|

در حاشیه نمایش‌نامه‌خوانی «نوای اسرارآمیز»

از نمایش‌نامه‌خوانی کافه‌ای تا تئاتر روی‌مبلی

آنتونیا شرکا

یک کافه با نورپردازی نیمه‌تاریک و با دکوری که این روزها هر کافه‌نشینی از کافه‌های تهران انتظار دارد؛ ترکیبی از تصوری که در حافظه کتاب‌خوانان ایرانی از کافه‌های قدیمی پاریس نقش ‌بسته و نشانه‌ها و اشیای دکوری که مشتریان روشنفکر و هنردوست را هم راضی کند...، اینجا کافه «باز» است که همچون ده‌ها کافی‌شاپ دیگر تهران به فعالیت‌هایی بیشتر از سِرو کافه، شیرینی، اسموتی، بستنی و شیک علاقه دارد و با برگزاری گاه‌وبی‌گاهِ رویدادهایی هنری؛ مانند اجرای موسیقی و پروژه‌های نقاشی، هویتی هنری نیز پیدا می‌کند؛ کافه‌هایی که می‌روند تا به پاتوق‌های جدید فرهنگی در تهران تبدیل شوند و نمایش‌هایی که می‌روند تا فارغ از چرخه‌‌ هزارتوی اخذ مجوز و گرفتن نوبت از سالن‌های بزرگ تئاتر، فرصتی برای ظهور ولو در محضر مخاطبانی اندک پیدا کنند.
نمایش‌نامه «نوای اسرارآمیز» (1995) اثر نمایش‌نامه‌نویس فرانسوی، اریک امانوئل اشمیت - که در تیرماه امسال در سالن تئاتر پایتخت، با کارگردانی ساقی عطایی روی صحنه رفت - در دو روز پیاپی از روزهای داغ مردادماه با طراحی و بازی شهاب‌الدین علی‌شاهی و نیما ایوبی در کافه «باز» در قالب نمایش‌نامه‌خوانی، اما با اجرائی فراتر از آن، بار دیگر تماشاگرانی هرچند اندک را به تماشا نشاند. این نمایش‌نامه درواقع دو شخصیت بیشتر ندارد: آبل زنورکو، یک نویسنده معروف نوبل ادبیات که در اوج موفقیت در سنین میان‌سالی در جزیره گمنامی در نروژ گوشه عزلت گزیده و اریک لارسن، یک خبرنگارنمای پرمدعا که ظاهرا برای مصاحبه با نوبل ادبیات به سراغ زنورکو آمده است. این نمایش‌نامه که در زمان و مکانی واحد - اتاق نویسنده - اتفاق می‌افتد، یک درام پیچیده و چندلایه روان‌شناختی در نمایش سقوط باورهای کهن و بازیابی مواضع جدید فلسفی و احساسی است. همان‌طور که درام پیش می‌رود، رویارویی دو کاراکتر که به‌واسطه زنی غایب (که هر دو دوست می‌دارند) به هم پیوند خورده‌اند؛ به دوئلی مردانه در کورانی از احساسات فروخورده، کینه‌توزی‌ها، گفته‌ها و ناگفته‌ها، افشاگری‌های اخلاقی و رازهای شخصی تبدیل می‌شود. طرفه آنکه هلن - همسر لارسن و معشوقه قدیمی زنورکو - که در نمایش از نظر فیزیکی غایب است، گویی مهم‌ترین شخصیت حاضر به‌لحاظ معنوی می‌شود. مؤلف، دو المان مهم را به‌عنوان نقطه اتصال دو مردی که خواسته یا ناخواسته سرگذشت و سرنوشتشان به هم پیوند خورده، انتخاب کرده: قطعه موسیقی «نوای اسرارآمیز»، اثر ادوارد الگار که یک ملودی با 14 واریاسیونِ غیرقابل تشخیص است، همان‌گونه که دو شخصیت نمایش هرگز همانی نیستند که به نظر می‌رسند و نامه‌هایی که بین نویسنده و یار دیرینش و بعد همسر او در 14 سال ردوبدل می‌شده است. درواقع جوهر و کاغذ، نمود عینی حسرت‌ها و خاطرات و انتظارهایی است که تنها راز بقا و ادامه یاد هلن هستند. به‌این‌ترتیب این نمایش‌نامه را هم می‌توان به بازی شطرنجی بین یک مرد روشنفکر و مردی معمولی تشبیه کرد که مهره‌های آن با دست پنهان زنی غایب حرکت می‌کنند و هم به رینگ بوکسی که بازیکنان با هر ضربه بر زمین می‌افتند تا بار دیگر شاید با انرژی مضاعفی از جا بلند شوند و خود را برای ضربه بعدی به رقیب آماده کنند.
