۹ در تهران متولد شد. پیش از ورود به عرصه سینما در زمینه بوکس و جودو فعالیت داشت. بازی در سینما را با فیلمی از محمدعلی فردین آغاز کرد. فیزیک بدنی و چهره خاصش با چشمان درشت و ابروهای پیوسته به او فرصتی داد تا نقش آدمهای منفی و به اصطلاح «بدمن» را درسینمای ایران بازی کند. او اغلب در نقشهای معروفش چهرهای خندان ندارد و یا اگر میخندد، خندهاش حسی از ترس و انزجار را به تماشاگر منتقل میکند. نمونه معروف نقشهایش، «منصور آبمنگل» یکی از سه برادر آبمنگل در فیلم «قیصر» بود که به فاطی، خواهر قیصر و فرمان تعرض میکند. از آنجا به بعد در بیشتر فیلمهای مسعود کیمیایی بازی کرد. چه بخواهیم چه نخواهیم او در نقشهای منفی جاافتاده، البته چیزی که خودش دوست دارد، چون اعتقاد دارد نقشهای منفی ماندگارند و درخاطرهها میمانند.
این روزها در حال انجام چه کاری هستید؟
حدودا دو ماه است که از آلمان آمدهام. چون سالهاست که آنجا زندگی میکنم.
در ایران چه برنامهای دارید؟
به دنبال دفتری هستم که بتوانم خودم تولیدفیلم را شروع کنم.
بیشتر کارهای مطرحتان به قبل از انقلاب مربوط میشود. اما موردی که برایم جالب است حضور شما بیشتر در فیلمهای آقای کیمیایی است مثل؛ «قیصر»، «تیغ و ابریشم»، «داش آکل»، «جرم». چطور شد با آقای کیمیایی آشنا شدید؟
با خود ایشان پیش از انقلاب در سینمای «مولن روژ» آشنا شدم که البته آن زمان دستیار آقای ساموئل خاچیکیان بودند و بعد هم در فیلم «قهرمانان» دستیار «ژان نگلسکو» شد. بعد از یک اتفاق، افرادی مانند «جلال مقدم» را کنار زد و دستیار اول ایشان شد. پیش از آن «ژان نگلسکو» هم به خاطر فیلم «سه سکه در چشمه» برنده جایزه اسکارشده بود. هنگام ساخت فیلم «قهرمانان»، آقای نگلسکو بیشتر کارها را به آقای کیمیایی محول میکرد. چون آدم با جربزهای بود و بنده هم آنجا بودم و نقشی داشتم و در تولید هم کمک میکردم.
در حالی که آن زمان بوکسور هم بودید، عاشق سینما شدید؟
بله. همینطور است. من عاشق سینما شده بودم. به همین دلیل وارد سینما شدم. متاسفانه یا خوشبختانه شغل ما داوطلب زیاد دارد. دست کم روزی پنجتا10 نفر به من مراجعه میکنند و میخواهند وارد سینما شوند.
اما ورودتان به سینما با آقای کیمیایی همراه نشد؟
بله. قبل از آن چندین فیلم کار کرده بودم که بعد با ایشان آشنا شدم و اولین کارشان هم «بیگانه بیا» بود که من مدیر تولید بودم و بعد هم «قیصر» را ساختند که چون سرمایه اولیه را نداشتیم تولید پیچیدهای داشت و بهروز وثوقی که فیلمنامه را خوانده و خوشش آمده بود به آقای کیمیایی گفت هرطور شده این فیلم را باید بسازیم و دنبال سرمایهگذار بودند که پیدا نمیشد. خانم پوری بنایی و بهروز وثوقی از بانک صادرات قلهک وام 120هزارتومانی گرفتند، من هم مدیرتولید بودم و فیلم را ساختیم.
فکر میکردید که فیلم چنان بازتاب خوبی داشته باشد؟
خیر. حتی خود آقای کیمیایی هم فکرش را نمیکرد.
اما با عبور از قواعد فیلمفارسی یک فیلم غیرمتعارف ساخته شد؟
بله. فیلمی دوست داشتنی و ماندگار در سینمای ایران.
به نظرم اولین سوالی که باید از شما پرسید، این است که چرا همیشه بازی در نقشهای منفی را ترجیح میدهید؟ به عبارت دقیقتر، چرا مُهر «نقش منفی سینمای ایران» بر پیشانی شما خورده است؟
من پیشنهاد نقشهای مثبت هم داشتهام اما قبول نکردم. چون نقشهای منفی ماندگارتر هستند. حتی درباره فیلمهای هالیوودی هم مطالعه کردهام و متوجه شدم خیلی از هنرپیشههای نقش منفی بعدها نقش مثبت بازی کردهاند.
دراین صورت آیا فیلمنامه برایتان مهمتر است یا نقش؟
فیلمنامه به نقش منتهی میشود. البته نقش هم برای من مهم است.
در فیلم «قیصر» بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی که ستارههای سینمای آن زمان بودند، حضور داشتند. تماشاگر درنهایت با آن دو همراه میشد و نسبت به آنها همدلی پیدا میکرد. اما نقش شما اینگونه نبود. چرا نقش منصور آبمنگل را بازی کردید؟
خب نقشی بود استثنایی که به نظرم جای کار داشت. به نظرم جای من در این نقش درست بود. بعد از این که برادرانم کریم و رحیم به دست قیصر کشته میشوند، من فرار میکنم. بعد صحنه تعقیب و گریز من و قیصر در ایستگاه راهآهن واقعا به یاد ماندنی است. حتی اگر امروز هم به نقشم توجه کنید، متوجه میشوید که چقدر درست بوده.
بیشتر منظورم این بود که چه چیز باعث میشود شما نقش منفیای مانند منصور آبمنگل را قبول کنید؟
اولین نقش منفی که بازی کردم بازخورد خوبی داشت، در «قیصر» بود. در بازیهای قبلیام این بازخورد وجود نداشت. بعد هم پشت سر هم نقش منفی کار کردم و روی دور منفی افتادم.
آن زمان به جز ستارهها که در تولید فیلم نقش تعیین کنندهای داشتند، افرادی مانند شما، نقش برایشان مهمتر بود یا چیدمان افراد درکنار هم در یک فیلم؟
اینجا دو مرحله وجود دارد؛ یکی نیاز کارگردان و تهیهکننده به بازیگر و دیگر خود بازیگر که دلش میخواهد نقشش چه باشد. منفیها در خاطرهها میمانند. نقشهای مثبت زیادی آمدهاند اما همگی از نظرها رفتهاند.
واکنش مردم چطور بود وقتی شما و فیلم را دیدند؟
برای دیدن فیلم «خاک» در سالن سینما «اسکار» در تاریکی نشسته بودم. حتما میدانید صحنهای درفیلم وجود دارد که با بیل، مصیب (فرامرز قریبیان) پسر بابا سبحان را کتک میزدم. همان موقع چند نفر وسط سینما حضور داشتند که به من ناسزا میگفتند. مدیر سینما به من گفت، برو بیرون وگرنه تو را میکشند.
با فیلم آقای کیمیایی شناخته شدید، نظرتان درباره ایشان چیست؟
هیچکس نمیتواند مانند ایشان کار کند. یعنی فیلمهایی که ایشان میسازد را اگر کسی دیگر انجام دهد مطمئنا آنطور نخواهد شد. فیلمسازی و سینما و این روش فیلمسازی در ذات ایشان است. همان درگیریها و اکشنها در فیلمهایش وجود دارد.
با مرحوم حاتمی و امیر نادری هم کار کردید، روش کار ایشان چطور بود؟
آقای نادری فوقالعاده بود و به نظرم بیجهت از این کشور خارج شد. در این کشور باید میماند و کار را انجام میداد. به نظرم این افراد باید به کشورشان برگردند. البته خودم 20 سال است که ساکن آلمان هستم و آن اوایل برای رفتوآمد به ایران مشکلاتی داشتم، اما الان دیگر راحت رفتوآمد میکنم.
