|

آپارتمان‌های خالی از روابط اجتماعی

بی‌توجهی به موضوعات اجتماعی و روان‌شناختی در طراحی و ساخت فضاهای مختلف یک مجتمع آپارتمانی می‌تواند بر احساس آرامش ساکنان و میهمانان یک واحد آپارتمانی تأثیرات نامطلوبی بگذارد. از جمله فضاهای تأثیرگذار در این زمینه، فضاهای میانی* یا به عبارت دیگر فضاهای مشاع، مشارکتی یا عمومی ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی هستند. فضاهایی که در ایجاد تعامل میان افراد و همچنین القای حس آرامش در ساکنان ـ پیش از ورود به واحد مسکونی‌شان ـ نقشی تأثیرگذار ایفا می‌کنند. این فضاها شامل فضاهایی هستند که از بدو خروج از در واحد آپارتمانی تا در خروج ساختمان یا مجتمع مسکونی برای افراد ساکن یا غیرساکن** قابل رؤیت، درک و استفاده هستند. ابعاد و کارکرد این فضاها با توجه به درصد عمومی‌بودن آنها و همچنین، ‌تعداد طبقات ساختمان و واحدهای موجود در هر طبقه می‌توانند متفاوت باشند. به ‌طورکلی، ساختمان‌های مسکونی چند‌طبقه را در ایران در سه رده کوتاه‌مرتبه (تا ۴ طبقه)، میان‌مرتبه (۴ تا ۱۲ طبقه) و بلند‌مرتبه (۱۲ طبقه به بالا) تقسیم‌بندی می‌کنند. تحقیقات مختصری در رابطه با تأثیر نوع و چگونگی فضاهای محل سکونت در ایجاد و تقویت تعامل اجتماعی و آرامش میان ساکنان صورت گرفته است که بحث درباره میزان کاربردی‌بودنشان در مجال این نوشتار نمی‌گنجد. در ادامه، صرفا به نمایان‌‌کردن گوشه‌ای از معضلات و آگاهی‌سازی مردم و مطالبه‌گری آنها در اصلاح قوانین پرداخته می‌شود.
در فضاهای میانی ساختمان، قرارگیری درِ واحدهای آپارتمانی روبه‌روی هم، قرارگیری درِ آسانسور در کنار در واحد مسکونی، عدم طراحی مکانی برای کفش کن در فضای درون خانه یا فضای بیرون واحد بدون ایجاد معضل در عبور و مرور افراد، کم‌عرض‌بودن راهروها و همچنین تهویه نامناسب آنها در واحدهای آپارتمانی به‌‌ویژه در ساختمان‌های کوتاه و میان‌مرتبه اولین موضوعاتی هستند که به صورت خاموش روی میزان آرامش ساکنان تأثیر می‌گذارند. آپارتمان‌هایی که در ساخت آنها روابط اجتماعی میان ساکنان مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد، یقینا محیطی مناسب را برای ارتباط صمیمانه میان ساکنان ایجاد نخواهند کرد. به بیان درست‌تر، باید گفت در اکثر بناهای آپارتمانی فعلی، اصلا فضایی برای ایجاد این ارتباط دیده نشده است و گاه فضاهای عمومی به جای آنکه محیطی برای ترغیب افراد در برقراری ارتباط باشند، به محیطی جهت تقابل میان آنها تبدیل شده است. مثلا وقتی پارکینگ به تعداد و با مساحت کافی تأمین نمی‌شود، فضای مشاع پارکینگ به میدان مسابقه روزانه تبدیل می‌‌شود و این عدم تأمین فضای مورد نیاز عمومی چه بسیار دلخوری‌های پنهان و آشکار را در میان همسایه‌ها در پی خواهد داشت و صدالبته وقتی افرادی از فرهنگ‌های مختلف، با آداب و رسوم متفاوت و بدون سابقه آپارتمان‌نشینی در یک واحد همسایگی آپارتمانی ساکن می‌شوند، مشکلات دوچندان می‌شوند.