اجرای نمایش‌نامه‌خوانی نوای اسرارآمیز در کافه «باز»، ظاهرا برای طراحان/ بازیگران آن، چالشی فرمالیستی نیز بوده است. نیما ایوبی - بازیگر نقش لارسن - با اشاره به متونی در ابتدای قرن بیستم در فرانسه؛ مانند نوشته‌های آلفرد دوموسه كه دارای وجه ادبی تواناتری بودند تا وجه دراماتیک، از این تکنیک با تعبیر «تئاتر روی‌مبلی» یاد می‌کند و می‌گوید: «از آنجا که این متون با اجرای معمولی و قراردادی، تمام مطلب درون‌مایه را ادا نمی‌کنند، به همین دلیل متن از سوی بازیگرانی که مثل یک دورهمی روی مبل نشسته و متن‌خوانی می‌کنند، اجرا می‌شود و کسی نیز موارد توصیفی جدا از دیالوگ‌ها را می‌خواند (که این امر بعدها به منشی صحنه محول شد)». وی ادامه می‌دهد: «در نمایش‌نامه‌خوانی نوای اسرارآمیز سعی کرده‌ایم این تکنیک - یعنی روش تئاتر روی‌مبلی - را با تکنیک تئاتر محدودالمکان (در مکان کوچک و با نور و صدا و لوازم صحنه غیرتئاتری) در هم آمیزیم و به تجربه‌ای جدید دست بزنیم».
شهاب علی‌شاهی، بازیگر نقش زنورکو که با خواندن نمایش‌نامه نوای اسرارآمیز بسیار تحت‌تأثیر قرار گرفته و خصوصا جذب نقاط عطف و اوج‌گیری آن شده، از سبکی که برای اجرای آن انتخاب کرده‌اند، با تعبیری ساده‌تر صحبت می‌کند: «این اجرا در ابتدا در نظرم مثل بازی‌های بچگی‌هایمان آمد که مثلا چادر مادرمان را با پشتی‌ها و متکاها سرپا می‌کردیم و می‌شد خانه‌ای برای بازی خودمان و بچه‌ها با کمترین امکانات...»، اما ابتکار علی‌شاهی و ایوبی در این اجرا استفاده از کمترین امکانات کافه‌ای برای فراتررفتن از متن‌خوانی و نزدیک‌شدن به اجرای نمایش بوده که نتیجه مؤثری داشته... . دو بازیگر دور میزی روبه‌روی هم نشسته‌اند. در پس‌زمینه، پنجره‌ای (در واقعیت رو به خیابان شلوغ ولیعصر) است که در نمایش، چشم‌اندازی رو به دریا و اسکله دارد که با اشاره‌های کاراکترها و افکت صدای امواج از ابتدا تا انتهای اجرا این تصور تقویت می‌شود. از نظر علی‌شاهی این ایده‌ها نه‌تنها کمک به فضاسازی کرده، بلکه مانع از خستگی تماشاگر در طول بیش از یک ساعت اجراست؛ مثلا در گوشه سمت چپ، وجود یک پاراوان به ایجاد فضای دوم (اتاق خواب زنورکو) منجر شده که شخصیت‌ها گاهی به آنجا می‌روند. بطرِ وسط میز که دو مرد به‌تناوب برای دلداری‌دادن به یکدیگر برای هم نوشیدنی می‌ریزند، افکت صدای تیراندازی که زنورکو برای مانع‌شدن از رفتن میهمان از آن استفاده می‌کند، پیپ و رب‌دوشامبری که به زنورکو وجهه‌ای اشرافی و فاخر و متکبر می‌بخشد؛ در مقابل کیف ساده دستی لارسن و ضبط‌صوت کوچکی که مثلا ابزار کارش است...، همگی در خدمت استفاده از حداقل‌ها برای رسیدن به اجرائی نمایشی است.
بازی مقتدرانه شهاب علی‌شاهی که با موفقیت از عهده بازنمایاندن لایه‌های مختلف و متناقض شخصیت یک برنده نوبل عزلت‌گزیده برآمده، با صدای مسلم و رسایی که نه‌تنها رقیبش را مرعوب می‌کند، بلکه تماشاگر را هم با خود می‌کشد، در مقابل بازی کاملا متفاوت لارسن که تعمدا فاقد ابهت نقش مقابل است - با صدایی زیرتر و پوشش و منشی فروتنانه‌تر - برای آنکه در پایان مخاطب را به این نتیجه برساند که گاهی آنکه کمتر خود را نشان می‌دهد، درواقع بار سنگین‌تر دراماتیک را به دوش می‌کشد. این تضاد عمدی بازی‌ها به‌خوبی در خدمت نمایش تضاد شخصیتی دو کاراکتر قرار می‌گیرد.