یکی از نوستالژیکترین بازیهایی که از شما دیدهام در فیلم «تجارت» آقای کیمیایی بود. فضایی که انگار واقعا مشخص بود که غم غربت را کشیدهاید. چه شد که آن فیلم را بازی کردید؟
البته نقش من بیشتر از آن حد بود. اما چون سالها در ایران نبودم آقای کیمیایی فکر میکرد ممکن است فیلم با سانسور مواجه شود و نقش من را کوتاه کرد که خیلی هم دلچسب شد و من دوست داشتم.
علی حاتمی در «طوقی» چطور بود؟
فوقالعاده بود.
آقای حاتمی چگونه در «طوقی» کار میکرد. آنجا چیدمان چطور اتفاق افتاد؟
باورتان نمیشود چیدمان را روی کاغذ نمیآورد و بارها اتفاق میافتاد که فیلمنامه فقط در مغزش بود و نوشته نشده بود.
وقتی نقش منفی یا مقابل قهرمان بازی میکنید، چطور میشود که یک نقش میتواند منفی باشد؟ بازیگر میتواند همان نقش منفی را خاکستری بازی کند، یعنی همه چیز مربوط به نقش است یا بازیگر چیزی به آن اضافه میکند؟
به عقیده من بازیگر نباید فقط از روی فیلمنامه جلو برود. باید از خودش هم مواردی را اضافه کند. مثلا در حالتها، با غيظ نگاه كردن تنفر را نشان دهد و باید در چهره دیده شود، نه فقط در دیالوگها. چهره و حرکات دست و پا باید خیلی از حسها را نشان دهد. دیالوگ در مرحله بعدی است. خیلی از هنرپیشهها میخواهند خودشان را با ادای دیالوگ به تماشاگر بقبولانند. این غلط است.
چرا همیشه سعی میکنید یک مدل باشید؟
دلیلش واضح است. چون اگر من بازیگر «نقش مثبت» بودم، از من برای مصاحبه دعوت نمیکردید. من در بین بازیگران «نقش منفی» استثنا هستم...
البته بازیگران دیگری تاکنون در نقش منفی مطرح بودهاند؛ مثلا صفر کشکولی یا حسن رضایی که درفیلم «شبح کژدم» درسال 1365 به کارگردانی «کیانوش عیاری» از وردستهای نقش منفی که پیش از انقلاب فراوان بازی کرده بود، به سمت بازیگری کشیده شد و همین طور بازی درخشانی در فیلم «آبادانی ها» کنار آقای پورصمیمی ایفا کرد. همچنین آقای عنایتالله بخشی که پیش از انقلاب عمدتا نقش منفی بازی میکرد و پس از انقلاب در سریال «سایه همسایه» در نقش «آمیرزا» به کارگردانی اسماعیل خلج نقش مثبت بازی کرد. منتها شما انگار نقش منفی را خیلی دوست دارید. من در فیلم «خاک» که شما را دیدم واقعا ترسیدم و اذیت میشدم.
من هم میخواستم تماشاگر را اذیت کنم. (با خنده)
این همه بدی در فیلم از کجا میآید؟
من بد نیستم (با خنده) بدی را ایجاد میکنم. یعنی میتوانم آنقدر بد باشم.
حالا واکنشهای مردم در مواجهه با شما چگونه است؟
آن اوایل خیلی بد بود و چندبار حتی میخواستند من را کتک بزنند. یکبار با همسرم به شمال کشور میرفتیم و در حال خنده بودم. چند نفر که من را دیده بودند که در حال خندهام، تعجب کرده بودند و میگفتند جلال هم میخنده! (با خنده) باورشان نمیشد که من میخندم.
یا مثلا فیلم «دشنه» که فیلم مطرحی بود.
در فیلم «دشنه» نقش آقای حسین گیل متعلق به من بود که قبول نکردم.
چرا؟
چون آن نوع نقشها را نمیپسندیدم. البته خیلی از این نقشها برای من پیش آمد، اما قبول نمیکردم. حتی یکبار آقای کیمیایی عصبانی شد و گفت اینها فقط نقش است و تو بازی میکنی. اما باز هم قبول نکردم.
استدلالتان چه بود؟
مردم ما با مردم اروپا و آمریکا فرق میکنند؛ و خیلی از نقشها را نمیتوانند قبول کنند.
پس همیشه بازخوردهای مربوط به نقش منفی را در نظر میگرفتید و مسایل اخلاقی برایتان مهم است؟
بله، حتما.
این مدل چاقوکشیدن حرفهای را از کجا یاد گرفتید؟
خب با تمرین زیاد. باید جوری چاقو را دردستت بگیری که فقط خراش بیندازد، نه این که مستقیما تو شکم طرف فرو کنید.
در فیلم «کندو»، نقش اصلی کلی کتک خورد. در فیلمها چطور کتک میزدید؟
من بوکسور بودم و در مسابقات هم شرکت میکردم. ضربه را طوری میزدم که با یک سانت فاصله رد شود. اینها به خاطر تمرین زیاد است.
حتی ممکن بود سهوا دستتان مثلا به صورت بازیگر مقابلتان برخورد کند؟
هیچگاه این اتفاق نمیافتاد. اما در فیلمی به نام «نامحرم» با ایرج قادری کار میکردم که با مشت، بینی من را شکست که البته خودش خیلی ناراحت شد.
فکر میکنید در این زمینه رقیبی داشته باشید که مانند شما اینطور ضربات را از فاصله کم رد کند و نشان دهد که در حال کتکزدن است؟
فکر نمیکنم.
پس برای ایفای نقشهای منفی هم باید مرام خاصی داشت؟
بله.
هیچگاه نقشی بوده که آرزو داشتید به شما پیشنهاد شود ولی تاکنون این اتفاق نیفتاده باشد؟
خیر.
چرا در معرفی بازیگران در تیتراژ ابتدایی در فیلمهای تجاری قبل از انقلاب، همیشه نام کوچک شما را مینوشتند؟ مینوشتند «و جلال»؟
خودم اینطور میپسندیدم. چون جامعه من را به عنوان «جلال» میشناخت. در منطقه خودمان در غرب تهران هم من را با نام «جلال» میشناختند.
شما کدامیک از فیلمهایتان را میپسندید؟
«خاک» و «قیصر» را دوست دارم.
نظرتان درباره «تیپ» بودنتان در فیلمها چیست؟ یعنی همه نوع شخصیتهای منفی که بازی کردید یک شکل بود؟
خیر. اینطوری نبود.
مثلا نقش شما در «قیصر» با «طوقی» چه فرقی داشت؟
نقشم در «قیصر» از اول منفی نبود. آدمی بود کاسب. بعد آن اتفاق برای فاطی، خواهر قیصر میافتد و خواه ناخواه منفی میشود.
از فیلمسازان بعد از انقلاب کدام را میپسندید؟
من معمولا فیلم نگاه نمیکنم و 50، 60 درصد از فیلمهای خودم را هم ندیدهام.
قبل از انقلاب خیلی پرکار بودید؟
بله.
دستمزدتان چطور بود؟
نسبت به آن زمان خوب بود.
نسبت به نقش مثبت چقدر تفاوت داشت؟
دستمزد نقش منفی، یک سوم نقش مثبت بود.
آن زمان ستارهها، بازیگران نقش منفی را انتخاب میکردند که چه كساني بازی کنند؟
بهروز وثوقی این کار را میکرد و هرجا که قرارداد میبست، برای من هم قرارداد میبست. آقای کیمیایی هم نقش منفی را برای من مینوشت و این محبت را نسبت به من داشت.
