|

کشورهایی باسابقه‌‌ای کمتر از ما؛ صادرکننده خدمات نفتی‌اند

چگونه صنعت نفت، قطار توسعه می‌شود؟

غلامحسین حسن‌تاش

نگاه اول: جمهوری اسلامی علاوه بر دارابودن ذخایر عظیم نفت و گاز از لحاظ قرارگرفتن در منطقه‌ای که قلب انرژی جهان نام گرفته نیز از جایگاه ممتاز و ویژه‌ای برخوردار است که مزیت اقتصادی ویژه‌ای را برای کشور فراهم می‌آورد.
یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح در حوزه مباحث توسعه، مساله آثار تکاثری یا آثار انتشار پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها در کشورهای درحال توسعه است. مجموعه توانایی‌های کشورهای درحال توسعه از کفایت لازم برای پرداختن همزمان به همه نیازها و چالش‌ها برخوردار نیست. بنابراین توجه به مساله آثار انتشار در سرمایه‌گذاری‌ها اهمیت خاصی پیدا می‌کند. اگر در دوره‌ گذار به توسعه، بتوان منابع و امکانات را بر نقاطی متمرکز کرد که آثار انتشار هرچه گسترده‌تری داشته باشند، قطعا به شتاب توسعه کمک خواهد شد. «گونار میردال»، اقتصاددان برجسته سوئدی که در سال 1974 عمدتا به دلیل توجه به مسایل نهادی در اقتصاد، جایزه نوبل این رشته را از آن خود کرد، از جمله کسانی است که به آثار انتشار سرمایه‌گذاری‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها توجه کرده است. میردال یکی از مشکلات این کشورها را ضعف آثار انتشار می‌داند و به نوعی این ضعف را ناشی از وجود دولت‌های ضعیف برمی‌شمرد. وقتی یک بخش خاص پیشرفته، در یک کشور نتواند با سایر بخش‌ها تعامل برقرار کرده و برای کالاها و خدمات آنها تقاضا ایجاد کند، طبعا به خارج وابسته خواهد شد. برخی دیگر از اقتصاددانان توسعه مانند هریشمن بر انتخاب بخش‌های خاص پیشرو برای تمرکز سرمایه و توانایی‌ها روی آن به‌عنوان بخش پیشتاز توسعه، تاکید می‌کنند.
جایگاه صنعت نفت در توسعه ملی
اینک یکصد سال از عمر صنعت نفت ایران می‌گذرد. این مساله قابل بررسی و مطالعه است که صنعت نفت به‌عنوان مهم‌ترین مزیت اقتصادی کشور در طول این یکصد سال تا چه حد توانسته است با پیکره اقتصاد ملی تعامل و ارتباط برقرار کند؟ ده‌ها‌میلیارددلار در صنعت نفت ایران سرمایه‌گذاری شده است و ده‌ها‌میلیارددلار دیگر نیز باید در دهه‌های آینده سرمایه‌گذاری شود. آیا چنین موقعیتی ایجاب نمی‌کرد و نمی‌کند که به‌نوعی همه بخش‌های صنعتی و اقتصادی کشور حول صنعت اکتشاف، تولید، پالایش و توزیع نفت و گاز توسعه یابند؟ کشورهایی که سابقه بسیار کمتری از ما در نفت و گاز دارند با استفاده از مزیت داخلی خود اینک به صادرکننده کالاها و خدمات مورد نیاز صنایع نفت و گاز تبدیل شده‌اند. سابقه صنعت نفت نروژ که شرکت‌های نفتی آن اکنون در سطح بین‌المللی شناخته شده و فعال هستند، عمدتا به نیمه دوم دهه 70 میلادی برمی‌گردد. نمونه‌های دیگر از کشورهای کمتر یا دیرتر توسعه‌یافته، چین، هند و مالزی هستند که آنها نیز بسیار کمتر از ما فرصت تاریخی و جغرافیایی برای رسیدن به مرحله صدور کالاها و خدمات در بخش‌های نفت و گاز داشته‌اند، اما اینک ما نیازمند دکل‌حفاری چینی و تجهیزات و خدمات هندی و مالزیایی هستیم. چرا بعد از صد سال هنوز در صنعت نفت وابسته‌ایم؟
شاید قانون حداکثر استفاده از خدمات داخلی، سندی بر ادعای وابستگی صنایع نفت و گاز ما به خارج باشد. این قانون در تلاش بوده که منفعلانه سهم داخلی در پروژه‌های نفت و گاز را به نیم یا کمی بیشتر و کمتر برساند. در حالی که درصورت استفاده مطلوب از این فرصت تاریخی و این مزیت مهم ملی، اینک ما باید می‌توانستیم صادرکننده کالاها و خدمات بخش نفت باشیم.
آیا زمانی‌که یک پروژه بزرگ نفتی یا گازی تعریف می‌شود، برای کالاها و خدمات دیگر صنایع و بخش‌های مختلف داخلی تقاضای بیشتری ایجاد می‌کند و موتور محرکه آنها می‌شود، یا برای کالاها و خدمات گروهی از کشورها و شرکت‌های خارجی؟ و اگر دومی بیشتر باشد آیا معنای آن، همان ضعف آثار انتشار و همان منفعل‌بودن ساختار تجارت و روابط خارجی که میردال به آن اشاره می‌کند، نیست. جدول داده-ستانده منتشرشده توسط مرکز آمار ایران که مربوط به سال 1380 است نیز این واقعیت را تایید می‌کند که ضرایب پسین و پیشین بخش نفت و گاز که نشان‌دهنده میزان وابستگی و ارتباط این بخش با سایر بخش‌هاست، پایین بوده و از بسیاری از دیگر بخش‌های اقتصادی کمتر است.
البته رسالت ایجاد تعامل میان بخش‌های مختلف صنعتی و اقتصادی، تنها وظیفه صنعت‌نفت به معنای حوزه شرکت‌های نفت و گاز نیست، بلکه فراتر از آن و در حوزه وظایف دولت است و یک دولت کارآمد با تاکید بر وظایف حاکمیتی خود می‌تواند این جریان را در کشور سامان دهد.
