تأملی بر «ماتریوشکا»ی پیروزفر
تئاتر آنجاست در ذهن تماشاگر
رضا بهبودی
1. پیتر بروک کارگردان نامدار انگلیسی روزی در یک سخنرانی، بطری آبش را جلوی حضار گرفت و کمی آن را کج کرد و گفت: «این برج پیزا است!» رئالیسم سینما این را برنمیتابد؛ حتی در فیلمهای علمی تخیلی! تئاتر بر تخیل تماشاگر استوار است و این تخیل، بهراحتی با توجه به قراردادهایی مابین اجراگر و تماشاگر شکل میگیرد. شاید از همان دستوپا تکاندادنهای اولیه به منظور القای معنای مشخصی، آدمی متوجه این قرارداد بوده است و نظام نشانهشناختی خودش را -بسته به تفاوتهای زیستیاش- پی میریخته. پیش از شکلگیری زبان، این رفتار بدن، فیگور و در نهایت ایجاد ژست بوده که ارتباط را شکل میداده است؛ در این میان، البته ایجاد صوت را فراموش نمیکنیم. میراث چندهزارساله زبان، در مقابل میلیونها سال کنش آدمی در گذر از دریاها، کوهها و جنگلها -و این اواخر به قول برشت «جنگل شهرها»- اگرچه خیرهکننده اما هنوز ناکافی است: حرف و صوت و گفت را بر هم زنم/ تا که بی این هر سه با تو دم زنم (مولانا)
2. در میانه تئاتر فیزیکال و تئاتر متن محور، تئاتری را میشود متصور بود که علیرغم برخورداری از ادبیات نمایشی (متن)، بیشتر ایدهمحور است. یعنی علیرغم توجه به قصه، ساز و کار روایت و پیش برد آن از طریق دیالوگهایی که به قول لوییجی پیراندللو «کلام دراماتیک» است، دغدغهاش چینش و جاانداختن قراردادهایی است ما بین صحنه و تماشاگر. رخداد جسمانی -با همه تفاوت معنا در نظریههای مختلف بازیگری- همان تعریفی است که از بازیگری میدانیم.
بازیگری اتفاقی است در بدن، و نه در زبان (ادبیات)، به همان سیاق که گفته میشود شعر اتفاقی است در زبان. اجرائی که قراردادهایش را از دل این «جسمانیکردن رخداد» به دست میآورد به ذات تئاتر نزدیکتر است چراکه مخاطب را به «آغازگاه»ها پرتاب میکند. بدن روزمره، بدن سرکوب شده، بدنی که به قول یونگ «واقعیتی روانی» را در خود دارد، در آماج واقعیت برساخته رسانهها، عرف و فرهنگ مسلط، معنایی بزک شده را نمایش میدهد -هرچه دروغینتر، موفقتر!
تنها در تئاتر است که مخاطب با بدن «پیشین»اش مواجه میشود. بدنی آغازین اما هبوط کرده، بدنی گمشده! بدنی که به تعبیر وام گرفته از هایدگر دچار «فراموشی هستی» شده.
3. در رقص -این شعر بدن- است که تولید معنای همه فهم موقتا، به حالت تعلیق در میآید و تئاتر به علت همین همسویی خاستگاهش با رقص، ادبیاتِ صِرف را برنمیتابد.
در این جا «صدا»ی بدن شنیده میشود- صدا در معنای باختینی کلمه.
«چند صدایی» بدن آشکار میشود؛ بدنی که دیگر بلندگوی صدای مسلط نیست: من به هر جمعیتی نالان شدم/ جفت بدحالان و خوشحالان شدم
و با این وجود «اسرار»ش همچنان نامکشوف میماند. چراکه این بدن، «تن» به هر ظن و گمانی (دریافت دم دستی) نمیدهد؛ تن به هر صدایی نمیدهد: آتش است این بانگ نای و نیست باد/ هر که این آتش ندارد نیست باد
این بدن، هم هست، هم نیست -همچون آتش! پیتر بروک درباره «چیسلاک» میگوید: «من دیدم که او روی صحنه آتش گرفت». تئاتر، برای اینکه فرصتی شود برای ادراکی «وجودشناسانه» به بازیگرانی احتیاج دارد که بدنها را احضار کنند.
تنها در این صورت است که تئاتر همچون طاعون -به تعبیر آرتو- میافتد به جان آدمها. فرصتی میشود برای درهمآمیزی غریب «واقعیتهای روانی» کنشگران صحنه و کنشگران بالقوه -بلکه بالفعل- حاضر در رخداد که دیگر صرفا ناظر (تماشاگر) نیستند. تئاتر دیگر نه بر صحنه بلکه در ذهن تماشاگر، و نه فقط در ذهن تماشاگر، که در بدن تماشاگر است که رخ میدهد.