معضل مهم دیگری که در بسیاری از مجتمع‌های آپارتمانی خودنمایی می‌کند، این است که در اکثر موارد، به دلایلی، همچون نبود زمین کافی یا کاهش سودآوری، در طراحی و ایجاد فضاهای عمومی مورد نیاز ساکنان مجتمع، توجه و دقت کافی مبذول نمی‌‌شود و از مکان‌یابی و به‌وجودآوردن این‌گونه فضاها صرف نظر می‌شود.
از جمله این فضاها می‌توان به سالن‌های روباز یا سربسته گردهمایی یا ورزش، فضای سبز کافی و مناسب درون محوطه و داخل بنا، فضای بازی بچه‌ها و همچنین، فضاهای مناسب خدماتی و انتظار اشاره کرد. فضاهایی که با توجه به تعداد طبقات و تعداد واحدهای مسکونی ساختمان، بایستی با تعدد و تنوع کافی در نظر گرفته شوند. این نوع فضاها عاملی بسیار مهم و تأثیرگذار در ایجاد سرمایه اجتماعی، حس مکان و حس اجتماعی میان ساکنان به شمار می‌آیند. متأسفانه در جامعه امروز، تعریفی غلط از بنای آپارتمانی خوب رواج یافته که در آن، صرفا به نما و ظاهری شیک و عوام‌پسند تأکید می‌شود، حال آنکه زندگی در درون آنها، انسان‌ها را به موجوداتی غیراجتماعی و ربات‌مانند بدل می‌کند. در قوانین فعلی نیز به علت عدم دقت و توجه به موضوع، الزامی بر تأمین و طراحی مناسب فضاهای مورد نیاز عمومی و اجتماعی در نظر گرفته نشده است. به بیان دیگر، هیچ قانون اجرائی و مدونی که الزام‌آور باشد وجود ندارد و این نبود الزام قانونی، راه را برای حذف فضاهای مورد نیاز و مهم باز کرده است. انگار برنامه‌ریزان و قانون‌گذاران از یاد برده‌اند که همان جمعیت و همسایگان کوچه‌های قدیمی دیروز هستند که امروز به صورت عمودی همسایه شده‌اند و به قولی بر پشت‌بام‌های هم زندگی می‌کنند. شایسته نیست که حق تجربه حس زیبای هم‌محله‌ای و هم‌کوچه‌ای‌بودن از آنها دریغ شود. اینکه افراد را بدون درنظرگرفتن نیازهای اجتماعی و روانی‌شان، روی هم به صورت متراکم ساکن کنیم، خارج از عدالت است و نتیجه‌اش بدون شک سکونتی بدون آرامش خواهد بود.
این نکته بسیار حائز اهمیت است که دقت شود که یک مجتمع آپارتمانی در واقع یک محله است که در ارتفاع شکل گرفته است. از آنجا که انتخاب نام مناسب برای یک مکان می‌تواند اولین قدم در تغییر و اصلاح نگرش در زمینه طراحی مناسب آن مکان باشد، به نظر می‌رسد اصطلاح «محله بام»*** نام مناسبی برای معرفی ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی باشد. همان‌طور که تغییر اصطلاح حاشیه‌نشینی به اسکان غیررسمی قدمی مهم در نحوه نگرش به موضوع حاشیه‌نشینی بود، تغییر نام ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی به «محله بام» می‌تواند اولین قدم در اصلاح نگرش و مطالبه عمومی در رغبت همگانی در ایجاد محله‌های مناسب برای زندگی در ارتفاع باشد که در آن کارکردهای مختلف روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مورد نیاز ساکنان نیز مورد توجه قرار گرفته است.