تجربیات جهانی
شاید یکی از موفقیت‌های مهم چینی‌ها در سرعت‌بخشیدن به دوره‌گذار به توسعه اقتصادی، همین گستراندن آثار انتشار باشد. به‌عنوان نمونه، وقتی شرکت‌های مربوطه چینی، وارد مذاکره برای خرید LNG (گاز طبیعی مایع‌شده) می‌شوند، ملاحظه می‌شود که از همان ابتدا در مورد حمل آن و در واقع برای واردشدن به تمام زنجیره ارزش آن نیز برنامه دارند و اصرار دارند که آن را در مبدأ تحویل بگیرند و حمل بر عهده ایشان باشد. همه بررسی‌ها نشان می‌دهد چین ظرف سال‌های آتی به یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان و مصرف‌کنندگان LNG تبدیل خواهد شد. پس مصرف گازطبیعی مایع‌شده این کشور در حدی است که واردشدن به تمام زنجیره ارزش آن به نفع این کشور است. طبیعی است که یک شرکت انرژی چینی اگر به سایر بخش‌ها گره نخورد، صرفا به‌دنبال کار خود یعنی تامین انرژی خواهد بود. معلوم است دولت کارآمدی وجود دارد که همه بخش‌ها را به هم گره می‌زند. وقتی در قرارداد LNG حمل بر عهده طرف چینی قرار می‌گیرد، شرکت چینی، حمل را به یک شرکت حمل‌ونقل دریایی چینی سفارش می‌دهد. درصورتی‌که اگر حمل بر عهده فروشنده باشد، لزوما چنین اتفاقی نمی‌افتد. شرکت حمل‌ونقل چینی سفارش ساخت کشتی حمل گاز را به کشتی‌سازهای بندر «دالیان» می‌دهد، در صورتی‌که اگر حمل بر عهده شرکت چینی نبود، احتمالا این سفارش به کشتی‌سازان ژاپن یا کره، داده می‌شد. از این طریق تامین گاز، آثار انتشار گسترده‌ای را در اقتصاد چین به‌وجود می‌آورد.
پارس‌جنوبی یک نمونه و فرصت مهم
میدان گازی پارس‌جنوبی، میدانی مشترک است. این ویژگی مشترک‌بودن و به‌ویژه تقدم رقیب در بهره‌برداری از این مخزن، آن را در صدر اولویت‌ها و فوریت‌های صنعت‌نفت کشور می‌نشاند و توسعه آن را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. پس دلیل تمرکز ویژه بر پارس‌جنوبی این است که اگر در هیچ‌کجای صنعت‌نفت هم سرمایه‌گذاری نشود که باید شود،‌ میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در پارس‌جنوبی، اجتناب‌ناپذیر است. طرح توسعه پارس‌جنوبی به تنهایی چندان عظیم است که شاید آنچه بالقوه در این طرح باید اتفاق بیفتد را بتوان با آنچه تاکنون در صنعت‌نفت اتفاق افتاده است، قیاس کرد. پارس‌جنوبی 50‌درصد کل ذخایر گازی ایران را در خود جای داده ‌است. در تولید نهایی، این میدان رقمی در حدود دوبرابر کل میزان گاز تولیدی از سایر میادین گازی کشور تولید خواهد شد. میزان میعانات تولیدی این میدان که نوعی نفت‌خام بسیار سبک است، به حدود یک‌میلیون‌و یکصدهزار بشکه خواهد رسید که قریب یک‌چهارم رکورد تولید نفت‌خام کشور است. قرارداشتن این میدان در دریا و ترش‌بودن گاز آن (داشتن گوگرد بالا) موجب می‌شود حجم تاسیسات موردنیاز برای استحصال آن بسیار بیشتر از میدان‌های گازشیرین واقع در خشکی باشد.
در حدود سی و چند فاز توسعه پارس‌جنوبی که تاکنون تعریف شده حفر صدها چاه دریایی، نصب ده‌ها سکوی بهره‌برداری دریایی، احداث صدها کیلومتر خط‌لوله در بستر دریا و در خشکی، ساخت ده‌ها پالایشگاه عظیم فرآوری و تصفیه گاز باید اتفاق بیفتد که بخش کوچکی از آن نیز تاکنون اتفاق افتاده است. لایه نفتی پارس‌جنوبی نیز از پتانسیل بزرگی برخوردار است. چنین طرح عظیمی و طرح‌های جانبی آن، سفارشات عظیمی را برای کالاها و خدمات به‌وجود می‌آورد که پاسخ‌دادن به آن به‌نحوی که آثار انتشار گسترده‌ای را در کشور پدید آورد، نیازمند یک طرح جامع ملی بود و تنها در این‌صورت بود که شعار زیبایی که بر تابلوهای نصب شده در منطقه عسلویه نگاشته شده بود، می‌توانست تحقق ‌یابد و یک تمدن صنعتی حول گاز پارس‌جنوبی شکل گیرد.
توسعه میدان گازی پارس‌جنوبی، با تصور ابتدایی چند فاز محدود فعال شد. مشترک‌بودن این میدان گازی و پیش‌افتادن رقیب در بهره‌برداری از آن، شتابزدگی را اجتناب‌ناپذیر کرده بود و همین‌قدر که با وجود همه مشکلات داخلی و محدودیت‌های بین‌المللی تاکنون عملا حدود 10 فاز به بهره‌برداری رسیده و چند فاز دیگر در آستانه بهره‌برداری قرار دارد مهم است. اما چه بهتر بود که همپای این فعالیت اجرایی، هرچه زودتر طرح راهبردی جامع برای توسعه این میدان آن‌هم در سطح ملی، تهیه می‌شد. یک طراحی راهبردی و جامع در سطح ملی می‌تواند و باید همه محدودیت‌ها و موانع بالفعل و بالقوه را مورد توجه قرار دهد و با توجه به موقعیت خاص پارس‌جنوبی، با شتاب و فوریت کار نیز در تعارض نباشد. در ده‌ها فاز پارس‌جنوبی ممکن بود بسیاری از تجهیزات موردنیاز باشد که در ابتدا ساخت آنها در توان سازندگان داخلی نباشد و مجبور به واردات آن باشیم اما اگر در چارچوب یک برنامه جامع، تامین این تجهیزات می‌توانست بر عهده ذی‌صلاح‌ترین واحد صنعتی داخلی گذاشته شود و واحد صنعتی موظف شود که طی برنامه‌ای تامین را از واردات آغاز و به ساخت داخل ختم کند که هم فوریت کار رعایت شده است و هم صنعت تخصصی مربوطه به‌تدریج موفق به انتقال دانش‌فنی و ساخت این تجهیزات، به داخل کشور شود و در مراحل بعد بتواند تولیدات خود را از یک بازار تضمین‌شده داخلی به فراسوی مرزها نیز گسترش دهد. همین روش در مورد سایر خدمات اجرایی پروژه مانند خدمات پیمانکاری نیز می‌توانست به‌کارگرفته شود تا ما در آینده بتوانیم شرکت‌های پیمانکاری با تراز جهانی داشته باشیم و به‌جای نفت‌خام و با بهره‌گیری از فرصت نفت و گاز، صادر‌کننده کالاها و خدمات آن باشیم و شاید هنوز هم دیر نباشد.
