|

بیچاره دیگنام

نگار خوشنویس

در بخش چهار «اولیس» - کالیپسو - بالاخره پای «لئوپولد بلوم» به رمان باز می‌شود. پس «اولیس» رمانی است که تا چهار بخش، خبری از شخصیت اصلی نیست. در بخش نخست، با عوالم و برخوردهای استفن ددالوس روبه‌رو هستیم. اگر توازی رمان جویس و «اودیسه» هومر را مدنظر قرار دهیم، استفن با تلماک - فرزند اولیس - و لئوپولد با اولیس در تناظر جزبه‌جز به‌سر می‌برد. ولی کار به همین راحتی‌ها هم نیست. «اولیس» توامان ساختار رمان و حماسه را در یک روایت پیش می‌برند. حماسه، همان‌طور که از زمان ارسطو به بعد مورد اتفاق‌نظر است، غالبا از میانه ماجرا شروع می‌شود. این همان خصیصه‌ای است که به آن in medias res می‌گویند. ولی بخش چهارم، نکته مهم دیگری را نیز در خود مخفی نگه داشته است. در این بخش، مطابق با زمان‌بندی رمان، دوباره به ساعت هشت صبح برمی‌گردیم. یعنی همان ساعتی که استفن در بخش اول از پلکان برج بالا می‌رود و با باک مالیگان مشغول اصلاح صورتش رودررو می‌شود. بنابراین در حین خواندن بخش چهارم می‌دانیم که لئوپولد همزمان با آنچه از قبل برای استفن پیش آمده مثلا از خانه بیرون می‌زند تا برای صبحانه قلوه بخرد. این بخش از کتاب از منظر مضمون‌شناسی به گوارش و تغذیه مربوط است. با عمل بلع آغاز می‌شود و با دفع خاتمه می‌یابد. اطلاعات زیادی درباره لئوپولد بلوم در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. مثلا اینکه اصل و نسب لئوپولد به یهودیان مجارستان می‌رسد. در آغاز نامش ویراگ (غنچه) بوده که بعد از مهاجرت به ایرلند پدر خانواده آن را به بلوم (شکوفه) تغییر می‌دهد. رابطه میان لئوپولد و استفن گذشته از تطابق با «اودیسه» هومر، از جنبه دیگری نیز درخور تامل است. هر جا استفن به مجاز با وضعیت مواجه می‌شود، لئوپولد همان حالت را به نحوی عینی تجربه می‌کند. به عبارتی استفن شخصیت استعاره‌پرداز «اولیس» است. در عوض لئوپولد همه حرف‌ها، حالات و سکناتش لفظی و ظاهری است. برخی از منتقدان، استفن را معادل با شعر در نظر گرفته‌اند و لئوپولد را هم‌ارز با نثر دانسته‌اند. قدر مسلم، جویس روایت اولیس را با پرسه‌زنی‌های دو شخصیت جلو برده است. می‌توان دامنه را وسعت داد و به طرح این فرضیه پرداخت که استفن با «سر» در داستان ظاهر می‌شود، ولی لئوپولد با «تن»‌اش. به بیان بهتر، استفن، سر بدون بدن است و لئوپولد بدن بدون سر. استفن بیشتر با زبان -گفتن، خواندن، نوشتن و سرودن - در صحنه‌ها حضور پیدا می‌کند. حال آنکه لئوپولد بیش از هر چیز می‌بیند و می‌شنود. با وجود این، این دو، مکمل یکدیگر نیستند. در پایان رمان در می‌یابیم این ولو اینکه در کنار یکدیگر باشند، وجه محذوف زندگی به قوت خود باقی است. بخش چهارم «اولیس» بسیار بحث‌برانگیز و باب طبع منتقدان و جویس‌شناسان است، می‌توان از جنبه‌های مختلفی زوایای آن را مطمح نظر قرار داد. یکی از ویژگی‌های دیگر این بخش