* spaces In_between
** منظور از افراد غیرساکن، به‌عنوان مثال، میهمانان یا افراد خدماتی هستند.
*** اصطلاح «محله‌بام» از طرف نویسندگان حاضر برای ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی پیشنهاد شده است.
نویسندگان:
بهرنگ مرادی. دکترای معماری
فریماه دوکوشکانی. دکترای مطالعات روان‌شناختی خانواده

بی‌توجهی به موضوعات اجتماعی و روان‌شناختی در طراحی و ساخت فضاهای مختلف یک مجتمع آپارتمانی می‌تواند بر احساس آرامش ساکنان و میهمانان یک واحد آپارتمانی تأثیرات نامطلوبی بگذارد. از جمله فضاهای تأثیرگذار در این زمینه، فضاهای میانی* یا به عبارت دیگر فضاهای مشاع، مشارکتی یا عمومی ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی هستند. فضاهایی که در ایجاد تعامل میان افراد و همچنین القای حس آرامش در ساکنان ـ پیش از ورود به واحد مسکونی‌شان ـ نقشی تأثیرگذار ایفا می‌کنند. این فضاها شامل فضاهایی هستند که از بدو خروج از در واحد آپارتمانی تا در خروج ساختمان یا مجتمع مسکونی برای افراد ساکن یا غیرساکن** قابل رؤیت، درک و استفاده هستند. ابعاد و کارکرد این فضاها با توجه به درصد عمومی‌بودن آنها و همچنین، ‌تعداد طبقات ساختمان و واحدهای موجود در هر طبقه می‌توانند متفاوت باشند. به ‌طورکلی، ساختمان‌های مسکونی چند‌طبقه را در ایران در سه رده کوتاه‌مرتبه (تا ۴ طبقه)، میان‌مرتبه (۴ تا ۱۲ طبقه) و بلند‌مرتبه (۱۲ طبقه به بالا) تقسیم‌بندی می‌کنند. تحقیقات مختصری در رابطه با تأثیر نوع و چگونگی فضاهای محل سکونت در ایجاد و تقویت تعامل اجتماعی و آرامش میان ساکنان صورت گرفته است که بحث درباره میزان کاربردی‌بودنشان در مجال این نوشتار نمی‌گنجد. در ادامه، صرفا به نمایان‌‌کردن گوشه‌ای از معضلات و آگاهی‌سازی مردم و مطالبه‌گری آنها در اصلاح قوانین پرداخته می‌شود.
در فضاهای میانی ساختمان، قرارگیری درِ واحدهای آپارتمانی روبه‌روی هم، قرارگیری درِ آسانسور در کنار در واحد مسکونی، عدم طراحی مکانی برای کفش کن در فضای درون خانه یا فضای بیرون واحد بدون ایجاد معضل در عبور و مرور افراد، کم‌عرض‌بودن راهروها و همچنین تهویه نامناسب آنها در واحدهای آپارتمانی به‌‌ویژه در ساختمان‌های کوتاه و میان‌مرتبه اولین موضوعاتی هستند که به صورت خاموش روی میزان آرامش ساکنان تأثیر می‌گذارند. آپارتمان‌هایی که در ساخت آنها روابط اجتماعی میان ساکنان مورد بی‌مهری قرار می‌گیرد، یقینا محیطی مناسب را برای ارتباط صمیمانه میان ساکنان ایجاد نخواهند کرد. به بیان درست‌تر، باید گفت در اکثر بناهای آپارتمانی فعلی، اصلا فضایی برای ایجاد این ارتباط دیده نشده است و گاه فضاهای عمومی به جای آنکه محیطی برای ترغیب افراد در برقراری ارتباط باشند، به محیطی جهت تقابل میان آنها تبدیل شده است. مثلا وقتی پارکینگ به تعداد و با مساحت کافی تأمین نمی‌شود، فضای مشاع پارکینگ به میدان مسابقه روزانه تبدیل می‌‌شود و این عدم تأمین فضای مورد نیاز عمومی چه بسیار دلخوری‌های پنهان و آشکار را در میان همسایه‌ها در پی خواهد داشت و صدالبته وقتی افرادی از فرهنگ‌های مختلف، با آداب و رسوم متفاوت و بدون سابقه آپارتمان‌نشینی در یک واحد همسایگی آپارتمانی ساکن می‌شوند، مشکلات دوچندان می‌شوند.