چنین طرح جامعی قبل از هرچیز مستلزم انجام مطالعات جامع مخزن است و طراحی فازها و تاسیسات مربوطه باید بر مبنای پیش‌بینی وضع آینده مخزن باشد. میدان پارس‌جنوبی دارای یک لایه نفتی نیز هست که در برنامه جامع و کلان میدان باید به توسعه این لایه نیز توجه شود. تاسیسات فازهای مختلف به تناسب زمان بهره‌برداری به‌سرعت فرسوده خواهند شد و نیازمند تعمیرات دوره‌ای و تعمیرات اساسی خواهند بود و پیش‌بینی‌های بهنگام و برنامه‌ریزی‌های لازم در این زمینه ضروری است.
در هرحال در کنار زحماتی که برای به بهره‌برداری‌رساندن فازهای مختلف پارس‌جنوبی و سرعت‌دادن به استخراج گاز این مخزن گازی به عمل می‌آید، هرچه سریع‌تر باید نگاه جامع به مخزن سامان یابد تا ابعاد آن به‌خوبی شناخته شود و حرکت همه بخش‌های ذی‌ربط و ذی‌نفع به تناسب این ابعاد و در چارچوب یک برنامه جامع تنظیم شود و به تمام زنجیره ارزش توسعه این مخزن توجه شود.
صنعت نفت محور توسعه ملی
صنعت نفت ایران متاسفانه از ابتدا در تعامل با اقتصاد و صنعت ملی و بخش خدمات کشور توسعه نیافته است. در دوره ملی‌شدن نفت و پس از خلع‌ید از انگلیس‌ها در دولت مرحوم دکتر مصدق، اداره‌کردن صنعت‌نفت و مهم‌ترین نماد آن، یعنی پالایشگاه آبادان بدون حضور خارجی‌ها، به یک مساله حیثیتی و درعین حال نمادینِ ملی تبدیل شد. به این ترتیب همه توانایی‌های داخلی از همه دانشگاه‌ها و شرکت‌ها به‌کارگرفته شد که مشعل پالایشگاه را برافراشته نگه دارند. آن‌روز سطح فناوری به‌اندازه امروز پیچیده نبود و فاصله فنی ما با جهان صنعتی نیز به اندازه امروز نبود و شاید اگر همان مسیر ادامه می‌یافت، با نزدیک به 40 سال وقفه، آن چیزی که در واقع از ابتدا باید شکل می‌گرفت، به تحقق می‌پیوست و سرنوشت اقتصاد و صنعت و حتی علوم و دانشگاه‌ها در کشور به گونه دیگری رقم می‌خورد. کودتا علیه دولت ملی دکتر مصدق، کودتا علیه چنین روندی نیز بود و با شکل‌گیری کنسرسیوم، باز هم آب به همان آسیاب قبلی بازگشت و صنعت نفت ما برای کالاها و خدمات خارجی تقاضا ایجاد کرد و نه برای صنعت و بخش خدمات داخلی.
پس به این معنا نفت باید دوباره ملی شود. اگر جهت‌گیری همه بخش‌های کشور و نظام آموزشی کشور قبل از هرچیز در مسیر تامین نیازهای صنعت نفت قرار گرفت، سرمایه‌گذاری‌های صنعت نفت‌ هزاران تقاضا را برای بخش‌های مختلف کشور و نیز فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و نیروی کار، ایجاد خواهد کرد و به این‌صورت مردم جنبه مثبت و مولد نفت را در همه شوون زندگی خود حس خواهند کرد. تحقق این هدف مشارکت همگانی و ملی را می‌طلبد. همه باید از تبدیل این مزیت نسبی به مزیتی رقابتی در سطح جهانی همکاری کنند و دولت از این همکاری عمومی در این زمینه حمایت کند. ملت ایران این شایستگی را دارد که با تجربه‌اندوزی در تامین و توسعه و اداره تمام‌عیار صنعت نفت خود در توسعه صنعت جهانی نفت و سایر مناطق جهان، ایفای نقش کند و در این‌صورت نفت برخلاف آنچه تاکنون اتفاق افتاده است نه از طریق رانت افزایش‌دهنده مصرف بلکه از طریق ایجاد اشتغال و فرصت‌های تاسیس بنگاه و تحریک تولید، در زندگی مردم اثر خواهد کرد و در این صورت و به یاری خدا روزی خواهد رسید که صادرات دانش، کالا و خدمات مربوط به صنایع نفت جایگزین صادرات نفت‌خام شود.
تولیدات و خدماتی که از یک بازار بزرگ و تضمین‌شده داخلی و درعین‌حال از یک بازار گسترده جهانی برخوردارند، بیشترین مزیت را برای توسعه دارند و تولیدات و خدمات موردنیاز صنایع نفت از این امتیاز بهره‌مند هستند.