یک کافه با نورپردازی نیمه‌تاریک و با دکوری که این روزها هر کافه‌نشینی از کافه‌های تهران انتظار دارد؛ ترکیبی از تصوری که در حافظه کتاب‌خوانان ایرانی از کافه‌های قدیمی پاریس نقش ‌بسته و نشانه‌ها و اشیای دکوری که مشتریان روشنفکر و هنردوست را هم راضی کند...، اینجا کافه «باز» است که همچون ده‌ها کافی‌شاپ دیگر تهران به فعالیت‌هایی بیشتر از سِرو کافه، شیرینی، اسموتی، بستنی و شیک علاقه دارد و با برگزاری گاه‌وبی‌گاهِ رویدادهایی هنری؛ مانند اجرای موسیقی و پروژه‌های نقاشی، هویتی هنری نیز پیدا می‌کند؛ کافه‌هایی که می‌روند تا به پاتوق‌های جدید فرهنگی در تهران تبدیل شوند و نمایش‌هایی که می‌روند تا فارغ از چرخه‌‌ هزارتوی اخذ مجوز و گرفتن نوبت از سالن‌های بزرگ تئاتر، فرصتی برای ظهور ولو در محضر مخاطبانی اندک پیدا کنند.
نمایش‌نامه «نوای اسرارآمیز» (1995) اثر نمایش‌نامه‌نویس فرانسوی، اریک امانوئل اشمیت - که در تیرماه امسال در سالن تئاتر پایتخت، با کارگردانی ساقی عطایی روی صحنه رفت - در دو روز پیاپی از روزهای داغ مردادماه با طراحی و بازی شهاب‌الدین علی‌شاهی و نیما ایوبی در کافه «باز» در قالب نمایش‌نامه‌خوانی، اما با اجرائی فراتر از آن، بار دیگر تماشاگرانی هرچند اندک را به تماشا نشاند. این نمایش‌نامه درواقع دو شخصیت بیشتر ندارد: آبل زنورکو، یک نویسنده معروف نوبل ادبیات که در اوج موفقیت در سنین میان‌سالی در جزیره گمنامی در نروژ گوشه عزلت گزیده و اریک لارسن، یک خبرنگارنمای پرمدعا که ظاهرا برای مصاحبه با نوبل ادبیات به سراغ زنورکو آمده است. این نمایش‌نامه که در زمان و مکانی واحد - اتاق نویسنده - اتفاق می‌افتد، یک درام پیچیده و چندلایه روان‌شناختی در نمایش سقوط باورهای کهن و بازیابی مواضع جدید فلسفی و احساسی است. همان‌طور که درام پیش می‌رود، رویارویی دو کاراکتر که به‌واسطه زنی غایب (که هر دو دوست می‌دارند) به هم پیوند خورده‌اند؛ به دوئلی مردانه در کورانی از احساسات فروخورده، کینه‌توزی‌ها، گفته‌ها و ناگفته‌ها، افشاگری‌های اخلاقی و رازهای شخصی تبدیل می‌شود. طرفه آنکه هلن - همسر لارسن و معشوقه قدیمی زنورکو - که در نمایش از نظر فیزیکی غایب است، گویی مهم‌ترین شخصیت حاضر به‌لحاظ معنوی می‌شود. مؤلف، دو المان مهم را به‌عنوان نقطه اتصال دو مردی که خواسته یا ناخواسته سرگذشت و سرنوشتشان به هم پیوند خورده، انتخاب کرده: قطعه موسیقی «نوای اسرارآمیز»، اثر ادوارد الگار که یک ملودی با 14 واریاسیونِ غیرقابل تشخیص است، همان‌گونه که دو شخصیت نمایش هرگز همانی نیستند که به نظر می‌رسند و نامه‌هایی که بین نویسنده و یار دیرینش و بعد همسر او در 14 سال ردوبدل می‌شده است. درواقع جوهر و کاغذ، نمود عینی حسرت‌ها و خاطرات و انتظارهایی است که تنها راز بقا و ادامه یاد هلن هستند. به‌این‌ترتیب این نمایش‌نامه را هم می‌توان به بازی شطرنجی بین یک مرد روشنفکر و مردی معمولی تشبیه کرد که مهره‌های آن با دست پنهان زنی غایب حرکت می‌کنند و هم به رینگ بوکسی که بازیکنان با هر ضربه بر زمین می‌افتند تا بار دیگر شاید با انرژی مضاعفی از جا بلند شوند و خود را برای ضربه بعدی به رقیب آماده کنند.
