نظريههاي زيربنايي تربيت اوان كودكي
نسیم ولیجانی.پژوهشگر مؤسسه مطالعات کودکی مدرس
كنش امروز در تربیت اوان کودکی، برایند مجموعه نظریههایی است که در طول تاریخ تربیت کودک، هرکدام در زمانی و به نوعی ظهور یافته و این حوزه را تحتتأثیر قرار دادهاند. بررسی روند ظهور و تحول این نظریههای زیربنایی میتواند در ایجاد درکی درست و عمیق از تربیت اوان کودکی مؤثر باشد. اثرگذارترین نظریههای تربیت اوان کودکی عبارتند از: نظریه روانی- جنسی که خالق آن فروید است؛ او معتقد بود که بخش اعظم شخصیت انسان در کودکی شکل میگیرد. نظریه او بر سائقهای زیستشناختی و اصل لذت مبتنی است. نظریه روانی- اجتماعی که متعلق به اریکسون است؛ بر اساس این نظریه فاکتورها و عوامل محیطی بر رشد کودک تأثیر میگذارند. در نظریه شرطیسازی عامل، اسکینر معتقد است که پاداش و تنبیه، رفتار کودکان را شکل میدهد. گِزِل معتقد بود رشد بهگونهای بنیادیتر از سوی ژنها در کودک هدایت میشود و فرهنگ و محیط تنها بهعنوان عوامل ثانوی در این فرایند مؤثرند. «بندورا» تئوری یادگیری- اجتماعی را بیان کرد و معتقد است که یادگیری در کودکان بهوسیله تقلید رخ میدهد. «ژان پیاژه» در نظریه رشد مرحلهای بیان کرد که رشد در مراحل متفاوتی از رشد شناختی اتفاق میافتد.
او اعتقاد داشت که بزرگسالان روی کودکان تأثیر میگذارند، اما کودکان سیستم فکریشان را خودشان میسازند. ویگوسگی در نظریه فرهنگی- اجتماعی بیان کرد که رشد در کودکان در درجه اول بهوسیله زبان و بعد محیط اجتماعی و در پایان هدایت بزرگسالان اتفاق میافتد. «برانفن برنر» در نظریه سیستمهای بومشناختی بیان کرد که رشد کودک از سوی سیستمهای گوناگون محیط و ارتباط میان این سیستمها شکل میگیرد. «بالبی» در نظریه دلبستگی، کیفیت رابطه کودک با مادر یا مراقبش را یکی از عوامل تعیینکننده شخصیت فرد در بزرگسالی میداند. این نظریهها را برای درک بهتر میتوان در چهار دسته مشخص طبقهبندی کرد: نظریههای روانکاوانه (فروید و اریکسون)، نظریههای رفتاری و یادگیری اجتماعی (اسکینر، بندورا)، نظریههای زیستی (گِزِل) و نظریههای رشد شناختی (ویگوتسکی و پیاژه).
آنچه لازم است مورد توجه قرار گیرد این است که نظریهها یکدیگر را نقض نمیکنند؛ هر نظریه جدیدی بنابر ضرورت وضع موجود و نواقصی که نظریههای پیشین در تبیین و پیشبینی پدیدهها دارند، ظهور مییابد. برایناساس هر نظریه، از جنبهای متفاوت به حوزه تربیت کودک مینگرد؛ بهطورمثال فروید و اریکسون بر رشد هیجانات تأکید کردهاند، درحالیکه در نظریه پیاژه بیشتر بر رشد شناختی تأکید شده است و کودکمحور است؛ نظریهپردازانی مانند «گزل» رشد را یک فرایند زیستی میدانند که ژنتیک تعیینکننده آن است. برعکس آن، رفتارگرایان مانند بندورا، اسکینر و واتسون بر اهمیت محیط بر رشد کودک تأکید کردهاند و معتقد هستند که رفتار کودک از سوی محیط بیرونی شکل میگیرد. بررسی و فهم درست این نظریهها به طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامههای جدید تربیت اوان کودکی که از چشماندازهای گوناگون به رشد کودکان مینگرند کمک میکند. با توجه به دنیای بهغایت پیچیدهای که کودکان امروز در آن زندگی میکنند، تولید چنین برنامههای جامعی در تربیت اوان کودکی ضرورتی انکارناپذیر است.