ورود به تمام زنجیره ارزش صنعت نفت
ابعاد، اندازه و وسعت صنعت ‌نفت که پارس‌جنوبی با ابعادی که ذکر شد تنها بخشی از آن است، استفاده از تجربه صنعت ‌نفت در دهه‌های اول عمر آن و نگاهی ویژه را از سوی دولت طلب می‌کند. چنین نگاهی می‌تواند بستری مناسب برای یک برنامه جامع و به‌دور از شتاب‌زدگی، فراهم آورد.
صنعت نفت گرچه همان‌گونه که ذکر شد هنوز نتوانسته است به موتور توسعه ملی تبدیل شود و آثار انتشار خود را بر پهنه کشور بگستراند، اما در گذشته در بسیاری از موارد پیشتاز انتشار نظم و استانداردها در کل کشور بوده است.
با استفاده از آنچه ذکر شد برای واردشدن کشور به تمام زنجیره ارزش نفت و گاز باید اقدامات زیر انجام شود:
1-تدوین برنامه جامع و بلندمدت توسعه ذخایر نفت و گاز کشور و صنعت نفت: تا زمانی که چنین برنامه‌ای وجود نداشته باشد امکان هماهنگ‌کردن سایر بخش‌ها حول صنعت‌ نفت و واردکردن آنها در زنجیره ارزش این صنعت وجود ندارد. چراکه وقتی پروژه‌های نفتی و گازی و پتروشیمیایی، نه براساس یک نقشه راه ازپیش‌تدوین‌شده، بلکه بر مبنای آزمون و خطا و تقاضا و نیاز تحمیل‌شده تعریف می‌شوند، معمولا آنقدر فوریت و اهمیت و عدم‌النفع ناشی از هر یک روز تاخیر را دارند که نمی‌توان معطل توان داخلی شد. اما اگر برنامه‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها از پیش مشخص باشند، سایر بخش‌ها و نیز دانشگاه‌ها می‌توانند به‌موقع برای تامین نیازهای این صنعت برنامه‌ریزی کنند.
2-تعیین زنجیره ارزش و ریزکردن نیازها: پس از مشخص‌شدن برنامه توسعه صنعت ‌نفت لازم است تمام زنجیره ارزش آن در همه فعالیت‌های صنعتی، خدماتی، حمل‌ونقل، تجاری و تامین نیروی انسانی به دقت شناسایی شود و برنامه نفت به ریزخدمات و اقلام مورد نیاز برای تحقق آن شکسته شود و به همه بخش‌های ذی‌ربط کشور از صنایع و حمل‌ونقل، پیمانکاری، دانشگاه‌ها و نیز بانک‌ها و مراکز مالی ابلاغ شود که برنامه و نیازهای خود برای پاسخگویی به نیازهای صنعت نفت را ارایه دهند. برنامه تامین نیازها حسب فوریت و کیفیت پروژه‌های نفت ممکن است با تامین از خارج لکن در قراردادهای انتقال نهایی به داخل یا حتی در بعضی موارد خرید دارایی یا سهام سازندگان خارجی برای سهیم‌شدن در زنجیره ارزش و تاثیرگذاری بر آن صورت گیرد.
3-تطبیق توانایی‌های داخلی با زنجیره ارزش و نیازهای صنعت نفت: باید ستادی در دولت نسبت به شناسایی توانایی‌های داخلی در تطبیق با نیازهای نفت و تحقق بند 2 فوق نظارت داشته باشد و از گسترش و تجمیع توانایی‌های بخش‌خصوصی در این جهت حمایت و پشتیبانی کند.
4-رفع تبعیض‌ها میان عرضه‌کنندگان داخلی و خارجی خدمات و تجهیزات به صنعت‌ نفت: در گذشته به هر دلیلی تبعیض‌های فراوانی میان سازندگان یا پیمانکاران داخلی در قیاس با سازندگان و پیمانکاران خارجی که در کشور به کار گرفته می‌شوند از نظر سخت‌گیری استانداردها، تسهیلات در پرداخت‌ها و موارد دیگر وجود داشته است که عملا مانع به‌کارگیری و رشد توان داخلی شده است. این تبعیض‌ها باید به صورت کارشناسانه شناسایی و به‌تدریج مرتفع شوند و دولت حامی بخش‌خصوصی و همه کسانی که در این زنجیره وارد شوند، باشد.
5-صدور کالا و خدمات در بخش نفت: ایران در یک منطقه نفتی واقع شده است. در شمال و جنوب ایران بازار خوبی برای خدمات، تجهیزات صنایع نفت و نیز تجارت محصولات آن وجود دارد. همچنین در خارج از منطقه نیز بسیاری از کشورهایی که روابط خوبی با ایران دارند، نیازمند این کالاها و خدمات هستند. بنابراین در یک برنامه جامع می‌توان علاوه بر بازار وسیع داخلی که همان بخش نفت است، بازارهای خارجی را نیز هدف گرفت.
6-ثبات و تداوم در سیاست‌ها: ثبات در سیاست‌ها و تداوم آنها لازمه موفقیت است. به‌عنوان مثال در دوره‌ای با ابتکاراتی که در صنعت ‌نفت به‌کار گرفته شد، بعضی شرکت‌های پیمانکاری داخلی نفت، تحت حمایت شرکت‌های خارجی توفیقاتی در طراحی و ساخت و نصب واحدهای پالایشگاهی و پایین‌دستی صنعت ‌نفت پیدا کرده بودند و استعداد صدور خدمات در این بخش را داشتند. در دوره بعدی هیچ توجهی به این استعداد ارزشمند نشد و با یک تغییر جهت‌گیری از پایین‌دستی به بالادستی، بخش اعظم آن توانایی‌ها از بین رفت. واقعیت این است که وزارت ‌نفت با جایگاهی که صنعت عظیم نفت بالفعل در اقتصاد و همه شوون کشور دارد و بالقوه می‌تواند داشته باشد، گرچه وزارتخانه‌ای در اِعداد دیگر وزارتخانه‌هاست اما جایگاه و اهمیت آن بسیار فراتر از آن است و اگر این مهم در انتخاب وزیر نفت مورد توجه قرارگیرد و فردی توانا با نگرشی فرابخشی و مورد پذیرش همه دستگاه‌ها در این وزارتخانه عهده‌دار مسوولیت شود، با برخورداری از حمایت دولت می‌تواند نقش ویژه‌ای در کمک به توسعه ملی ایفا کند.
