شهر هزاردروازه شوپنهاور
کانت در سنجش نیروی شناخت آدمی به این نتیجه رسیده بود که ذهن شناسنده هرگز اشیا را آنگونه که واقعا در خود یا به طور فینفسه و مستقل از شرایط شناخت ما وجود دارند درک نمیکند. شوپنهاور در تلاش بود تا درونمایه شیء فینفسه را معین کند. در نظر او نیز مانند کانت جهان حسی چیزی جز پدیدار نیست و مهمترین اثر فلسفی خود را با این جمله آغاز میکند: «جهان تصور من است». آنچه در این تصور پدیدار میشود چیزی است که فرد نخست بهعنوان هستهای متافیزیکی در ذات خود کشف میکند: ارادهای کور و فاقد خرد. او در كتاب «دو مساله بنيادين اخلاق» تلاش ميكند بين اين متافيزيك و نظريه اخلاق خود وحدت برقرار كند. اين كتاب درواقع حاوي دو رساله «در باب آزادي اراده» و «در باب بنيان اخلاق» است كه شوپنهاور آنها را بهترتيب براي مسابقات رسالهنويسي انجمن سلطنتي علوم نروژ و دانمارک نوشت و بعدا در 1841 تصميم گرفت آنها را در يك مجلد منتشر كند، دو رساله جدا از يكديگر و درعينحال مكمل يكديگر نوشته شدهاند و به همين علت ميتوان آنها را چكيده فلسفه اخلاق شوپنهاور دانست بدون اينكه خواننده مجبور باشد به آثار قبلي او رجوع كند. شوپنهاور در مقدمهاي بر
ويراست اول كتاب در سال 1840 نوشته: «دو رساله درواقع شروح جداگانه دو آموزهاي هستند كه اصولشان در دفتر چهارم «جهان همچون اراده و تصور» آمده، ولي آنجا به طور تركيبي و پيشيني از متافيزيك من استنتاج شدهاند، و اينجا، كه قاعدتا پيشفرضگرفتن جايز نبوده، به طور تحليلي و پسيني بنيان گذاشته ميشوند: لذا آنچه در آنجا ابتداي كار بوده اينجا انتهاي كار قرار ميگيرد، بااينحال هر دو آموزه، به دليل آغازكردن از نقطهنظري كه ميان همه مشترك است، و نيز به دليل شرح جداگانهشان، اينجا از حيث دركپذيري و قدرت اقناع و آشكاركردن معنايشان خيلي پربار شدهاند. لذا آنها را مكمل دفتر چهارم اثر اصليام قلمداد كرد، به همان نحو كه رساله در باب اراده در طبيعتام تكلمهاي فوقالعاده مهم و اساسي بر دفتر دوم است. اگر روزي برسد كه مردم آثار مرا بخوانند، درخواهند يافت كه فلسفهام شبيه شهر هزاردروازه است: از همه طرف آن ميتوان وارد شد و مستقيما به مركز آن رسيد.» (صفحه 4)
رساله اول كه برنده جايزه انجمن سلطنتي علوم نروژ در سال 1839 بوده پاسخ به اين پرسش انجمن سلطنتي است: »آيا ميتوان آزادي انسان را از روي خودآگاهي ثابت كرد؟» او در پاسخ ابتدا از توضيح انواع آزادي جسماني، فكري و اخلاقي آغاز ميكند و توضيح ميدهد كه آزادي اساسا مفهومي سلبي است چراكه مراد ما از نبود آزادي صرفا هر چيزي است كه مانع يا محدوديتي ايجاد كند و اين چيز بهنوبه خود، به مثابه نيرويي كه نمود مييابد، بايد چيزي ايجابي باشد. آزادي اخلاقي برخلاف آزادي مادي با انگيزههايي مثل تهديد، وعده و خطر تحتتاثير قرار ميگيرد. او با جداسازي مفاهيم ذهن، ضرورت و ارادهورزي در رابطه با آزادي اخلاقي توضيح ميدهد كه هر انساني بر اساس اينكه چگونه است عمل ميكند و عمل ضروري مقتضي در هر موقعيتي، در مورد فردي، تنها به وسيله انگيزهها ايجاب ميشود. بنابراين آزادي كه نميتوان آن را در عمل مشاهده كرد بايد در ذات حاضر باشد. او در انتهاي رساله به اين نتيجه ميرسد كه در همه اعصار نسبتدادن ضرورت به ذات و آزادي به عمل اشتباهي اساسي و سروتهكردن امور بوده است. برعكس آزادي تنها در ذات حضور دارد؛ اما عمل با ضرورت از ذات و
انگيزههاي آن ناشي ميشود؛ و «ما در آنچه انجام ميدهيم ميفهميم چه هستيم.»