توقع شما از سینمای ایران چیست؟ میخواهید چه اتفاقی بیفتد؟
از سینمای ایران توقع خاصی ندارم. البته سالی یکی، دو فیلم بازی میکنم. اما خیلی دنبال بازیکردن نيستم.
در آلمان چه کار میکنید؟
یکی، دو فیلم برای دانشجویان ساختیم که درمورد برخورد استاد و دانشجو بود. کار خوبی هم شده. البته خودم بازی نکردم.
این روزها در حال انجام چه کاری هستید؟
حدودا دو ماه است که از آلمان آمدهام. چون سالهاست که آنجا زندگی میکنم.
در ایران چه برنامهای دارید؟
به دنبال دفتری هستم که بتوانم خودم تولیدفیلم را شروع کنم.
بیشتر کارهای مطرحتان به قبل از انقلاب مربوط میشود. اما موردی که برایم جالب است حضور شما بیشتر در فیلمهای آقای کیمیایی است مثل؛ «قیصر»، «تیغ و ابریشم»، «داش آکل»، «جرم». چطور شد با آقای کیمیایی آشنا شدید؟
با خود ایشان پیش از انقلاب در سینمای «مولن روژ» آشنا شدم که البته آن زمان دستیار آقای ساموئل خاچیکیان بودند و بعد هم در فیلم «قهرمانان» دستیار «ژان نگلسکو» شد. بعد از یک اتفاق، افرادی مانند «جلال مقدم» را کنار زد و دستیار اول ایشان شد. پیش از آن «ژان نگلسکو» هم به خاطر فیلم «سه سکه در چشمه» برنده جایزه اسکارشده بود. هنگام ساخت فیلم «قهرمانان»، آقای نگلسکو بیشتر کارها را به آقای کیمیایی محول میکرد. چون آدم با جربزهای بود و بنده هم آنجا بودم و نقشی داشتم و در تولید هم کمک میکردم.
در حالی که آن زمان بوکسور هم بودید، عاشق سینما شدید؟
بله. همینطور است. من عاشق سینما شده بودم. به همین دلیل وارد سینما شدم. متاسفانه یا خوشبختانه شغل ما داوطلب زیاد دارد. دست کم روزی پنجتا10 نفر به من مراجعه میکنند و میخواهند وارد سینما شوند.
اما ورودتان به سینما با آقای کیمیایی همراه نشد؟
بله. قبل از آن چندین فیلم کار کرده بودم که بعد با ایشان آشنا شدم و اولین کارشان هم «بیگانه بیا» بود که من مدیر تولید بودم و بعد هم «قیصر» را ساختند که چون سرمایه اولیه را نداشتیم تولید پیچیدهای داشت و بهروز وثوقی که فیلمنامه را خوانده و خوشش آمده بود به آقای کیمیایی گفت هرطور شده این فیلم را باید بسازیم و دنبال سرمایهگذار بودند که پیدا نمیشد. خانم پوری بنایی و بهروز وثوقی از بانک صادرات قلهک وام 120هزارتومانی گرفتند، من هم مدیرتولید بودم و فیلم را ساختیم.
فکر میکردید که فیلم چنان بازتاب خوبی داشته باشد؟
خیر. حتی خود آقای کیمیایی هم فکرش را نمیکرد.
اما با عبور از قواعد فیلمفارسی یک فیلم غیرمتعارف ساخته شد؟
بله. فیلمی دوست داشتنی و ماندگار در سینمای ایران.
به نظرم اولین سوالی که باید از شما پرسید، این است که چرا همیشه بازی در نقشهای منفی را ترجیح میدهید؟ به عبارت دقیقتر، چرا مُهر «نقش منفی سینمای ایران» بر پیشانی شما خورده است؟
من پیشنهاد نقشهای مثبت هم داشتهام اما قبول نکردم. چون نقشهای منفی ماندگارتر هستند. حتی درباره فیلمهای هالیوودی هم مطالعه کردهام و متوجه شدم خیلی از هنرپیشههای نقش منفی بعدها نقش مثبت بازی کردهاند.
دراین صورت آیا فیلمنامه برایتان مهمتر است یا نقش؟
فیلمنامه به نقش منتهی میشود. البته نقش هم برای من مهم است.
در فیلم «قیصر» بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی که ستارههای سینمای آن زمان بودند، حضور داشتند. تماشاگر درنهایت با آن دو همراه میشد و نسبت به آنها همدلی پیدا میکرد. اما نقش شما اینگونه نبود. چرا نقش منصور آبمنگل را بازی کردید؟
خب نقشی بود استثنایی که به نظرم جای کار داشت. به نظرم جای من در این نقش درست بود. بعد از این که برادرانم کریم و رحیم به دست قیصر کشته میشوند، من فرار میکنم. بعد صحنه تعقیب و گریز من و قیصر در ایستگاه راهآهن واقعا به یاد ماندنی است. حتی اگر امروز هم به نقشم توجه کنید، متوجه میشوید که چقدر درست بوده.
بیشتر منظورم این بود که چه چیز باعث میشود شما نقش منفیای مانند منصور آبمنگل را قبول کنید؟
اولین نقش منفی که بازی کردم بازخورد خوبی داشت، در «قیصر» بود. در بازیهای قبلیام این بازخورد وجود نداشت. بعد هم پشت سر هم نقش منفی کار کردم و روی دور منفی افتادم.
آن زمان به جز ستارهها که در تولید فیلم نقش تعیین کنندهای داشتند، افرادی مانند شما، نقش برایشان مهمتر بود یا چیدمان افراد درکنار هم در یک فیلم؟
اینجا دو مرحله وجود دارد؛ یکی نیاز کارگردان و تهیهکننده به بازیگر و دیگر خود بازیگر که دلش میخواهد نقشش چه باشد. منفیها در خاطرهها میمانند. نقشهای مثبت زیادی آمدهاند اما همگی از نظرها رفتهاند.
واکنش مردم چطور بود وقتی شما و فیلم را دیدند؟
برای دیدن فیلم «خاک» در سالن سینما «اسکار» در تاریکی نشسته بودم. حتما میدانید صحنهای درفیلم وجود دارد که با بیل، مصیب (فرامرز قریبیان) پسر بابا سبحان را کتک میزدم. همان موقع چند نفر وسط سینما حضور داشتند که به من ناسزا میگفتند. مدیر سینما به من گفت، برو بیرون وگرنه تو را میکشند.
با فیلم آقای کیمیایی شناخته شدید، نظرتان درباره ایشان چیست؟
هیچکس نمیتواند مانند ایشان کار کند. یعنی فیلمهایی که ایشان میسازد را اگر کسی دیگر انجام دهد مطمئنا آنطور نخواهد شد. فیلمسازی و سینما و این روش فیلمسازی در ذات ایشان است. همان درگیریها و اکشنها در فیلمهایش وجود دارد.
با مرحوم حاتمی و امیر نادری هم کار کردید، روش کار ایشان چطور بود؟
آقای نادری فوقالعاده بود و به نظرم بیجهت از این کشور خارج شد. در این کشور باید میماند و کار را انجام میداد. به نظرم این افراد باید به کشورشان برگردند. البته خودم 20 سال است که ساکن آلمان هستم و آن اوایل برای رفتوآمد به ایران مشکلاتی داشتم، اما الان دیگر راحت رفتوآمد میکنم.
یکی از نوستالژیکترین بازیهایی که از شما دیدهام در فیلم «تجارت» آقای کیمیایی بود. فضایی که انگار واقعا مشخص بود که غم غربت را کشیدهاید. چه شد که آن فیلم را بازی کردید؟
البته نقش من بیشتر از آن حد بود. اما چون سالها در ایران نبودم آقای کیمیایی فکر میکرد ممکن است فیلم با سانسور مواجه شود و نقش من را کوتاه کرد که خیلی هم دلچسب شد و من دوست داشتم.