نگاه اول: جمهوری اسلامی علاوه بر دارابودن ذخایر عظیم نفت و گاز از لحاظ قرارگرفتن در منطقه‌ای که قلب انرژی جهان نام گرفته نیز از جایگاه ممتاز و ویژه‌ای برخوردار است که مزیت اقتصادی ویژه‌ای را برای کشور فراهم می‌آورد.
یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح در حوزه مباحث توسعه، مساله آثار تکاثری یا آثار انتشار پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها در کشورهای درحال توسعه است. مجموعه توانایی‌های کشورهای درحال توسعه از کفایت لازم برای پرداختن همزمان به همه نیازها و چالش‌ها برخوردار نیست. بنابراین توجه به مساله آثار انتشار در سرمایه‌گذاری‌ها اهمیت خاصی پیدا می‌کند. اگر در دوره‌ گذار به توسعه، بتوان منابع و امکانات را بر نقاطی متمرکز کرد که آثار انتشار هرچه گسترده‌تری داشته باشند، قطعا به شتاب توسعه کمک خواهد شد. «گونار میردال»، اقتصاددان برجسته سوئدی که در سال 1974 عمدتا به دلیل توجه به مسایل نهادی در اقتصاد، جایزه نوبل این رشته را از آن خود کرد، از جمله کسانی است که به آثار انتشار سرمایه‌گذاری‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها توجه کرده است. میردال یکی از مشکلات این کشورها را ضعف آثار انتشار می‌داند و به نوعی این ضعف را ناشی از وجود دولت‌های ضعیف برمی‌شمرد. وقتی یک بخش خاص پیشرفته، در یک کشور نتواند با سایر بخش‌ها تعامل برقرار کرده و برای کالاها و خدمات آنها تقاضا ایجاد کند، طبعا به خارج وابسته خواهد شد. برخی دیگر از اقتصاددانان توسعه مانند هریشمن بر انتخاب بخش‌های خاص پیشرو برای تمرکز سرمایه و توانایی‌ها روی آن به‌عنوان بخش پیشتاز توسعه، تاکید می‌کنند.
جایگاه صنعت نفت در توسعه ملی
اینک یکصد سال از عمر صنعت نفت ایران می‌گذرد. این مساله قابل بررسی و مطالعه است که صنعت نفت به‌عنوان مهم‌ترین مزیت اقتصادی کشور در طول این یکصد سال تا چه حد توانسته است با پیکره اقتصاد ملی تعامل و ارتباط برقرار کند؟ ده‌ها‌میلیارددلار در صنعت نفت ایران سرمایه‌گذاری شده است و ده‌ها‌میلیارددلار دیگر نیز باید در دهه‌های آینده سرمایه‌گذاری شود. آیا چنین موقعیتی ایجاب نمی‌کرد و نمی‌کند که به‌نوعی همه بخش‌های صنعتی و اقتصادی کشور حول صنعت اکتشاف، تولید، پالایش و توزیع نفت و گاز توسعه یابند؟ کشورهایی که سابقه بسیار کمتری از ما در نفت و گاز دارند با استفاده از مزیت داخلی خود اینک به صادرکننده کالاها و خدمات مورد نیاز صنایع نفت و گاز تبدیل شده‌اند. سابقه صنعت نفت نروژ که شرکت‌های نفتی آن اکنون در سطح بین‌المللی شناخته شده و فعال هستند، عمدتا به نیمه دوم دهه 70 میلادی برمی‌گردد. نمونه‌های دیگر از کشورهای کمتر یا دیرتر توسعه‌یافته، چین، هند و مالزی هستند که آنها نیز بسیار کمتر از ما فرصت تاریخی و جغرافیایی برای رسیدن به مرحله صدور کالاها و خدمات در بخش‌های نفت و گاز داشته‌اند، اما اینک ما نیازمند دکل‌حفاری چینی و تجهیزات و خدمات هندی و مالزیایی هستیم. چرا بعد از صد سال هنوز در صنعت نفت وابسته‌ایم؟
شاید قانون حداکثر استفاده از خدمات داخلی، سندی بر ادعای وابستگی صنایع نفت و گاز ما به خارج باشد. این قانون در تلاش بوده که منفعلانه سهم داخلی در پروژه‌های نفت و گاز را به نیم یا کمی بیشتر و کمتر برساند. در حالی که درصورت استفاده مطلوب از این فرصت تاریخی و این مزیت مهم ملی، اینک ما باید می‌توانستیم صادرکننده کالاها و خدمات بخش نفت باشیم.
آیا زمانی‌که یک پروژه بزرگ نفتی یا گازی تعریف می‌شود، برای کالاها و خدمات دیگر صنایع و بخش‌های مختلف داخلی تقاضای بیشتری ایجاد می‌کند و موتور محرکه آنها می‌شود، یا برای کالاها و خدمات گروهی از کشورها و شرکت‌های خارجی؟ و اگر دومی بیشتر باشد آیا معنای آن، همان ضعف آثار انتشار و همان منفعل‌بودن ساختار تجارت و روابط خارجی که میردال به آن اشاره می‌کند، نیست. جدول داده-ستانده منتشرشده توسط مرکز آمار ایران که مربوط به سال 1380 است نیز این واقعیت را تایید می‌کند که ضرایب پسین و پیشین بخش نفت و گاز که نشان‌دهنده میزان وابستگی و ارتباط این بخش با سایر بخش‌هاست، پایین بوده و از بسیاری از دیگر بخش‌های اقتصادی کمتر است.
البته رسالت ایجاد تعامل میان بخش‌های مختلف صنعتی و اقتصادی، تنها وظیفه صنعت‌نفت به معنای حوزه شرکت‌های نفت و گاز نیست، بلکه فراتر از آن و در حوزه وظایف دولت است و یک دولت کارآمد با تاکید بر وظایف حاکمیتی خود می‌تواند این جریان را در کشور سامان دهد.
