ایران و رفراندوم در کردستان عراق
بهرام امیراحمدیان . کارشناس حوزه آسیای میانه و قفقاز
در سالهای اخیر، رفراندومهای استقلال گوناگونی برگزار شده است. باید ببینیم موضع سیاست خارجی ما چگونه بوده است و ما با این پدیده چگونه برخورد کردهایم؟ در آسیا، در تیمورشرقی، در اندونزی در سال 1999 رفراندوم جدایی برگزار شد و کشوری تازه به منصهظهور رسید. در سودان جنوبی رفراندوم استقلال برگزار شد و در سال 2011 کشوری جدید (هرچند با هزاران گرفتاری و بحران ناکارآمدی) تشکیل شد.
در همسایگی ایران در سالهای دهه 90 قرن بیستم در قفقاز، در منطقه قرهباغ کوهستانی رفراندوم استقلال برگزار شد و جمهوری قرهباغ کوهستانی شکل گرفت (که البته بهجز از سوی ارمنستان، از سوی دیگر کشورها شناسایی نشده است؛ ولی در واشنگتن نمایندگی دارد) و چندین دوره است که انتخابات ریاستجمهوری برگزار میکند. در سال 2008 آبخازیا و اوستیای جنوبی در گرجستان با کمک نیروهای نظامی روسی که آنجا را اشغال کردهاند، رفراندوم برگزار و اعلام استقلال کرد که روسیه با آنها روابط دیپلماتیک برقرار کرده است. اینها همه در همسایگی ما بود؛ ولی چون با روسها رابطه نزدیک داریم، اعلام موضع نکردهایم یا اینکه بنده بیخبرم.
در اروپا، در بریتانیا پارلمان اسکاتلند خواهان برگزاری رفراندوم استقلال از بریتانیا پیش از خروج از اتحادیه اروپاست. کاتالونیا در اسپانیا دنبال برگزاری رفراندوم استقلال است و میخواهد از اسپانیا مستقل شود و به صورت یک کشور جداگانه، حیات سیاسی جدیدی را آغاز کند. در سال 2014 شبهجزیره کریمه از سوی روسها اشغال نظامی شد و در حالت اشغال، رفراندوم استقلال آن برگزار شد و اعلام استقلال کرد و سپس به روسیه منضم شد. چون در اینجا با ما مرز مشترک نداشتند و روسها هم عامل اصلی بودند، اعتراض نکردیم؛ ولی قرهباغ هم در همسایگی ما بود، موضع ما درباره رفراندوم استقلال قرهباغ چه بود؟
اکنون کردستان عراق میخواهد رفراندوم استقلال برگزار کند؛ بر فرض اینکه استقلال خودشان را اعلام کردند، در آن صورت یک کشور محصور در خشکی است که اگر هیچکدام از همسایگان آن مشتمل بر ایران، ترکیه، عراق (کشور مادر) با آن موافق نباشند و شناسایی جهانی هم بهجز رژیم اشغالگر قدس نداشته باشد، در آن صورت این کشور تازه استقلالیافته شناسایینشده، چگونه میخواهد با محیط بینالملل در ارتباط باشد که مرز بینالمللی پیرامون آن بر رویش بسته است. آنها نه میتوانند از طریق هوا و نه از طریق زمینی با جهان ارتباط داشته باشند؛ آن چگونه کشوری خواهد بود؟
دبیر شورای امنیت ملی ایران اعلام کرده است در صورت اعلام استقلال اقلیم کردستان، ایران تمام مبادی ورودی و خروجی مرزهای مشترک با این اقلیم را خواهد بست. البته این یک اقدام اساسی است؛ ولی روابط اقتصادی ایران با عراق که سالیانه بیش از شش میلیارد دلار است و بخش مهمی از آن با اقلیم کردستان انجام میگیرد، با کاهش شدیدی مواجه خواهد شد. تکلیف صادرکنندگان و واردکنندگان و مشاغل وابسته به این روابط چه خواهد شد، معلوم نیست.
اين در حالي است كه از جنگ دوم خلیجفارس، بعد از تشکیل منطقه پرواز ممنوع در شمال عراق از سوی نیروهای ائتلاف غربی به رهبری آمریکا، عملا کردستان مستقل بوده است و ما هم از این استقلال استقبال کرده و با آنها روابط اقتصادی ایجاد کردهایم. در آن موقع، اقلیم کردستان عراق حتی از دولت مرکزی عراق به رهبری صدام هم حرفشنوی نداشت. این آغاز دولتمداری کردستان عراق بود. این یک مسئله ملی در عراق است.