علی حاتمی در «طوقی» چطور بود؟
فوقالعاده بود.
آقای حاتمی چگونه در «طوقی» کار میکرد. آنجا چیدمان چطور اتفاق افتاد؟
باورتان نمیشود چیدمان را روی کاغذ نمیآورد و بارها اتفاق میافتاد که فیلمنامه فقط در مغزش بود و نوشته نشده بود.
وقتی نقش منفی یا مقابل قهرمان بازی میکنید، چطور میشود که یک نقش میتواند منفی باشد؟ بازیگر میتواند همان نقش منفی را خاکستری بازی کند، یعنی همه چیز مربوط به نقش است یا بازیگر چیزی به آن اضافه میکند؟
به عقیده من بازیگر نباید فقط از روی فیلمنامه جلو برود. باید از خودش هم مواردی را اضافه کند. مثلا در حالتها، با غيظ نگاه كردن تنفر را نشان دهد و باید در چهره دیده شود، نه فقط در دیالوگها. چهره و حرکات دست و پا باید خیلی از حسها را نشان دهد. دیالوگ در مرحله بعدی است. خیلی از هنرپیشهها میخواهند خودشان را با ادای دیالوگ به تماشاگر بقبولانند. این غلط است.
چرا همیشه سعی میکنید یک مدل باشید؟
دلیلش واضح است. چون اگر من بازیگر «نقش مثبت» بودم، از من برای مصاحبه دعوت نمیکردید. من در بین بازیگران «نقش منفی» استثنا هستم...
البته بازیگران دیگری تاکنون در نقش منفی مطرح بودهاند؛ مثلا صفر کشکولی یا حسن رضایی که درفیلم «شبح کژدم» درسال 1365 به کارگردانی «کیانوش عیاری» از وردستهای نقش منفی که پیش از انقلاب فراوان بازی کرده بود، به سمت بازیگری کشیده شد و همین طور بازی درخشانی در فیلم «آبادانی ها» کنار آقای پورصمیمی ایفا کرد. همچنین آقای عنایتالله بخشی که پیش از انقلاب عمدتا نقش منفی بازی میکرد و پس از انقلاب در سریال «سایه همسایه» در نقش «آمیرزا» به کارگردانی اسماعیل خلج نقش مثبت بازی کرد. منتها شما انگار نقش منفی را خیلی دوست دارید. من در فیلم «خاک» که شما را دیدم واقعا ترسیدم و اذیت میشدم.
من هم میخواستم تماشاگر را اذیت کنم. (با خنده)
این همه بدی در فیلم از کجا میآید؟
من بد نیستم (با خنده) بدی را ایجاد میکنم. یعنی میتوانم آنقدر بد باشم.
حالا واکنشهای مردم در مواجهه با شما چگونه است؟
آن اوایل خیلی بد بود و چندبار حتی میخواستند من را کتک بزنند. یکبار با همسرم به شمال کشور میرفتیم و در حال خنده بودم. چند نفر که من را دیده بودند که در حال خندهام، تعجب کرده بودند و میگفتند جلال هم میخنده! (با خنده) باورشان نمیشد که من میخندم.
یا مثلا فیلم «دشنه» که فیلم مطرحی بود.
در فیلم «دشنه» نقش آقای حسین گیل متعلق به من بود که قبول نکردم.
چرا؟
چون آن نوع نقشها را نمیپسندیدم. البته خیلی از این نقشها برای من پیش آمد، اما قبول نمیکردم. حتی یکبار آقای کیمیایی عصبانی شد و گفت اینها فقط نقش است و تو بازی میکنی. اما باز هم قبول نکردم.
استدلالتان چه بود؟
مردم ما با مردم اروپا و آمریکا فرق میکنند؛ و خیلی از نقشها را نمیتوانند قبول کنند.
پس همیشه بازخوردهای مربوط به نقش منفی را در نظر میگرفتید و مسایل اخلاقی برایتان مهم است؟
بله، حتما.
این مدل چاقوکشیدن حرفهای را از کجا یاد گرفتید؟
خب با تمرین زیاد. باید جوری چاقو را دردستت بگیری که فقط خراش بیندازد، نه این که مستقیما تو شکم طرف فرو کنید.
در فیلم «کندو»، نقش اصلی کلی کتک خورد. در فیلمها چطور کتک میزدید؟
من بوکسور بودم و در مسابقات هم شرکت میکردم. ضربه را طوری میزدم که با یک سانت فاصله رد شود. اینها به خاطر تمرین زیاد است.
حتی ممکن بود سهوا دستتان مثلا به صورت بازیگر مقابلتان برخورد کند؟
هیچگاه این اتفاق نمیافتاد. اما در فیلمی به نام «نامحرم» با ایرج قادری کار میکردم که با مشت، بینی من را شکست که البته خودش خیلی ناراحت شد.
فکر میکنید در این زمینه رقیبی داشته باشید که مانند شما اینطور ضربات را از فاصله کم رد کند و نشان دهد که در حال کتکزدن است؟
فکر نمیکنم.
پس برای ایفای نقشهای منفی هم باید مرام خاصی داشت؟
بله.
هیچگاه نقشی بوده که آرزو داشتید به شما پیشنهاد شود ولی تاکنون این اتفاق نیفتاده باشد؟
خیر.
چرا در معرفی بازیگران در تیتراژ ابتدایی در فیلمهای تجاری قبل از انقلاب، همیشه نام کوچک شما را مینوشتند؟ مینوشتند «و جلال»؟
خودم اینطور میپسندیدم. چون جامعه من را به عنوان «جلال» میشناخت. در منطقه خودمان در غرب تهران هم من را با نام «جلال» میشناختند.
شما کدامیک از فیلمهایتان را میپسندید؟
«خاک» و «قیصر» را دوست دارم.
نظرتان درباره «تیپ» بودنتان در فیلمها چیست؟ یعنی همه نوع شخصیتهای منفی که بازی کردید یک شکل بود؟
خیر. اینطوری نبود.
مثلا نقش شما در «قیصر» با «طوقی» چه فرقی داشت؟
نقشم در «قیصر» از اول منفی نبود. آدمی بود کاسب. بعد آن اتفاق برای فاطی، خواهر قیصر میافتد و خواه ناخواه منفی میشود.
از فیلمسازان بعد از انقلاب کدام را میپسندید؟
من معمولا فیلم نگاه نمیکنم و 50، 60 درصد از فیلمهای خودم را هم ندیدهام.
قبل از انقلاب خیلی پرکار بودید؟
بله.
دستمزدتان چطور بود؟
نسبت به آن زمان خوب بود.
نسبت به نقش مثبت چقدر تفاوت داشت؟
دستمزد نقش منفی، یک سوم نقش مثبت بود.
آن زمان ستارهها، بازیگران نقش منفی را انتخاب میکردند که چه كساني بازی کنند؟
بهروز وثوقی این کار را میکرد و هرجا که قرارداد میبست، برای من هم قرارداد میبست. آقای کیمیایی هم نقش منفی را برای من مینوشت و این محبت را نسبت به من داشت.
توقع شما از سینمای ایران چیست؟ میخواهید چه اتفاقی بیفتد؟
از سینمای ایران توقع خاصی ندارم. البته سالی یکی، دو فیلم بازی میکنم. اما خیلی دنبال بازیکردن نيستم.
در آلمان چه کار میکنید؟
یکی، دو فیلم برای دانشجویان ساختیم که درمورد برخورد استاد و دانشجو بود. کار خوبی هم شده. البته خودم بازی نکردم.