اشارات تاریخی این فصل است. جویس در اولیس تمایلی به بازگویی حوادث روزمره مقارن با زمان رویداد «اولیس» ندارد. در مجموع، ارجاعات به شرایط سیاسی - اجتماعی همزمان با چهار ژوئن 1904 به 10 مورد هم نمی‌رسد. ناگفته نماند که در همین بخش، ایرلند با سرزمین موعود کتاب مقدس نیز قیاس می‌شود. لئوپولد همینطور که قدم‌زنان به طرف قصابی دلوگاش می‌رود، لکه ابری را تعقیب می‌کند و در همین حال و هواست که تجلی دوبلین - سرزمین مقدس اتفاق می‌افتد. بگذریم. یکی از اتفاقاتی که در بین دیالوگ‌های رمان بازگو می‌شود، نبرد ژاپن و روسیه است. در اولیس می‌خوانیم که مقارن با ساعت هشت صبح دوبلین، ژاپنی‌ها نیز از روس‌ها صبحانه‌ای هشت صبحی تدارک می‌بینند. معلوم است که نبرد بین این دو کشور برای جویس جذابیت و اهمیت داشته است. ژاپن در فوریه 1906 سرانجام روسیه را شکست می‌دهد. این رویداد برای ایرانیان نیز حایز اهمیت است. در سیر تحولات مشروطیت، شکست روسیه از ژاپن یکی از زمینه‌های طغیان ملت به شمار می‌آید. چطور ژاپنی‌ها توانستند روس‌ها را شکست دهند، ولی ایرانی‌ها در دو نبرد با آن فضاحت شکست خوردند. از منظر سیاسی، جویس از اینکه ژاپنی‌ها برخلاف ارزیابی ناظران، موفق به شکست روس‌ها شده‌اند، خورسند بوده، انگار که در سایه روشن، واگویه محذوفی هست که «کاش ایرلند هم...»«لئوپولد بلوم با طیب‌خاطر اندام‌های داخلی جانوران و ماکیان را تناول می‌کند.» بخش چهارم با این جملات آغاز می‌شود و با «دیگنام بیچاره» خاتمه می‌یابد. آخر قرار است در روز وقوع «اولیس»، مراسم خاکسپاری دیگنام برگزار شود. برای همین هم لئوپولد لباس‌های رسمی‌اش را پوشیده و در حین خواندن و خالی‌کردن خود باید مراقب باشد تا لباس‌هایش کثیف نشوند. هرچند که با همه وسواسی که در کار ظاهر و مرتب‌کردن خانه دارد. وقتی همسرش «مالی» معنای کلمه‌ای را می‌خواهد از او بپرسد برای یافتن کتاب، هزار چیز دیگر نیز پیدا می‌شود. معلوم است که یک‌جای کار خانه شماره 7 خیابان اکلس می‌لنگد. این تازه آغاز ماجراست. لئوپولد در راه بازگشت، قلوه به دست، دو مرسوله پستی را دریافت می‌کند. یکی را دخترش فرستاده و دومی نام بویلان را روی پاکت دارد. با دیدن نام بویلان، ریتم ضربان قلب بلوم تغییر می‌کند. با حضور بویلان روایت «اولیس» وارد مرحله تازه‌ای می‌شود. برای لئوپولد بلوم، ساعت چهار بعدازظهر اتفاقاتی می‌افتد که بویلان نقش و حضوری جدی در آن دارد. اگر دوباره به توازی شخصیت‌پردازی استفن و لئوپولد مراجعه کنیم؛ بویلان در بخش چهارم همان نقشی را برعهده دارد که باک مالیگان برای استفن در بخش اول برعهده داشته است. با این تفاوت که استفن به نحوی استعاری و لئوپولد به شکلی عینی از سرود بویلان متاثر می‌شوند. لئوپولد در پایان بخش چهارم تصمیم ندارد به دلشوره‌هایش مجال جولان بدهد. ساعت یک‌ربع به 10 است و دیگنام را ساعت 11 به خاک می‌سپارند. «بیچاره دیگنام».