کردهای عراق سالهاست برای خودمختاری و استقلال در جنگ هستند و ما هم با آنها همسایهایم و بیشترین و نزدیکترین روابط خارجی آنها با ما بوده است. بعد از سال 2003 هم که آمریکا عراق را اشغال کرد، کردها با آنها همکاری نزدیکی داشتند؛ آنها به آمریکا در استقرار در عراق خیلی کمک کردند.
در جریان مبارزه با داعش در سنجار، درباره ایزدیها در سال گذشته، به بهانه مبارزه با داعش و دفاع از اقلیم کردستان برای جلوگیری از گسترش تروریسم، آلمانیها سیل اسلحه را به کردستان سرازیر کردند (در آن موقع من به این مسئله اشاره داشتم و خطر را گوشزد کردم)؛ اما ما هیچ حرفی نزدیم. به گمان من، سیاست ما در این زمینه بیشتر سلبی است تا ایجابی. ما میخواهیم به هر قیمت جلوی رفراندوم را بگیریم. اگر برگزار شد، چه خواهیم کرد؟ باید به این سؤال جواب داده شود.
چرا برای اینکه این رفراندوم برگزار نشود، تحرکات زیادی و در سطحی گسترده داشتهایم. در این راستا موضع سیاست خارجی ما چیست؟
باید توجه داشته باشیم دو کشور شرقی و غربی ما اگرچه نام کشور دارند؛ ولی در داخل حکومت مرکزی قدرتمندی برای اداره کشور كه مشروعیت و مقبولیت همه شهروندان آن کشور را داشته باشد، ندارند. نخست اینکه بالذاته عراق یک کشور نیست، از زمان تشکیل آن اختلاف وجود دارد و به وحدت نرسیده است. به همین سبب کردها با آنکه تبار ایرانی دارند، میخواهند خود تصمیمگیرنده سرنوشت کشور خودشان باشند. البته اين نگراني كه ناآرامیهای عراق بعد از برگزاری رفراندوم، منطقه را تحتتأثیر قرار دهد، وجود دارد. به گمان من، یک کردستان مستقل که با ایران روابط نزدیک داشته باشد، وزنه تعادل بین ما و جهان عرب است. باید در این زمینه اندیشه کرد. کردستان سالهاست یک دولت است و کردها به این باور رسیدهاند. تنها حامی آنها میتواند از تبار خودشان یعنی ایران باشد. در غیر این صورت، اسرائیل و آمریکا هم هستند. روسها هم بدشان نمیآید ایران قدرت نگیرد؛ زیرا تاب آن را ندارند.
در سالهای اخیر، رفراندومهای استقلال گوناگونی برگزار شده است. باید ببینیم موضع سیاست خارجی ما چگونه بوده است و ما با این پدیده چگونه برخورد کردهایم؟ در آسیا، در تیمورشرقی، در اندونزی در سال 1999 رفراندوم جدایی برگزار شد و کشوری تازه به منصهظهور رسید. در سودان جنوبی رفراندوم استقلال برگزار شد و در سال 2011 کشوری جدید (هرچند با هزاران گرفتاری و بحران ناکارآمدی) تشکیل شد.
در همسایگی ایران در سالهای دهه 90 قرن بیستم در قفقاز، در منطقه قرهباغ کوهستانی رفراندوم استقلال برگزار شد و جمهوری قرهباغ کوهستانی شکل گرفت (که البته بهجز از سوی ارمنستان، از سوی دیگر کشورها شناسایی نشده است؛ ولی در واشنگتن نمایندگی دارد) و چندین دوره است که انتخابات ریاستجمهوری برگزار میکند. در سال 2008 آبخازیا و اوستیای جنوبی در گرجستان با کمک نیروهای نظامی روسی که آنجا را اشغال کردهاند، رفراندوم برگزار و اعلام استقلال کرد که روسیه با آنها روابط دیپلماتیک برقرار کرده است. اینها همه در همسایگی ما بود؛ ولی چون با روسها رابطه نزدیک داریم، اعلام موضع نکردهایم یا اینکه بنده بیخبرم.