جلال پیشواییان معروف به «جلال» در سال ۱۳۰۹ در تهران متولد شد. پیش از ورود به عرصه سینما در زمینه بوکس و جودو فعالیت داشت. بازی در سینما را با فیلمی از محمدعلی فردین آغاز کرد. فیزیک بدنی و چهره خاصش با چشمان درشت و ابروهای پیوسته به او فرصتی داد تا نقش آدمهای منفی و به اصطلاح «بدمن» را درسینمای ایران بازی کند. او اغلب در نقشهای معروفش چهرهای خندان ندارد و یا اگر میخندد، خندهاش حسی از ترس و انزجار را به تماشاگر منتقل میکند. نمونه معروف نقشهایش، «منصور آبمنگل» یکی از سه برادر آبمنگل در فیلم «قیصر» بود که به فاطی، خواهر قیصر و فرمان تعرض میکند. از آنجا به بعد در بیشتر فیلمهای مسعود کیمیایی بازی کرد. چه بخواهیم چه نخواهیم او در نقشهای منفی جاافتاده، البته چیزی که خودش دوست دارد، چون اعتقاد دارد نقشهای منفی ماندگارند و درخاطرهها میمانند.
این روزها در حال انجام چه کاری هستید؟
حدودا دو ماه است که از آلمان آمدهام. چون سالهاست که آنجا زندگی میکنم.
در ایران چه برنامهای دارید؟
به دنبال دفتری هستم که بتوانم خودم تولیدفیلم را شروع کنم.
بیشتر کارهای مطرحتان به قبل از انقلاب مربوط میشود. اما موردی که برایم جالب است حضور شما بیشتر در فیلمهای آقای کیمیایی است مثل؛ «قیصر»، «تیغ و ابریشم»، «داش آکل»، «جرم». چطور شد با آقای کیمیایی آشنا شدید؟
با خود ایشان پیش از انقلاب در سینمای «مولن روژ» آشنا شدم که البته آن زمان دستیار آقای ساموئل خاچیکیان بودند و بعد هم در فیلم «قهرمانان» دستیار «ژان نگلسکو» شد. بعد از یک اتفاق، افرادی مانند «جلال مقدم» را کنار زد و دستیار اول ایشان شد. پیش از آن «ژان نگلسکو» هم به خاطر فیلم «سه سکه در چشمه» برنده جایزه اسکارشده بود. هنگام ساخت فیلم «قهرمانان»، آقای نگلسکو بیشتر کارها را به آقای کیمیایی محول میکرد. چون آدم با جربزهای بود و بنده هم آنجا بودم و نقشی داشتم و در تولید هم کمک میکردم.
در حالی که آن زمان بوکسور هم بودید، عاشق سینما شدید؟
بله. همینطور است. من عاشق سینما شده بودم. به همین دلیل وارد سینما شدم. متاسفانه یا خوشبختانه شغل ما داوطلب زیاد دارد. دست کم روزی پنجتا10 نفر به من مراجعه میکنند و میخواهند وارد سینما شوند.
اما ورودتان به سینما با آقای کیمیایی همراه نشد؟
بله. قبل از آن چندین فیلم کار کرده بودم که بعد با ایشان آشنا شدم و اولین کارشان هم «بیگانه بیا» بود که من مدیر تولید بودم و بعد هم «قیصر» را ساختند که چون سرمایه اولیه را نداشتیم تولید پیچیدهای داشت و بهروز وثوقی که فیلمنامه را خوانده و خوشش آمده بود به آقای کیمیایی گفت هرطور شده این فیلم را باید بسازیم و دنبال سرمایهگذار بودند که پیدا نمیشد. خانم پوری بنایی و بهروز وثوقی از بانک صادرات قلهک وام 120هزارتومانی گرفتند، من هم مدیرتولید بودم و فیلم را ساختیم.
فکر میکردید که فیلم چنان بازتاب خوبی داشته باشد؟
خیر. حتی خود آقای کیمیایی هم فکرش را نمیکرد.
اما با عبور از قواعد فیلمفارسی یک فیلم غیرمتعارف ساخته شد؟
بله. فیلمی دوست داشتنی و ماندگار در سینمای ایران.
به نظرم اولین سوالی که باید از شما پرسید، این است که چرا همیشه بازی در نقشهای منفی را ترجیح میدهید؟ به عبارت دقیقتر، چرا مُهر «نقش منفی سینمای ایران» بر پیشانی شما خورده است؟
من پیشنهاد نقشهای مثبت هم داشتهام اما قبول نکردم. چون نقشهای منفی ماندگارتر هستند. حتی درباره فیلمهای هالیوودی هم مطالعه کردهام و متوجه شدم خیلی از هنرپیشههای نقش منفی بعدها نقش مثبت بازی کردهاند.
دراین صورت آیا فیلمنامه برایتان مهمتر است یا نقش؟
فیلمنامه به نقش منتهی میشود. البته نقش هم برای من مهم است.
در فیلم «قیصر» بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی که ستارههای سینمای آن زمان بودند، حضور داشتند. تماشاگر درنهایت با آن دو همراه میشد و نسبت به آنها همدلی پیدا میکرد. اما نقش شما اینگونه نبود. چرا نقش منصور آبمنگل را بازی کردید؟
خب نقشی بود استثنایی که به نظرم جای کار داشت. به نظرم جای من در این نقش درست بود. بعد از این که برادرانم کریم و رحیم به دست قیصر کشته میشوند، من فرار میکنم. بعد صحنه تعقیب و گریز من و قیصر در ایستگاه راهآهن واقعا به یاد ماندنی است. حتی اگر امروز هم به نقشم توجه کنید، متوجه میشوید که چقدر درست بوده.
بیشتر منظورم این بود که چه چیز باعث میشود شما نقش منفیای مانند منصور آبمنگل را قبول کنید؟
اولین نقش منفی که بازی کردم بازخورد خوبی داشت، در «قیصر» بود. در بازیهای قبلیام این بازخورد وجود نداشت. بعد هم پشت سر هم نقش منفی کار کردم و روی دور منفی افتادم.
آن زمان به جز ستارهها که در تولید فیلم نقش تعیین کنندهای داشتند، افرادی مانند شما، نقش برایشان مهمتر بود یا چیدمان افراد درکنار هم در یک فیلم؟
اینجا دو مرحله وجود دارد؛ یکی نیاز کارگردان و تهیهکننده به بازیگر و دیگر خود بازیگر که دلش میخواهد نقشش چه باشد. منفیها در خاطرهها میمانند. نقشهای مثبت زیادی آمدهاند اما همگی از نظرها رفتهاند.
واکنش مردم چطور بود وقتی شما و فیلم را دیدند؟
برای دیدن فیلم «خاک» در سالن سینما «اسکار» در تاریکی نشسته بودم. حتما میدانید صحنهای درفیلم وجود دارد که با بیل، مصیب (فرامرز قریبیان) پسر بابا سبحان را کتک میزدم. همان موقع چند نفر وسط سینما حضور داشتند که به من ناسزا میگفتند. مدیر سینما به من گفت، برو بیرون وگرنه تو را میکشند.
با فیلم آقای کیمیایی شناخته شدید، نظرتان درباره ایشان چیست؟
هیچکس نمیتواند مانند ایشان کار کند. یعنی فیلمهایی که ایشان میسازد را اگر کسی دیگر انجام دهد مطمئنا آنطور نخواهد شد. فیلمسازی و سینما و این روش فیلمسازی در ذات ایشان است. همان درگیریها و اکشنها در فیلمهایش وجود دارد.
با مرحوم حاتمی و امیر نادری هم کار کردید، روش کار ایشان چطور بود؟
آقای نادری فوقالعاده بود و به نظرم بیجهت از این کشور خارج شد. در این کشور باید میماند و کار را انجام میداد. به نظرم این افراد باید به کشورشان برگردند. البته خودم 20 سال است که ساکن آلمان هستم و آن اوایل برای رفتوآمد به ایران مشکلاتی داشتم، اما الان دیگر راحت رفتوآمد میکنم.