در بخش چهار «اولیس» - کالیپسو - بالاخره پای «لئوپولد بلوم» به رمان باز می‌شود. پس «اولیس» رمانی است که تا چهار بخش، خبری از شخصیت اصلی نیست. در بخش نخست، با عوالم و برخوردهای استفن ددالوس روبه‌رو هستیم. اگر توازی رمان جویس و «اودیسه» هومر را مدنظر قرار دهیم، استفن با تلماک - فرزند اولیس - و لئوپولد با اولیس در تناظر جزبه‌جز به‌سر می‌برد. ولی کار به همین راحتی‌ها هم نیست. «اولیس» توامان ساختار رمان و حماسه را در یک روایت پیش می‌برند. حماسه، همان‌طور که از زمان ارسطو به بعد مورد اتفاق‌نظر است، غالبا از میانه ماجرا شروع می‌شود. این همان خصیصه‌ای است که به آن in medias res می‌گویند. ولی بخش چهارم، نکته مهم دیگری را نیز در خود مخفی نگه داشته است. در این بخش، مطابق با زمان‌بندی رمان، دوباره به ساعت هشت صبح برمی‌گردیم. یعنی همان ساعتی که استفن در بخش اول از پلکان برج بالا می‌رود و با باک مالیگان مشغول اصلاح صورتش رودررو می‌شود. بنابراین در حین خواندن بخش چهارم می‌دانیم که لئوپولد همزمان با آنچه از قبل برای استفن پیش آمده مثلا از خانه بیرون می‌زند تا برای صبحانه قلوه بخرد. این بخش از کتاب از منظر مضمون‌شناسی به گوارش و تغذیه مربوط است. با عمل بلع آغاز می‌شود و با دفع خاتمه می‌یابد. اطلاعات زیادی درباره لئوپولد بلوم در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. مثلا اینکه اصل و نسب لئوپولد به یهودیان مجارستان می‌رسد. در آغاز نامش ویراگ (غنچه) بوده که بعد از مهاجرت به ایرلند پدر خانواده آن را به بلوم (شکوفه) تغییر می‌دهد. رابطه میان لئوپولد و استفن گذشته از تطابق با «اودیسه» هومر، از جنبه دیگری نیز درخور تامل است. هر جا استفن به مجاز با وضعیت مواجه می‌شود، لئوپولد همان حالت را به نحوی عینی تجربه می‌کند. به عبارتی استفن شخصیت استعاره‌پرداز «اولیس» است. در عوض لئوپولد همه حرف‌ها، حالات و سکناتش لفظی و ظاهری است. برخی از منتقدان، استفن را معادل با شعر در نظر گرفته‌اند و لئوپولد را هم‌ارز با نثر دانسته‌اند. قدر مسلم، جویس روایت اولیس را با پرسه‌زنی‌های دو شخصیت جلو برده است. می‌توان دامنه را وسعت داد و به طرح این فرضیه پرداخت که استفن با «سر» در داستان ظاهر می‌شود، ولی لئوپولد با «تن»‌اش. به بیان بهتر، استفن، سر بدون بدن است و لئوپولد بدن بدون سر. استفن بیشتر با زبان -گفتن، خواندن، نوشتن و سرودن - در صحنه‌ها حضور پیدا می‌کند. حال آنکه لئوپولد بیش از هر چیز می‌بیند و می‌شنود. با وجود این، این دو، مکمل یکدیگر نیستند. در پایان رمان در می‌یابیم این ولو اینکه در کنار یکدیگر باشند، وجه محذوف زندگی به قوت خود باقی است. بخش چهارم «اولیس» بسیار بحث‌برانگیز و باب طبع منتقدان و جویس‌شناسان است، می‌توان از جنبه‌های مختلفی زوایای آن را مطمح نظر قرار داد. یکی از ویژگی‌های دیگر این بخش اشارات تاریخی این فصل است. جویس در اولیس