اجرای نمایش‌نامه‌خوانی نوای اسرارآمیز در کافه «باز»، ظاهرا برای طراحان/ بازیگران آن، چالشی فرمالیستی نیز بوده است. نیما ایوبی - بازیگر نقش لارسن - با اشاره به متونی در ابتدای قرن بیستم در فرانسه؛ مانند نوشته‌های آلفرد دوموسه كه دارای وجه ادبی تواناتری بودند تا وجه دراماتیک، از این تکنیک با تعبیر «تئاتر روی‌مبلی» یاد می‌کند و می‌گوید: «از آنجا که این متون با اجرای معمولی و قراردادی، تمام مطلب درون‌مایه را ادا نمی‌کنند، به همین دلیل متن از سوی بازیگرانی که مثل یک دورهمی روی مبل نشسته و متن‌خوانی می‌کنند، اجرا می‌شود و کسی نیز موارد توصیفی جدا از دیالوگ‌ها را می‌خواند (که این امر بعدها به منشی صحنه محول شد)». وی ادامه می‌دهد: «در نمایش‌نامه‌خوانی نوای اسرارآمیز سعی کرده‌ایم این تکنیک - یعنی روش تئاتر روی‌مبلی - را با تکنیک تئاتر محدودالمکان (در مکان کوچک و با نور و صدا و لوازم صحنه غیرتئاتری) در هم آمیزیم و به تجربه‌ای جدید دست بزنیم».
شهاب علی‌شاهی، بازیگر نقش زنورکو که با خواندن نمایش‌نامه نوای اسرارآمیز بسیار تحت‌تأثیر قرار گرفته و خصوصا جذب نقاط عطف و اوج‌گیری آن شده، از سبکی که برای اجرای آن انتخاب کرده‌اند، با تعبیری ساده‌تر صحبت می‌کند: «این اجرا در ابتدا در نظرم مثل بازی‌های بچگی‌هایمان آمد که مثلا چادر مادرمان را با پشتی‌ها و متکاها سرپا می‌کردیم و می‌شد خانه‌ای برای بازی خودمان و بچه‌ها با کمترین امکانات...»، اما ابتکار علی‌شاهی و ایوبی در این اجرا استفاده از کمترین امکانات کافه‌ای برای فراتررفتن از متن‌خوانی و نزدیک‌شدن به اجرای نمایش بوده که نتیجه مؤثری داشته... . دو بازیگر دور میزی روبه‌روی هم نشسته‌اند. در پس‌زمینه، پنجره‌ای (در واقعیت رو به خیابان شلوغ ولیعصر) است که در نمایش، چشم‌اندازی رو به دریا و اسکله دارد که با اشاره‌های کاراکترها و افکت صدای امواج از ابتدا تا انتهای اجرا این تصور تقویت می‌شود. از نظر علی‌شاهی این ایده‌ها نه‌تنها کمک به فضاسازی کرده، بلکه مانع از خستگی تماشاگر در طول بیش از یک ساعت اجراست؛ مثلا در گوشه سمت چپ، وجود یک پاراوان به ایجاد فضای دوم (اتاق خواب زنورکو) منجر شده که شخصیت‌ها گاهی به آنجا می‌روند. بطرِ وسط میز که دو مرد به‌تناوب برای دلداری‌دادن به یکدیگر برای هم نوشیدنی می‌ریزند، افکت صدای تیراندازی که زنورکو برای مانع‌شدن از رفتن میهمان از آن استفاده می‌کند، پیپ و رب‌دوشامبری که به زنورکو وجهه‌ای اشرافی و فاخر و متکبر می‌بخشد؛ در مقابل کیف ساده دستی لارسن و ضبط‌صوت کوچکی که مثلا ابزار کارش است...، همگی در خدمت استفاده از حداقل‌ها برای رسیدن به اجرائی نمایشی است.
بازی مقتدرانه شهاب علی‌شاهی که با موفقیت از عهده بازنمایاندن لایه‌های مختلف و متناقض شخصیت یک برنده نوبل عزلت‌گزیده برآمده، با صدای مسلم و رسایی که نه‌تنها رقیبش را مرعوب می‌کند، بلکه تماشاگر را هم با خود می‌کشد، در مقابل بازی کاملا متفاوت لارسن که تعمدا فاقد ابهت نقش مقابل است - با صدایی زیرتر و پوشش و منشی فروتنانه‌تر - برای آنکه در پایان مخاطب را به این نتیجه برساند که گاهی آنکه کمتر خود را نشان می‌دهد، درواقع بار سنگین‌تر دراماتیک را به دوش می‌کشد. این تضاد عمدی بازی‌ها به‌خوبی در خدمت نمایش تضاد شخصیتی دو کاراکتر قرار می‌گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.