یکی از نوستالژیکترین بازیهایی که از شما دیدهام در فیلم «تجارت» آقای کیمیایی بود. فضایی که انگار واقعا مشخص بود که غم غربت را کشیدهاید. چه شد که آن فیلم را بازی کردید؟
البته نقش من بیشتر از آن حد بود. اما چون سالها در ایران نبودم آقای کیمیایی فکر میکرد ممکن است فیلم با سانسور مواجه شود و نقش من را کوتاه کرد که خیلی هم دلچسب شد و من دوست داشتم.
علی حاتمی در «طوقی» چطور بود؟
فوقالعاده بود.
آقای حاتمی چگونه در «طوقی» کار میکرد. آنجا چیدمان چطور اتفاق افتاد؟
باورتان نمیشود چیدمان را روی کاغذ نمیآورد و بارها اتفاق میافتاد که فیلمنامه فقط در مغزش بود و نوشته نشده بود.
وقتی نقش منفی یا مقابل قهرمان بازی میکنید، چطور میشود که یک نقش میتواند منفی باشد؟ بازیگر میتواند همان نقش منفی را خاکستری بازی کند، یعنی همه چیز مربوط به نقش است یا بازیگر چیزی به آن اضافه میکند؟
به عقیده من بازیگر نباید فقط از روی فیلمنامه جلو برود. باید از خودش هم مواردی را اضافه کند. مثلا در حالتها، با غيظ نگاه كردن تنفر را نشان دهد و باید در چهره دیده شود، نه فقط در دیالوگها. چهره و حرکات دست و پا باید خیلی از حسها را نشان دهد. دیالوگ در مرحله بعدی است. خیلی از هنرپیشهها میخواهند خودشان را با ادای دیالوگ به تماشاگر بقبولانند. این غلط است.
چرا همیشه سعی میکنید یک مدل باشید؟
دلیلش واضح است. چون اگر من بازیگر «نقش مثبت» بودم، از من برای مصاحبه دعوت نمیکردید. من در بین بازیگران «نقش منفی» استثنا هستم...
البته بازیگران دیگری تاکنون در نقش منفی مطرح بودهاند؛ مثلا صفر کشکولی یا حسن رضایی که درفیلم «شبح کژدم» درسال 1365 به کارگردانی «کیانوش عیاری» از وردستهای نقش منفی که پیش از انقلاب فراوان بازی کرده بود، به سمت بازیگری کشیده شد و همین طور بازی درخشانی در فیلم «آبادانی ها» کنار آقای پورصمیمی ایفا کرد. همچنین آقای عنایتالله بخشی که پیش از انقلاب عمدتا نقش منفی بازی میکرد و پس از انقلاب در سریال «سایه همسایه» در نقش «آمیرزا» به کارگردانی اسماعیل خلج نقش مثبت بازی کرد. منتها شما انگار نقش منفی را خیلی دوست دارید. من در فیلم «خاک» که شما را دیدم واقعا ترسیدم و اذیت میشدم.
من هم میخواستم تماشاگر را اذیت کنم. (با خنده)
این همه بدی در فیلم از کجا میآید؟
من بد نیستم (با خنده) بدی را ایجاد میکنم. یعنی میتوانم آنقدر بد باشم.
حالا واکنشهای مردم در مواجهه با شما چگونه است؟
آن اوایل خیلی بد بود و چندبار حتی میخواستند من را کتک بزنند. یکبار با همسرم به شمال کشور میرفتیم و در حال خنده بودم. چند نفر که من را دیده بودند که در حال خندهام، تعجب کرده بودند و میگفتند جلال هم میخنده! (با خنده) باورشان نمیشد که من میخندم.
یا مثلا فیلم «دشنه» که فیلم مطرحی بود.
در فیلم «دشنه» نقش آقای حسین گیل متعلق به من بود که قبول نکردم.
چرا؟
چون آن نوع نقشها را نمیپسندیدم. البته خیلی از این نقشها برای من پیش آمد، اما قبول نمیکردم. حتی یکبار آقای کیمیایی عصبانی شد و گفت اینها فقط نقش است و تو بازی میکنی. اما باز هم قبول نکردم.
استدلالتان چه بود؟
مردم ما با مردم اروپا و آمریکا فرق میکنند؛ و خیلی از نقشها را نمیتوانند قبول کنند.
پس همیشه بازخوردهای مربوط به نقش منفی را در نظر میگرفتید و مسایل اخلاقی برایتان مهم است؟
بله، حتما.
این مدل چاقوکشیدن حرفهای را از کجا یاد گرفتید؟
خب با تمرین زیاد. باید جوری چاقو را دردستت بگیری که فقط خراش بیندازد، نه این که مستقیما تو شکم طرف فرو کنید.
در فیلم «کندو»، نقش اصلی کلی کتک خورد. در فیلمها چطور کتک میزدید؟
من بوکسور بودم و در مسابقات هم شرکت میکردم. ضربه را طوری میزدم که با یک سانت فاصله رد شود. اینها به خاطر تمرین زیاد است.
حتی ممکن بود سهوا دستتان مثلا به صورت بازیگر مقابلتان برخورد کند؟
هیچگاه این اتفاق نمیافتاد. اما در فیلمی به نام «نامحرم» با ایرج قادری کار میکردم که با مشت، بینی من را شکست که البته خودش خیلی ناراحت شد.
فکر میکنید در این زمینه رقیبی داشته باشید که مانند شما اینطور ضربات را از فاصله کم رد کند و نشان دهد که در حال کتکزدن است؟
فکر نمیکنم.
پس برای ایفای نقشهای منفی هم باید مرام خاصی داشت؟
بله.
هیچگاه نقشی بوده که آرزو داشتید به شما پیشنهاد شود ولی تاکنون این اتفاق نیفتاده باشد؟
خیر.
چرا در معرفی بازیگران در تیتراژ ابتدایی در فیلمهای تجاری قبل از انقلاب، همیشه نام کوچک شما را مینوشتند؟ مینوشتند «و جلال»؟
خودم اینطور میپسندیدم. چون جامعه من را به عنوان «جلال» میشناخت. در منطقه خودمان در غرب تهران هم من را با نام «جلال» میشناختند.
شما کدامیک از فیلمهایتان را میپسندید؟
«خاک» و «قیصر» را دوست دارم.
نظرتان درباره «تیپ» بودنتان در فیلمها چیست؟ یعنی همه نوع شخصیتهای منفی که بازی کردید یک شکل بود؟
خیر. اینطوری نبود.
مثلا نقش شما در «قیصر» با «طوقی» چه فرقی داشت؟
نقشم در «قیصر» از اول منفی نبود. آدمی بود کاسب. بعد آن اتفاق برای فاطی، خواهر قیصر میافتد و خواه ناخواه منفی میشود.
از فیلمسازان بعد از انقلاب کدام را میپسندید؟
من معمولا فیلم نگاه نمیکنم و 50، 60 درصد از فیلمهای خودم را هم ندیدهام.
قبل از انقلاب خیلی پرکار بودید؟
بله.
دستمزدتان چطور بود؟
نسبت به آن زمان خوب بود.
نسبت به نقش مثبت چقدر تفاوت داشت؟
دستمزد نقش منفی، یک سوم نقش مثبت بود.
آن زمان ستارهها، بازیگران نقش منفی را انتخاب میکردند که چه كساني بازی کنند؟
بهروز وثوقی این کار را میکرد و هرجا که قرارداد میبست، برای من هم قرارداد میبست. آقای کیمیایی هم نقش منفی را برای من مینوشت و این محبت را نسبت به من داشت.