تمایلی به بازگویی حوادث روزمره مقارن با زمان رویداد «اولیس» ندارد. در مجموع، ارجاعات به شرایط سیاسی - اجتماعی همزمان با چهار ژوئن 1904 به 10 مورد هم نمی‌رسد. ناگفته نماند که در همین بخش، ایرلند با سرزمین موعود کتاب مقدس نیز قیاس می‌شود. لئوپولد همینطور که قدم‌زنان به طرف قصابی دلوگاش می‌رود، لکه ابری را تعقیب می‌کند و در همین حال و هواست که تجلی دوبلین - سرزمین مقدس اتفاق می‌افتد. بگذریم. یکی از اتفاقاتی که در بین دیالوگ‌های رمان بازگو می‌شود، نبرد ژاپن و روسیه است. در اولیس می‌خوانیم که مقارن با ساعت هشت صبح دوبلین، ژاپنی‌ها نیز از روس‌ها صبحانه‌ای هشت صبحی تدارک می‌بینند. معلوم است که نبرد بین این دو کشور برای جویس جذابیت و اهمیت داشته است. ژاپن در فوریه 1906 سرانجام روسیه را شکست می‌دهد. این رویداد برای ایرانیان نیز حایز اهمیت است. در سیر تحولات مشروطیت، شکست روسیه از ژاپن یکی از زمینه‌های طغیان ملت به شمار می‌آید. چطور ژاپنی‌ها توانستند روس‌ها را شکست دهند، ولی ایرانی‌ها در دو نبرد با آن فضاحت شکست خوردند. از منظر سیاسی، جویس از اینکه ژاپنی‌ها برخلاف ارزیابی ناظران، موفق به شکست روس‌ها شده‌اند، خورسند بوده، انگار که در سایه روشن، واگویه محذوفی هست که «کاش ایرلند هم...»«لئوپولد بلوم با طیب‌خاطر اندام‌های داخلی جانوران و ماکیان را تناول می‌کند.» بخش چهارم با این جملات آغاز می‌شود و با «دیگنام بیچاره» خاتمه می‌یابد. آخر قرار است در روز وقوع «اولیس»، مراسم خاکسپاری دیگنام برگزار شود. برای همین هم لئوپولد لباس‌های رسمی‌اش را پوشیده و در حین خواندن و خالی‌کردن خود باید مراقب باشد تا لباس‌هایش کثیف نشوند. هرچند که با همه وسواسی که در کار ظاهر و مرتب‌کردن خانه دارد. وقتی همسرش «مالی» معنای کلمه‌ای را می‌خواهد از او بپرسد برای یافتن کتاب، هزار چیز دیگر نیز پیدا می‌شود. معلوم است که یک‌جای کار خانه شماره 7 خیابان اکلس می‌لنگد. این تازه آغاز ماجراست. لئوپولد در راه بازگشت، قلوه به دست، دو مرسوله پستی را دریافت می‌کند. یکی را دخترش فرستاده و دومی نام بویلان را روی پاکت دارد. با دیدن نام بویلان، ریتم ضربان قلب بلوم تغییر می‌کند. با حضور بویلان روایت «اولیس» وارد مرحله تازه‌ای می‌شود. برای لئوپولد بلوم، ساعت چهار بعدازظهر اتفاقاتی می‌افتد که بویلان نقش و حضوری جدی در آن دارد. اگر دوباره به توازی شخصیت‌پردازی استفن و لئوپولد مراجعه کنیم؛ بویلان در بخش چهارم همان نقشی را برعهده دارد که باک مالیگان برای استفن در بخش اول برعهده داشته است. با این تفاوت که استفن به نحوی استعاری و لئوپولد به شکلی عینی از سرود بویلان متاثر می‌شوند. لئوپولد در پایان بخش چهارم تصمیم ندارد به دلشوره‌هایش مجال جولان بدهد. ساعت یک‌ربع به 10 است و دیگنام را ساعت 11 به خاک می‌سپارند. «بیچاره دیگنام».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.