معضل مهم دیگری که در بسیاری از مجتمع‌های آپارتمانی خودنمایی می‌کند، این است که در اکثر موارد، به دلایلی، همچون نبود زمین کافی یا کاهش سودآوری، در طراحی و ایجاد فضاهای عمومی مورد نیاز ساکنان مجتمع، توجه و دقت کافی مبذول نمی‌‌شود و از مکان‌یابی و به‌وجودآوردن این‌گونه فضاها صرف نظر می‌شود.
از جمله این فضاها می‌توان به سالن‌های روباز یا سربسته گردهمایی یا ورزش، فضای سبز کافی و مناسب درون محوطه و داخل بنا، فضای بازی بچه‌ها و همچنین، فضاهای مناسب خدماتی و انتظار اشاره کرد. فضاهایی که با توجه به تعداد طبقات و تعداد واحدهای مسکونی ساختمان، بایستی با تعدد و تنوع کافی در نظر گرفته شوند. این نوع فضاها عاملی بسیار مهم و تأثیرگذار در ایجاد سرمایه اجتماعی، حس مکان و حس اجتماعی میان ساکنان به شمار می‌آیند. متأسفانه در جامعه امروز، تعریفی غلط از بنای آپارتمانی خوب رواج یافته که در آن، صرفا به نما و ظاهری شیک و عوام‌پسند تأکید می‌شود، حال آنکه زندگی در درون آنها، انسان‌ها را به موجوداتی غیراجتماعی و ربات‌مانند بدل می‌کند. در قوانین فعلی نیز به علت عدم دقت و توجه به موضوع، الزامی بر تأمین و طراحی مناسب فضاهای مورد نیاز عمومی و اجتماعی در نظر گرفته نشده است. به بیان دیگر، هیچ قانون اجرائی و مدونی که الزام‌آور باشد وجود ندارد و این نبود الزام قانونی، راه را برای حذف فضاهای مورد نیاز و مهم باز کرده است. انگار برنامه‌ریزان و قانون‌گذاران از یاد برده‌اند که همان جمعیت و همسایگان کوچه‌های قدیمی دیروز هستند که امروز به صورت عمودی همسایه شده‌اند و به قولی بر پشت‌بام‌های هم زندگی می‌کنند. شایسته نیست که حق تجربه حس زیبای هم‌محله‌ای و هم‌کوچه‌ای‌بودن از آنها دریغ شود. اینکه افراد را بدون درنظرگرفتن نیازهای اجتماعی و روانی‌شان، روی هم به صورت متراکم ساکن کنیم، خارج از عدالت است و نتیجه‌اش بدون شک سکونتی بدون آرامش خواهد بود.
این نکته بسیار حائز اهمیت است که دقت شود که یک مجتمع آپارتمانی در واقع یک محله است که در ارتفاع شکل گرفته است. از آنجا که انتخاب نام مناسب برای یک مکان می‌تواند اولین قدم در تغییر و اصلاح نگرش در زمینه طراحی مناسب آن مکان باشد، به نظر می‌رسد اصطلاح «محله بام»*** نام مناسبی برای معرفی ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی باشد. همان‌طور که تغییر اصطلاح حاشیه‌نشینی به اسکان غیررسمی قدمی مهم در نحوه نگرش به موضوع حاشیه‌نشینی بود، تغییر نام ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی به «محله بام» می‌تواند اولین قدم در اصلاح نگرش و مطالبه عمومی در رغبت همگانی در ایجاد محله‌های مناسب برای زندگی در ارتفاع باشد که در آن کارکردهای مختلف روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مورد نیاز ساکنان نیز مورد توجه قرار گرفته است.
* spaces In_between
** منظور از افراد غیرساکن، به‌عنوان مثال، میهمانان یا افراد خدماتی هستند.
*** اصطلاح «محله‌بام» از طرف نویسندگان حاضر برای ساختمان‌ها و مجتمع‌های آپارتمانی پیشنهاد شده است.
نویسندگان:
بهرنگ مرادی. دکترای معماری
فریماه دوکوشکانی. دکترای مطالعات روان‌شناختی خانواده

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.