توقع شما از سینمای ایران چیست؟ میخواهید چه اتفاقی بیفتد؟
از سینمای ایران توقع خاصی ندارم. البته سالی یکی، دو فیلم بازی میکنم. اما خیلی دنبال بازیکردن نيستم.
در آلمان چه کار میکنید؟
یکی، دو فیلم برای دانشجویان ساختیم که درمورد برخورد استاد و دانشجو بود. کار خوبی هم شده. البته خودم بازی نکردم.
این روزها در حال انجام چه کاری هستید؟
حدودا دو ماه است که از آلمان آمدهام. چون سالهاست که آنجا زندگی میکنم.
در ایران چه برنامهای دارید؟
به دنبال دفتری هستم که بتوانم خودم تولیدفیلم را شروع کنم.
بیشتر کارهای مطرحتان به قبل از انقلاب مربوط میشود. اما موردی که برایم جالب است حضور شما بیشتر در فیلمهای آقای کیمیایی است مثل؛ «قیصر»، «تیغ و ابریشم»، «داش آکل»، «جرم». چطور شد با آقای کیمیایی آشنا شدید؟
با خود ایشان پیش از انقلاب در سینمای «مولن روژ» آشنا شدم که البته آن زمان دستیار آقای ساموئل خاچیکیان بودند و بعد هم در فیلم «قهرمانان» دستیار «ژان نگلسکو» شد. بعد از یک اتفاق، افرادی مانند «جلال مقدم» را کنار زد و دستیار اول ایشان شد. پیش از آن «ژان نگلسکو» هم به خاطر فیلم «سه سکه در چشمه» برنده جایزه اسکارشده بود. هنگام ساخت فیلم «قهرمانان»، آقای نگلسکو بیشتر کارها را به آقای کیمیایی محول میکرد. چون آدم با جربزهای بود و بنده هم آنجا بودم و نقشی داشتم و در تولید هم کمک میکردم.
در حالی که آن زمان بوکسور هم بودید، عاشق سینما شدید؟
بله. همینطور است. من عاشق سینما شده بودم. به همین دلیل وارد سینما شدم. متاسفانه یا خوشبختانه شغل ما داوطلب زیاد دارد. دست کم روزی پنجتا10 نفر به من مراجعه میکنند و میخواهند وارد سینما شوند.
اما ورودتان به سینما با آقای کیمیایی همراه نشد؟
بله. قبل از آن چندین فیلم کار کرده بودم که بعد با ایشان آشنا شدم و اولین کارشان هم «بیگانه بیا» بود که من مدیر تولید بودم و بعد هم «قیصر» را ساختند که چون سرمایه اولیه را نداشتیم تولید پیچیدهای داشت و بهروز وثوقی که فیلمنامه را خوانده و خوشش آمده بود به آقای کیمیایی گفت هرطور شده این فیلم را باید بسازیم و دنبال سرمایهگذار بودند که پیدا نمیشد. خانم پوری بنایی و بهروز وثوقی از بانک صادرات قلهک وام 120هزارتومانی گرفتند، من هم مدیرتولید بودم و فیلم را ساختیم.
فکر میکردید که فیلم چنان بازتاب خوبی داشته باشد؟
خیر. حتی خود آقای کیمیایی هم فکرش را نمیکرد.
اما با عبور از قواعد فیلمفارسی یک فیلم غیرمتعارف ساخته شد؟
بله. فیلمی دوست داشتنی و ماندگار در سینمای ایران.
به نظرم اولین سوالی که باید از شما پرسید، این است که چرا همیشه بازی در نقشهای منفی را ترجیح میدهید؟ به عبارت دقیقتر، چرا مُهر «نقش منفی سینمای ایران» بر پیشانی شما خورده است؟
من پیشنهاد نقشهای مثبت هم داشتهام اما قبول نکردم. چون نقشهای منفی ماندگارتر هستند. حتی درباره فیلمهای هالیوودی هم مطالعه کردهام و متوجه شدم خیلی از هنرپیشههای نقش منفی بعدها نقش مثبت بازی کردهاند.
دراین صورت آیا فیلمنامه برایتان مهمتر است یا نقش؟
فیلمنامه به نقش منتهی میشود. البته نقش هم برای من مهم است.
در فیلم «قیصر» بهروز وثوقی و ناصر ملکمطیعی که ستارههای سینمای آن زمان بودند، حضور داشتند. تماشاگر درنهایت با آن دو همراه میشد و نسبت به آنها همدلی پیدا میکرد. اما نقش شما اینگونه نبود. چرا نقش منصور آبمنگل را بازی کردید؟
خب نقشی بود استثنایی که به نظرم جای کار داشت. به نظرم جای من در این نقش درست بود. بعد از این که برادرانم کریم و رحیم به دست قیصر کشته میشوند، من فرار میکنم. بعد صحنه تعقیب و گریز من و قیصر در ایستگاه راهآهن واقعا به یاد ماندنی است. حتی اگر امروز هم به نقشم توجه کنید، متوجه میشوید که چقدر درست بوده.
بیشتر منظورم این بود که چه چیز باعث میشود شما نقش منفیای مانند منصور آبمنگل را قبول کنید؟
اولین نقش منفی که بازی کردم بازخورد خوبی داشت، در «قیصر» بود. در بازیهای قبلیام این بازخورد وجود نداشت. بعد هم پشت سر هم نقش منفی کار کردم و روی دور منفی افتادم.
آن زمان به جز ستارهها که در تولید فیلم نقش تعیین کنندهای داشتند، افرادی مانند شما، نقش برایشان مهمتر بود یا چیدمان افراد درکنار هم در یک فیلم؟
اینجا دو مرحله وجود دارد؛ یکی نیاز کارگردان و تهیهکننده به بازیگر و دیگر خود بازیگر که دلش میخواهد نقشش چه باشد. منفیها در خاطرهها میمانند. نقشهای مثبت زیادی آمدهاند اما همگی از نظرها رفتهاند.
واکنش مردم چطور بود وقتی شما و فیلم را دیدند؟
برای دیدن فیلم «خاک» در سالن سینما «اسکار» در تاریکی نشسته بودم. حتما میدانید صحنهای درفیلم وجود دارد که با بیل، مصیب (فرامرز قریبیان) پسر بابا سبحان را کتک میزدم. همان موقع چند نفر وسط سینما حضور داشتند که به من ناسزا میگفتند. مدیر سینما به من گفت، برو بیرون وگرنه تو را میکشند.
با فیلم آقای کیمیایی شناخته شدید، نظرتان درباره ایشان چیست؟
هیچکس نمیتواند مانند ایشان کار کند. یعنی فیلمهایی که ایشان میسازد را اگر کسی دیگر انجام دهد مطمئنا آنطور نخواهد شد. فیلمسازی و سینما و این روش فیلمسازی در ذات ایشان است. همان درگیریها و اکشنها در فیلمهایش وجود دارد.
با مرحوم حاتمی و امیر نادری هم کار کردید، روش کار ایشان چطور بود؟
آقای نادری فوقالعاده بود و به نظرم بیجهت از این کشور خارج شد. در این کشور باید میماند و کار را انجام میداد. به نظرم این افراد باید به کشورشان برگردند. البته خودم 20 سال است که ساکن آلمان هستم و آن اوایل برای رفتوآمد به ایران مشکلاتی داشتم، اما الان دیگر راحت رفتوآمد میکنم.
یکی از نوستالژیکترین بازیهایی که از شما دیدهام در فیلم «تجارت» آقای کیمیایی بود. فضایی که انگار واقعا مشخص بود که غم غربت را کشیدهاید. چه شد که آن فیلم را بازی کردید؟
البته نقش من بیشتر از آن حد بود. اما چون سالها در ایران نبودم آقای کیمیایی فکر میکرد ممکن است فیلم با سانسور مواجه شود و نقش من را کوتاه کرد که خیلی هم دلچسب شد و من دوست داشتم.