كنش امروز در تربیت اوان کودکی، برایند مجموعه نظریههایی است که در طول تاریخ تربیت کودک، هرکدام در زمانی و به نوعی ظهور یافته و این حوزه را تحتتأثیر قرار دادهاند. بررسی روند ظهور و تحول این نظریههای زیربنایی میتواند در ایجاد درکی درست و عمیق از تربیت اوان کودکی مؤثر باشد. اثرگذارترین نظریههای تربیت اوان کودکی عبارتند از: نظریه روانی- جنسی که خالق آن فروید است؛ او معتقد بود که بخش اعظم شخصیت انسان در کودکی شکل میگیرد. نظریه او بر سائقهای زیستشناختی و اصل لذت مبتنی است. نظریه روانی- اجتماعی که متعلق به اریکسون است؛ بر اساس این نظریه فاکتورها و عوامل محیطی بر رشد کودک تأثیر میگذارند. در نظریه شرطیسازی عامل، اسکینر معتقد است که پاداش و تنبیه، رفتار کودکان را شکل میدهد. گِزِل معتقد بود رشد بهگونهای بنیادیتر از سوی ژنها در کودک هدایت میشود و فرهنگ و محیط تنها بهعنوان عوامل ثانوی در این فرایند مؤثرند. «بندورا» تئوری یادگیری- اجتماعی را بیان کرد و معتقد است که یادگیری در کودکان بهوسیله تقلید رخ میدهد. «ژان پیاژه» در نظریه رشد مرحلهای بیان کرد که رشد در مراحل متفاوتی از رشد شناختی اتفاق میافتد.
او اعتقاد داشت که بزرگسالان روی کودکان تأثیر میگذارند، اما کودکان سیستم فکریشان را خودشان میسازند. ویگوسگی در نظریه فرهنگی- اجتماعی بیان کرد که رشد در کودکان در درجه اول بهوسیله زبان و بعد محیط اجتماعی و در پایان هدایت بزرگسالان اتفاق میافتد. «برانفن برنر» در نظریه سیستمهای بومشناختی بیان کرد که رشد کودک از سوی سیستمهای گوناگون محیط و ارتباط میان این سیستمها شکل میگیرد. «بالبی» در نظریه دلبستگی، کیفیت رابطه کودک با مادر یا مراقبش را یکی از عوامل تعیینکننده شخصیت فرد در بزرگسالی میداند. این نظریهها را برای درک بهتر میتوان در چهار دسته مشخص طبقهبندی کرد: نظریههای روانکاوانه (فروید و اریکسون)، نظریههای رفتاری و یادگیری اجتماعی (اسکینر، بندورا)، نظریههای زیستی (گِزِل) و نظریههای رشد شناختی (ویگوتسکی و پیاژه).
آنچه لازم است مورد توجه قرار گیرد این است که نظریهها یکدیگر را نقض نمیکنند؛ هر نظریه جدیدی بنابر ضرورت وضع موجود و نواقصی که نظریههای پیشین در تبیین و پیشبینی پدیدهها دارند، ظهور مییابد. برایناساس هر نظریه، از جنبهای متفاوت به حوزه تربیت کودک مینگرد؛ بهطورمثال فروید و اریکسون بر رشد هیجانات تأکید کردهاند، درحالیکه در نظریه پیاژه بیشتر بر رشد شناختی تأکید شده است و کودکمحور است؛ نظریهپردازانی مانند «گزل» رشد را یک فرایند زیستی میدانند که ژنتیک تعیینکننده آن است. برعکس آن، رفتارگرایان مانند بندورا، اسکینر و واتسون بر اهمیت محیط بر رشد کودک تأکید کردهاند و معتقد هستند که رفتار کودک از سوی محیط بیرونی شکل میگیرد. بررسی و فهم درست این نظریهها به طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامههای جدید تربیت اوان کودکی که از چشماندازهای گوناگون به رشد کودکان مینگرند کمک میکند. با توجه به دنیای بهغایت پیچیدهای که کودکان امروز در آن زندگی میکنند، تولید چنین برنامههای جامعی در تربیت اوان کودکی ضرورتی انکارناپذیر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.