1. پیتر بروک کارگردان نامدار انگلیسی روزی در یک سخنرانی، بطری آبش را جلوی حضار گرفت و کمی آن را کج کرد و گفت: «این برج پیزا است!» رئالیسم سینما این را برنمیتابد؛ حتی در فیلمهای علمی تخیلی! تئاتر بر تخیل تماشاگر استوار است و این تخیل، بهراحتی با توجه به قراردادهایی مابین اجراگر و تماشاگر شکل میگیرد. شاید از همان دستوپا تکاندادنهای اولیه به منظور القای معنای مشخصی، آدمی متوجه این قرارداد بوده است و نظام نشانهشناختی خودش را -بسته به تفاوتهای زیستیاش- پی میریخته. پیش از شکلگیری زبان، این رفتار بدن، فیگور و در نهایت ایجاد ژست بوده که ارتباط را شکل میداده است؛ در این میان، البته ایجاد صوت را فراموش نمیکنیم. میراث چندهزارساله زبان، در مقابل میلیونها سال کنش آدمی در گذر از دریاها، کوهها و جنگلها -و این اواخر به قول برشت «جنگل شهرها»- اگرچه خیرهکننده اما هنوز ناکافی است: حرف و صوت و گفت را بر هم زنم/ تا که بی این هر سه با تو دم زنم (مولانا)
2. در میانه تئاتر فیزیکال و تئاتر متن محور، تئاتری را میشود متصور بود که علیرغم برخورداری از ادبیات نمایشی (متن)، بیشتر ایدهمحور است. یعنی علیرغم توجه به قصه، ساز و کار روایت و پیش برد آن از طریق دیالوگهایی که به قول لوییجی پیراندللو «کلام دراماتیک» است، دغدغهاش چینش و جاانداختن قراردادهایی است ما بین صحنه و تماشاگر. رخداد جسمانی -با همه تفاوت معنا در نظریههای مختلف بازیگری- همان تعریفی است که از بازیگری میدانیم.
بازیگری اتفاقی است در بدن، و نه در زبان (ادبیات)، به همان سیاق که گفته میشود شعر اتفاقی است در زبان. اجرائی که قراردادهایش را از دل این «جسمانیکردن رخداد» به دست میآورد به ذات تئاتر نزدیکتر است چراکه مخاطب را به «آغازگاه»ها پرتاب میکند. بدن روزمره، بدن سرکوب شده، بدنی که به قول یونگ «واقعیتی روانی» را در خود دارد، در آماج واقعیت برساخته رسانهها، عرف و فرهنگ مسلط، معنایی بزک شده را نمایش میدهد -هرچه دروغینتر، موفقتر!
تنها در تئاتر است که مخاطب با بدن «پیشین»اش مواجه میشود. بدنی آغازین اما هبوط کرده، بدنی گمشده! بدنی که به تعبیر وام گرفته از هایدگر دچار «فراموشی هستی» شده.
3. در رقص -این شعر بدن- است که تولید معنای همه فهم موقتا، به حالت تعلیق در میآید و تئاتر به علت همین همسویی خاستگاهش با رقص، ادبیاتِ صِرف را برنمیتابد.
در این جا «صدا»ی بدن شنیده میشود- صدا در معنای باختینی کلمه.
«چند صدایی» بدن آشکار میشود؛ بدنی که دیگر بلندگوی صدای مسلط نیست: من به هر جمعیتی نالان شدم/ جفت بدحالان و خوشحالان شدم
و با این وجود «اسرار»ش همچنان نامکشوف میماند. چراکه این بدن، «تن» به هر ظن و گمانی (دریافت دم دستی) نمیدهد؛ تن به هر صدایی نمیدهد: آتش است این بانگ نای و نیست باد/ هر که این آتش ندارد نیست باد
این بدن، هم هست، هم نیست -همچون آتش! پیتر بروک درباره «چیسلاک» میگوید: «من دیدم که او روی صحنه آتش گرفت». تئاتر، برای اینکه فرصتی شود برای ادراکی «وجودشناسانه» به بازیگرانی احتیاج دارد که بدنها را احضار کنند.
تنها در این صورت است که تئاتر همچون طاعون -به تعبیر آرتو- میافتد به جان آدمها. فرصتی میشود برای درهمآمیزی غریب «واقعیتهای روانی» کنشگران صحنه و کنشگران بالقوه -بلکه بالفعل- حاضر در رخداد که دیگر صرفا ناظر (تماشاگر) نیستند. تئاتر دیگر نه بر صحنه بلکه در ذهن تماشاگر، و نه فقط در ذهن تماشاگر، که در بدن تماشاگر است که رخ میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.