علی حاتمی در «طوقی» چطور بود؟
فوقالعاده بود.
آقای حاتمی چگونه در «طوقی» کار میکرد. آنجا چیدمان چطور اتفاق افتاد؟
باورتان نمیشود چیدمان را روی کاغذ نمیآورد و بارها اتفاق میافتاد که فیلمنامه فقط در مغزش بود و نوشته نشده بود.
وقتی نقش منفی یا مقابل قهرمان بازی میکنید، چطور میشود که یک نقش میتواند منفی باشد؟ بازیگر میتواند همان نقش منفی را خاکستری بازی کند، یعنی همه چیز مربوط به نقش است یا بازیگر چیزی به آن اضافه میکند؟
به عقیده من بازیگر نباید فقط از روی فیلمنامه جلو برود. باید از خودش هم مواردی را اضافه کند. مثلا در حالتها، با غيظ نگاه كردن تنفر را نشان دهد و باید در چهره دیده شود، نه فقط در دیالوگها. چهره و حرکات دست و پا باید خیلی از حسها را نشان دهد. دیالوگ در مرحله بعدی است. خیلی از هنرپیشهها میخواهند خودشان را با ادای دیالوگ به تماشاگر بقبولانند. این غلط است.
چرا همیشه سعی میکنید یک مدل باشید؟
دلیلش واضح است. چون اگر من بازیگر «نقش مثبت» بودم، از من برای مصاحبه دعوت نمیکردید. من در بین بازیگران «نقش منفی» استثنا هستم...
البته بازیگران دیگری تاکنون در نقش منفی مطرح بودهاند؛ مثلا صفر کشکولی یا حسن رضایی که درفیلم «شبح کژدم» درسال 1365 به کارگردانی «کیانوش عیاری» از وردستهای نقش منفی که پیش از انقلاب فراوان بازی کرده بود، به سمت بازیگری کشیده شد و همین طور بازی درخشانی در فیلم «آبادانی ها» کنار آقای پورصمیمی ایفا کرد. همچنین آقای عنایتالله بخشی که پیش از انقلاب عمدتا نقش منفی بازی میکرد و پس از انقلاب در سریال «سایه همسایه» در نقش «آمیرزا» به کارگردانی اسماعیل خلج نقش مثبت بازی کرد. منتها شما انگار نقش منفی را خیلی دوست دارید. من در فیلم «خاک» که شما را دیدم واقعا ترسیدم و اذیت میشدم.
من هم میخواستم تماشاگر را اذیت کنم. (با خنده)
این همه بدی در فیلم از کجا میآید؟
من بد نیستم (با خنده) بدی را ایجاد میکنم. یعنی میتوانم آنقدر بد باشم.
حالا واکنشهای مردم در مواجهه با شما چگونه است؟
آن اوایل خیلی بد بود و چندبار حتی میخواستند من را کتک بزنند. یکبار با همسرم به شمال کشور میرفتیم و در حال خنده بودم. چند نفر که من را دیده بودند که در حال خندهام، تعجب کرده بودند و میگفتند جلال هم میخنده! (با خنده) باورشان نمیشد که من میخندم.
یا مثلا فیلم «دشنه» که فیلم مطرحی بود.
در فیلم «دشنه» نقش آقای حسین گیل متعلق به من بود که قبول نکردم.
چرا؟
چون آن نوع نقشها را نمیپسندیدم. البته خیلی از این نقشها برای من پیش آمد، اما قبول نمیکردم. حتی یکبار آقای کیمیایی عصبانی شد و گفت اینها فقط نقش است و تو بازی میکنی. اما باز هم قبول نکردم.
استدلالتان چه بود؟
مردم ما با مردم اروپا و آمریکا فرق میکنند؛ و خیلی از نقشها را نمیتوانند قبول کنند.
پس همیشه بازخوردهای مربوط به نقش منفی را در نظر میگرفتید و مسایل اخلاقی برایتان مهم است؟
بله، حتما.
این مدل چاقوکشیدن حرفهای را از کجا یاد گرفتید؟
خب با تمرین زیاد. باید جوری چاقو را دردستت بگیری که فقط خراش بیندازد، نه این که مستقیما تو شکم طرف فرو کنید.
در فیلم «کندو»، نقش اصلی کلی کتک خورد. در فیلمها چطور کتک میزدید؟
من بوکسور بودم و در مسابقات هم شرکت میکردم. ضربه را طوری میزدم که با یک سانت فاصله رد شود. اینها به خاطر تمرین زیاد است.
حتی ممکن بود سهوا دستتان مثلا به صورت بازیگر مقابلتان برخورد کند؟
هیچگاه این اتفاق نمیافتاد. اما در فیلمی به نام «نامحرم» با ایرج قادری کار میکردم که با مشت، بینی من را شکست که البته خودش خیلی ناراحت شد.
فکر میکنید در این زمینه رقیبی داشته باشید که مانند شما اینطور ضربات را از فاصله کم رد کند و نشان دهد که در حال کتکزدن است؟
فکر نمیکنم.
پس برای ایفای نقشهای منفی هم باید مرام خاصی داشت؟
بله.
هیچگاه نقشی بوده که آرزو داشتید به شما پیشنهاد شود ولی تاکنون این اتفاق نیفتاده باشد؟
خیر.
چرا در معرفی بازیگران در تیتراژ ابتدایی در فیلمهای تجاری قبل از انقلاب، همیشه نام کوچک شما را مینوشتند؟ مینوشتند «و جلال»؟
خودم اینطور میپسندیدم. چون جامعه من را به عنوان «جلال» میشناخت. در منطقه خودمان در غرب تهران هم من را با نام «جلال» میشناختند.
شما کدامیک از فیلمهایتان را میپسندید؟
«خاک» و «قیصر» را دوست دارم.
نظرتان درباره «تیپ» بودنتان در فیلمها چیست؟ یعنی همه نوع شخصیتهای منفی که بازی کردید یک شکل بود؟
خیر. اینطوری نبود.
مثلا نقش شما در «قیصر» با «طوقی» چه فرقی داشت؟
نقشم در «قیصر» از اول منفی نبود. آدمی بود کاسب. بعد آن اتفاق برای فاطی، خواهر قیصر میافتد و خواه ناخواه منفی میشود.
از فیلمسازان بعد از انقلاب کدام را میپسندید؟
من معمولا فیلم نگاه نمیکنم و 50، 60 درصد از فیلمهای خودم را هم ندیدهام.
قبل از انقلاب خیلی پرکار بودید؟
بله.
دستمزدتان چطور بود؟
نسبت به آن زمان خوب بود.
نسبت به نقش مثبت چقدر تفاوت داشت؟
دستمزد نقش منفی، یک سوم نقش مثبت بود.
آن زمان ستارهها، بازیگران نقش منفی را انتخاب میکردند که چه كساني بازی کنند؟
بهروز وثوقی این کار را میکرد و هرجا که قرارداد میبست، برای من هم قرارداد میبست. آقای کیمیایی هم نقش منفی را برای من مینوشت و این محبت را نسبت به من داشت.
توقع شما از سینمای ایران چیست؟ میخواهید چه اتفاقی بیفتد؟
از سینمای ایران توقع خاصی ندارم. البته سالی یکی، دو فیلم بازی میکنم. اما خیلی دنبال بازیکردن نيستم.
در آلمان چه کار میکنید؟
یکی، دو فیلم برای دانشجویان ساختیم که درمورد برخورد استاد و دانشجو بود. کار خوبی هم شده. البته خودم بازی نکردم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.