در اروپا، در بریتانیا پارلمان اسکاتلند خواهان برگزاری رفراندوم استقلال از بریتانیا پیش از خروج از اتحادیه اروپاست. کاتالونیا در اسپانیا دنبال برگزاری رفراندوم استقلال است و میخواهد از اسپانیا مستقل شود و به صورت یک کشور جداگانه، حیات سیاسی جدیدی را آغاز کند. در سال 2014 شبهجزیره کریمه از سوی روسها اشغال نظامی شد و در حالت اشغال، رفراندوم استقلال آن برگزار شد و اعلام استقلال کرد و سپس به روسیه منضم شد. چون در اینجا با ما مرز مشترک نداشتند و روسها هم عامل اصلی بودند، اعتراض نکردیم؛ ولی قرهباغ هم در همسایگی ما بود، موضع ما درباره رفراندوم استقلال قرهباغ چه بود؟
اکنون کردستان عراق میخواهد رفراندوم استقلال برگزار کند؛ بر فرض اینکه استقلال خودشان را اعلام کردند، در آن صورت یک کشور محصور در خشکی است که اگر هیچکدام از همسایگان آن مشتمل بر ایران، ترکیه، عراق (کشور مادر) با آن موافق نباشند و شناسایی جهانی هم بهجز رژیم اشغالگر قدس نداشته باشد، در آن صورت این کشور تازه استقلالیافته شناسایینشده، چگونه میخواهد با محیط بینالملل در ارتباط باشد که مرز بینالمللی پیرامون آن بر رویش بسته است. آنها نه میتوانند از طریق هوا و نه از طریق زمینی با جهان ارتباط داشته باشند؛ آن چگونه کشوری خواهد بود؟
دبیر شورای امنیت ملی ایران اعلام کرده است در صورت اعلام استقلال اقلیم کردستان، ایران تمام مبادی ورودی و خروجی مرزهای مشترک با این اقلیم را خواهد بست. البته این یک اقدام اساسی است؛ ولی روابط اقتصادی ایران با عراق که سالیانه بیش از شش میلیارد دلار است و بخش مهمی از آن با اقلیم کردستان انجام میگیرد، با کاهش شدیدی مواجه خواهد شد. تکلیف صادرکنندگان و واردکنندگان و مشاغل وابسته به این روابط چه خواهد شد، معلوم نیست.
اين در حالي است كه از جنگ دوم خلیجفارس، بعد از تشکیل منطقه پرواز ممنوع در شمال عراق از سوی نیروهای ائتلاف غربی به رهبری آمریکا، عملا کردستان مستقل بوده است و ما هم از این استقلال استقبال کرده و با آنها روابط اقتصادی ایجاد کردهایم. در آن موقع، اقلیم کردستان عراق حتی از دولت مرکزی عراق به رهبری صدام هم حرفشنوی نداشت. این آغاز دولتمداری کردستان عراق بود. این یک مسئله ملی در عراق است.
کردهای عراق سالهاست برای خودمختاری و استقلال در جنگ هستند و ما هم با آنها همسایهایم و بیشترین و نزدیکترین روابط خارجی آنها با ما بوده است. بعد از سال 2003 هم که آمریکا عراق را اشغال کرد، کردها با آنها همکاری نزدیکی داشتند؛ آنها به آمریکا در استقرار در عراق خیلی کمک کردند.
در جریان مبارزه با داعش در سنجار، درباره ایزدیها در سال گذشته، به بهانه مبارزه با داعش و دفاع از اقلیم کردستان برای جلوگیری از گسترش تروریسم، آلمانیها سیل اسلحه را به کردستان سرازیر کردند (در آن موقع من به این مسئله اشاره داشتم و خطر را گوشزد کردم)؛ اما ما هیچ حرفی نزدیم. به گمان من، سیاست ما در این زمینه بیشتر سلبی است تا ایجابی. ما میخواهیم به هر قیمت جلوی رفراندوم را بگیریم. اگر برگزار شد، چه خواهیم کرد؟ باید به این سؤال جواب داده شود.
چرا برای اینکه این رفراندوم برگزار نشود، تحرکات زیادی و در سطحی گسترده داشتهایم. در این راستا موضع سیاست خارجی ما چیست؟
باید توجه داشته باشیم دو کشور شرقی و غربی ما اگرچه نام کشور دارند؛ ولی در داخل حکومت مرکزی قدرتمندی برای اداره کشور كه مشروعیت و مقبولیت همه شهروندان آن کشور را داشته باشد، ندارند. نخست اینکه بالذاته عراق یک کشور نیست، از زمان تشکیل آن اختلاف وجود دارد و به وحدت نرسیده است. به همین سبب کردها با آنکه تبار ایرانی دارند، میخواهند خود تصمیمگیرنده سرنوشت کشور خودشان باشند. البته اين نگراني كه ناآرامیهای عراق بعد از برگزاری رفراندوم، منطقه را تحتتأثیر قرار دهد، وجود دارد. به گمان من، یک کردستان مستقل که با ایران روابط نزدیک داشته باشد، وزنه تعادل بین ما و جهان عرب است. باید در این زمینه اندیشه کرد. کردستان سالهاست یک دولت است و کردها به این باور رسیدهاند. تنها حامی آنها میتواند از تبار خودشان یعنی ایران باشد. در غیر این صورت، اسرائیل و آمریکا هم هستند. روسها هم بدشان نمیآید ایران قدرت نگیرد؛ زیرا تاب آن را ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.