تجربیات جهانی
شاید یکی از موفقیت‌های مهم چینی‌ها در سرعت‌بخشیدن به دوره‌گذار به توسعه اقتصادی، همین گستراندن آثار انتشار باشد. به‌عنوان نمونه، وقتی شرکت‌های مربوطه چینی، وارد مذاکره برای خرید LNG (گاز طبیعی مایع‌شده) می‌شوند، ملاحظه می‌شود که از همان ابتدا در مورد حمل آن و در واقع برای واردشدن به تمام زنجیره ارزش آن نیز برنامه دارند و اصرار دارند که آن را در مبدأ تحویل بگیرند و حمل بر عهده ایشان باشد. همه بررسی‌ها نشان می‌دهد چین ظرف سال‌های آتی به یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان و مصرف‌کنندگان LNG تبدیل خواهد شد. پس مصرف گازطبیعی مایع‌شده این کشور در حدی است که واردشدن به تمام زنجیره ارزش آن به نفع این کشور است. طبیعی است که یک شرکت انرژی چینی اگر به سایر بخش‌ها گره نخورد، صرفا به‌دنبال کار خود یعنی تامین انرژی خواهد بود. معلوم است دولت کارآمدی وجود دارد که همه بخش‌ها را به هم گره می‌زند. وقتی در قرارداد LNG حمل بر عهده طرف چینی قرار می‌گیرد، شرکت چینی، حمل را به یک شرکت حمل‌ونقل دریایی چینی سفارش می‌دهد. درصورتی‌که اگر حمل بر عهده فروشنده باشد، لزوما چنین اتفاقی نمی‌افتد. شرکت حمل‌ونقل چینی سفارش ساخت کشتی حمل گاز را به کشتی‌سازهای بندر «دالیان» می‌دهد، در صورتی‌که اگر حمل بر عهده شرکت چینی نبود، احتمالا این سفارش به کشتی‌سازان ژاپن یا کره، داده می‌شد. از این طریق تامین گاز، آثار انتشار گسترده‌ای را در اقتصاد چین به‌وجود می‌آورد.
پارس‌جنوبی یک نمونه و فرصت مهم
میدان گازی پارس‌جنوبی، میدانی مشترک است. این ویژگی مشترک‌بودن و به‌ویژه تقدم رقیب در بهره‌برداری از این مخزن، آن را در صدر اولویت‌ها و فوریت‌های صنعت‌نفت کشور می‌نشاند و توسعه آن را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. پس دلیل تمرکز ویژه بر پارس‌جنوبی این است که اگر در هیچ‌کجای صنعت‌نفت هم سرمایه‌گذاری نشود که باید شود،‌ میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در پارس‌جنوبی، اجتناب‌ناپذیر است. طرح توسعه پارس‌جنوبی به تنهایی چندان عظیم است که شاید آنچه بالقوه در این طرح باید اتفاق بیفتد را بتوان با آنچه تاکنون در صنعت‌نفت اتفاق افتاده است، قیاس کرد. پارس‌جنوبی 50‌درصد کل ذخایر گازی ایران را در خود جای داده ‌است. در تولید نهایی، این میدان رقمی در حدود دوبرابر کل میزان گاز تولیدی از سایر میادین گازی کشور تولید خواهد شد. میزان میعانات تولیدی این میدان که نوعی نفت‌خام بسیار سبک است، به حدود یک‌میلیون‌و یکصدهزار بشکه خواهد رسید که قریب یک‌چهارم رکورد تولید نفت‌خام کشور است. قرارداشتن این میدان در دریا و ترش‌بودن گاز آن (داشتن گوگرد بالا) موجب می‌شود حجم تاسیسات موردنیاز برای استحصال آن بسیار بیشتر از میدان‌های گازشیرین واقع در خشکی باشد.
در حدود سی و چند فاز توسعه پارس‌جنوبی که تاکنون تعریف شده حفر صدها چاه دریایی، نصب ده‌ها سکوی بهره‌برداری دریایی، احداث صدها کیلومتر خط‌لوله در بستر دریا و در خشکی، ساخت ده‌ها پالایشگاه عظیم فرآوری و تصفیه گاز باید اتفاق بیفتد که بخش کوچکی از آن نیز تاکنون اتفاق افتاده است. لایه نفتی پارس‌جنوبی نیز از پتانسیل بزرگی برخوردار است. چنین طرح عظیمی و طرح‌های جانبی آن، سفارشات عظیمی را برای کالاها و خدمات به‌وجود می‌آورد که پاسخ‌دادن به آن به‌نحوی که آثار انتشار گسترده‌ای را در کشور پدید آورد، نیازمند یک طرح جامع ملی بود و تنها در این‌صورت بود که شعار زیبایی که بر تابلوهای نصب شده در منطقه عسلویه نگاشته شده بود، می‌توانست تحقق ‌یابد و یک تمدن صنعتی حول گاز پارس‌جنوبی شکل گیرد.
توسعه میدان گازی پارس‌جنوبی، با تصور ابتدایی چند فاز محدود فعال شد. مشترک‌بودن این میدان گازی و پیش‌افتادن رقیب در بهره‌برداری از آن، شتابزدگی را اجتناب‌ناپذیر کرده بود و همین‌قدر که با وجود همه مشکلات داخلی و محدودیت‌های بین‌المللی تاکنون عملا حدود 10 فاز به بهره‌برداری رسیده و چند فاز دیگر در آستانه بهره‌برداری قرار دارد مهم است. اما چه بهتر بود که همپای این فعالیت اجرایی، هرچه زودتر طرح راهبردی جامع برای توسعه این میدان آن‌هم در سطح ملی، تهیه می‌شد. یک طراحی راهبردی و جامع در سطح ملی می‌تواند و باید همه محدودیت‌ها و موانع بالفعل و بالقوه را مورد توجه قرار دهد و با توجه به موقعیت خاص پارس‌جنوبی، با شتاب و فوریت کار نیز در تعارض نباشد. در ده‌ها فاز پارس‌جنوبی ممکن بود بسیاری از تجهیزات موردنیاز باشد که در ابتدا ساخت آنها در توان سازندگان داخلی نباشد و مجبور به واردات آن باشیم اما اگر در چارچوب یک برنامه جامع، تامین این تجهیزات می‌توانست بر عهده ذی‌صلاح‌ترین واحد صنعتی داخلی گذاشته شود و واحد صنعتی موظف شود که طی برنامه‌ای تامین را از واردات آغاز و به ساخت داخل ختم کند که هم فوریت کار رعایت شده است و هم صنعت تخصصی مربوطه به‌تدریج موفق به انتقال دانش‌فنی و ساخت این تجهیزات، به داخل کشور شود و در مراحل بعد بتواند تولیدات خود را از یک بازار تضمین‌شده داخلی به فراسوی مرزها نیز گسترش دهد. همین روش در مورد سایر خدمات اجرایی پروژه مانند خدمات پیمانکاری نیز می‌توانست به‌کارگرفته شود تا ما در آینده بتوانیم شرکت‌های پیمانکاری با تراز جهانی داشته باشیم و به‌جای نفت‌خام و با بهره‌گیری از فرصت نفت و گاز، صادر‌کننده کالاها و خدمات آن باشیم و شاید هنوز هم دیر نباشد.
چنین طرح جامعی قبل از هرچیز مستلزم انجام مطالعات جامع مخزن است و طراحی فازها و تاسیسات مربوطه باید بر مبنای پیش‌بینی وضع آینده مخزن باشد. میدان پارس‌جنوبی دارای یک لایه نفتی نیز هست که در برنامه جامع و کلان میدان باید به توسعه این لایه نیز توجه شود. تاسیسات فازهای مختلف به تناسب زمان بهره‌برداری به‌سرعت فرسوده خواهند شد و نیازمند تعمیرات دوره‌ای و تعمیرات اساسی خواهند بود و پیش‌بینی‌های بهنگام و برنامه‌ریزی‌های لازم در این زمینه ضروری است.
در هرحال در کنار زحماتی که برای به بهره‌برداری‌رساندن فازهای مختلف پارس‌جنوبی و سرعت‌دادن به استخراج گاز این مخزن گازی به عمل می‌آید، هرچه سریع‌تر باید نگاه جامع به مخزن سامان یابد تا ابعاد آن به‌خوبی شناخته شود و حرکت همه بخش‌های ذی‌ربط و ذی‌نفع به تناسب این ابعاد و در چارچوب یک برنامه جامع تنظیم شود و به تمام زنجیره ارزش توسعه این مخزن توجه شود.
صنعت نفت محور توسعه ملی
صنعت نفت ایران متاسفانه از ابتدا در تعامل با اقتصاد و صنعت ملی و بخش خدمات کشور توسعه نیافته است. در دوره ملی‌شدن نفت و پس از خلع‌ید از انگلیس‌ها در دولت مرحوم دکتر مصدق، اداره‌کردن صنعت‌نفت و مهم‌ترین نماد آن، یعنی پالایشگاه آبادان بدون حضور خارجی‌ها، به یک مساله حیثیتی و درعین حال نمادینِ ملی تبدیل شد. به این ترتیب همه توانایی‌های داخلی از همه دانشگاه‌ها و شرکت‌ها به‌کارگرفته شد که مشعل پالایشگاه را برافراشته نگه دارند. آن‌روز سطح فناوری به‌اندازه امروز پیچیده نبود و فاصله فنی ما با جهان صنعتی نیز به اندازه امروز نبود و شاید اگر همان مسیر ادامه می‌یافت، با نزدیک به 40 سال وقفه، آن چیزی که در واقع از ابتدا باید شکل می‌گرفت، به تحقق می‌پیوست و سرنوشت اقتصاد و صنعت و حتی علوم و دانشگاه‌ها در کشور به گونه دیگری رقم می‌خورد. کودتا علیه دولت ملی دکتر مصدق، کودتا علیه چنین روندی نیز بود و با شکل‌گیری کنسرسیوم، باز هم آب به همان آسیاب قبلی بازگشت و صنعت نفت ما برای کالاها و خدمات خارجی تقاضا ایجاد کرد و نه برای صنعت و بخش خدمات داخلی.
پس به این معنا نفت باید دوباره ملی شود. اگر جهت‌گیری همه بخش‌های کشور و نظام آموزشی کشور قبل از هرچیز در مسیر تامین نیازهای صنعت نفت قرار گرفت، سرمایه‌گذاری‌های صنعت نفت‌ هزاران تقاضا را برای بخش‌های مختلف کشور و نیز فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و نیروی کار، ایجاد خواهد کرد و به این‌صورت مردم جنبه مثبت و مولد نفت را در همه شوون زندگی خود حس خواهند کرد. تحقق این هدف مشارکت همگانی و ملی را می‌طلبد. همه باید از تبدیل این مزیت نسبی به مزیتی رقابتی در سطح جهانی همکاری کنند و دولت از این همکاری عمومی در این زمینه حمایت کند. ملت ایران این شایستگی را دارد که با تجربه‌اندوزی در تامین و توسعه و اداره تمام‌عیار صنعت نفت خود در توسعه صنعت جهانی نفت و سایر مناطق جهان، ایفای نقش کند و در این‌صورت نفت برخلاف آنچه تاکنون اتفاق افتاده است نه از طریق رانت افزایش‌دهنده مصرف بلکه از طریق ایجاد اشتغال و فرصت‌های تاسیس بنگاه و تحریک تولید، در زندگی مردم اثر خواهد کرد و در این صورت و به یاری خدا روزی خواهد رسید که صادرات دانش، کالا و خدمات مربوط به صنایع نفت جایگزین صادرات نفت‌خام شود.
تولیدات و خدماتی که از یک بازار بزرگ و تضمین‌شده داخلی و درعین‌حال از یک بازار گسترده جهانی برخوردارند، بیشترین مزیت را برای توسعه دارند و تولیدات و خدمات موردنیاز صنایع نفت از این امتیاز بهره‌مند هستند.
ورود به تمام زنجیره ارزش صنعت نفت
ابعاد، اندازه و وسعت صنعت ‌نفت که پارس‌جنوبی با ابعادی که ذکر شد تنها بخشی از آن است، استفاده از تجربه صنعت ‌نفت در دهه‌های اول عمر آن و نگاهی ویژه را از سوی دولت طلب می‌کند. چنین نگاهی می‌تواند بستری مناسب برای یک برنامه جامع و به‌دور از شتاب‌زدگی، فراهم آورد.
صنعت نفت گرچه همان‌گونه که ذکر شد هنوز نتوانسته است به موتور توسعه ملی تبدیل شود و آثار انتشار خود را بر پهنه کشور بگستراند، اما در گذشته در بسیاری از موارد پیشتاز انتشار نظم و استانداردها در کل کشور بوده است.
با استفاده از آنچه ذکر شد برای واردشدن کشور به تمام زنجیره ارزش نفت و گاز باید اقدامات زیر انجام شود:
1-تدوین برنامه جامع و بلندمدت توسعه ذخایر نفت و گاز کشور و صنعت نفت: تا زمانی که چنین برنامه‌ای وجود نداشته باشد امکان هماهنگ‌کردن سایر بخش‌ها حول صنعت‌ نفت و واردکردن آنها در زنجیره ارزش این صنعت وجود ندارد. چراکه وقتی پروژه‌های نفتی و گازی و پتروشیمیایی، نه براساس یک نقشه راه ازپیش‌تدوین‌شده، بلکه بر مبنای آزمون و خطا و تقاضا و نیاز تحمیل‌شده تعریف می‌شوند، معمولا آنقدر فوریت و اهمیت و عدم‌النفع ناشی از هر یک روز تاخیر را دارند که نمی‌توان معطل توان داخلی شد. اما اگر برنامه‌ها و طرح‌ها و پروژه‌ها از پیش مشخص باشند، سایر بخش‌ها و نیز دانشگاه‌ها می‌توانند به‌موقع برای تامین نیازهای این صنعت برنامه‌ریزی کنند.
2-تعیین زنجیره ارزش و ریزکردن نیازها: پس از مشخص‌شدن برنامه توسعه صنعت ‌نفت لازم است تمام زنجیره ارزش آن در همه فعالیت‌های صنعتی، خدماتی، حمل‌ونقل، تجاری و تامین نیروی انسانی به دقت شناسایی شود و برنامه نفت به ریزخدمات و اقلام مورد نیاز برای تحقق آن شکسته شود و به همه بخش‌های ذی‌ربط کشور از صنایع و حمل‌ونقل، پیمانکاری، دانشگاه‌ها و نیز بانک‌ها و مراکز مالی ابلاغ شود که برنامه و نیازهای خود برای پاسخگویی به نیازهای صنعت نفت را ارایه دهند. برنامه تامین نیازها حسب فوریت و کیفیت پروژه‌های نفت ممکن است با تامین از خارج لکن در قراردادهای انتقال نهایی به داخل یا حتی در بعضی موارد خرید دارایی یا سهام سازندگان خارجی برای سهیم‌شدن در زنجیره ارزش و تاثیرگذاری بر آن صورت گیرد.
3-تطبیق توانایی‌های داخلی با زنجیره ارزش و نیازهای صنعت نفت: باید ستادی در دولت نسبت به شناسایی توانایی‌های داخلی در تطبیق با نیازهای نفت و تحقق بند 2 فوق نظارت داشته باشد و از گسترش و تجمیع توانایی‌های بخش‌خصوصی در این جهت حمایت و پشتیبانی کند.
4-رفع تبعیض‌ها میان عرضه‌کنندگان داخلی و خارجی خدمات و تجهیزات به صنعت‌ نفت: در گذشته به هر دلیلی تبعیض‌های فراوانی میان سازندگان یا پیمانکاران داخلی در قیاس با سازندگان و پیمانکاران خارجی که در کشور به کار گرفته می‌شوند از نظر سخت‌گیری استانداردها، تسهیلات در پرداخت‌ها و موارد دیگر وجود داشته است که عملا مانع به‌کارگیری و رشد توان داخلی شده است. این تبعیض‌ها باید به صورت کارشناسانه شناسایی و به‌تدریج مرتفع شوند و دولت حامی بخش‌خصوصی و همه کسانی که در این زنجیره وارد شوند، باشد.
5-صدور کالا و خدمات در بخش نفت: ایران در یک منطقه نفتی واقع شده است. در شمال و جنوب ایران بازار خوبی برای خدمات، تجهیزات صنایع نفت و نیز تجارت محصولات آن وجود دارد. همچنین در خارج از منطقه نیز بسیاری از کشورهایی که روابط خوبی با ایران دارند، نیازمند این کالاها و خدمات هستند. بنابراین در یک برنامه جامع می‌توان علاوه بر بازار وسیع داخلی که همان بخش نفت است، بازارهای خارجی را نیز هدف گرفت.
6-ثبات و تداوم در سیاست‌ها: ثبات در سیاست‌ها و تداوم آنها لازمه موفقیت است. به‌عنوان مثال در دوره‌ای با ابتکاراتی که در صنعت ‌نفت به‌کار گرفته شد، بعضی شرکت‌های پیمانکاری داخلی نفت، تحت حمایت شرکت‌های خارجی توفیقاتی در طراحی و ساخت و نصب واحدهای پالایشگاهی و پایین‌دستی صنعت ‌نفت پیدا کرده بودند و استعداد صدور خدمات در این بخش را داشتند. در دوره بعدی هیچ توجهی به این استعداد ارزشمند نشد و با یک تغییر جهت‌گیری از پایین‌دستی به بالادستی، بخش اعظم آن توانایی‌ها از بین رفت. واقعیت این است که وزارت ‌نفت با جایگاهی که صنعت عظیم نفت بالفعل در اقتصاد و همه شوون کشور دارد و بالقوه می‌تواند داشته باشد، گرچه وزارتخانه‌ای در اِعداد دیگر وزارتخانه‌هاست اما جایگاه و اهمیت آن بسیار فراتر از آن است و اگر این مهم در انتخاب وزیر نفت مورد توجه قرارگیرد و فردی توانا با نگرشی فرابخشی و مورد پذیرش همه دستگاه‌ها در این وزارتخانه عهده‌دار مسوولیت شود، با برخورداری از حمایت دولت می‌تواند نقش ویژه‌ای در کمک به توسعه ملی ایفا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.