رساله دوم پاسخ به اين پرسش انجمن سلطنتي است: «آيا منشاء و بنياد اخلاق را بايد در تصوري از اخلاق كه بيواسطه در آگاهي يا وجدان وجود دارد و در تحليلي از مابقي مفاهيم اخلاقي بنياديني كه از آن سر برميآورند جست يا در زمينه معرفتي ديگري؟» شوپنهاور براي پاسخ ابتدا رابطه «من» و «ديگري» را در فلسفه مورد تاكيد قرار ميدهد: «اگر كثرت و تفاوت فقط به نمود صرف تعلق ميگيرند و اگر يك ذات واحد است كه خود را در همه چيزهاي زنده به نمايش ميگذارد پس تفسيري كه تمايز بين من و نامن را از ميان برميدارد تفسير اشتباهي نيست، درواقع تفسير مخالف آن بايد اشتباه باشد.» (صفحه 297) او دلسوزي را تجلي واقعي اين نمود ميداند. اين تفسير بنيان متافيزيكي اخلاق است و عبارت است از اينكه فردي بيواسطه خودش و ذات حقيقي خودش را در ديگري تشخيص دهد. او فضيلت اخلاقي را خيلي برتر از حكمت نظري ميداند چون حكمت نظري همواره صرفا سرهمبندي است و بهتدريج و از طريق استنباطهاي بطئي به همان هدفي ميرسد كه فضيلت اخلاقي در طرفهالعيني به آن دست ميیابد. «كسي كه اخلاقا شريف است هرچند فاقد فضائل عقلي باشد با اعمالش عميقترين شناخت و والاترين حكمت را به
نمايش ميگذارد و اگر نابغه يا دانشمند بزرگي با اعمالش نشان دهد كه بويي از آن حقيقت نبرده چنين شخصي او را شرمنده ميكند.» (صفحه 298)
او در ادامه نظريات شكاكانه را در مورد اخلاق مطرح ميكند، نظرياتي كه برخلاف نگاه دوهزارسالهاي كه به دنبال يافتن بنيان استواري براي اخلاق بود معتقدند هيچ اخلاق طبيعياي مستقل از نهادهاي انساني وجود ندارد و اخلاق كلا يك محصول تصنعي است كه براي محدودكردن نژاد شرور و خودخواه انسان ابداع شده و در نتيجه چون ديگر اعتبار دروني و بنيان طبيعي ندارد بدون حمايت اديان قراردادي فروميپاشد. او قانون مدني را در بهترين حالت اين ميداند كه عدالت را تقويت كند نه «مهرباني عاشقانه» و «خيرخواهي». اين وضعيت اين فرض را پيش ميآورد كه اخلاق تنها به مذهب اتكا دارد و هدف هر دوی آنها جبرانكردن نابسندگي ناگزير نهادهاي دولتي و مقننه است. «در اين حالت ممكن نيست اخلاق طبيعي، يعني اخلاقي كه تنها مبتنيبر طبيعت امور يا انسانها باشد، وجود داشته باشد و اين توضيح ميدهد كه چرا فيلسوفان به عبث كوشيدهاند بنياد آن را پيدا كنند.» (صفحه 214). اگر گمان كنيم همه اعمال عادلانه ما و مشروع انسانها خاستگاه اخلاقي دارند مرتكب اشتباه بزرگي شدهايم، برعكس بين عدالتي كه انسانها به آن عمل ميكنند و صداقت حقيقي باطني بيشتر رابطه عشق حقيقي به همسايه وجود
دارد، عشقي كه برخلاف ادب به خاطر ظاهرسازي نيست بلكه واقعا به خودخواهي چيره ميشود.
کانت در سنجش نیروی شناخت آدمی به این نتیجه رسیده بود که ذهن شناسنده هرگز اشیا را آنگونه که واقعا در خود یا به طور فینفسه و مستقل از شرایط شناخت ما وجود دارند درک نمیکند. شوپنهاور در تلاش بود تا درونمایه شیء فینفسه را معین کند. در نظر او نیز مانند کانت جهان حسی چیزی جز پدیدار نیست و مهمترین اثر فلسفی خود را با این جمله آغاز میکند: «جهان تصور من است». آنچه در این تصور پدیدار میشود چیزی است که فرد نخست بهعنوان هستهای متافیزیکی در ذات خود کشف میکند: ارادهای کور و فاقد خرد. او در كتاب «دو مساله بنيادين اخلاق» تلاش ميكند بين اين متافيزيك و نظريه اخلاق خود وحدت برقرار كند. اين كتاب درواقع حاوي دو رساله «در باب آزادي اراده» و «در باب بنيان اخلاق» است كه شوپنهاور آنها را بهترتيب براي مسابقات رسالهنويسي انجمن سلطنتي علوم نروژ و دانمارک نوشت و بعدا در 1841 تصميم گرفت آنها را در يك مجلد منتشر كند، دو رساله جدا از يكديگر و درعينحال مكمل يكديگر نوشته شدهاند و به همين علت ميتوان آنها را چكيده فلسفه اخلاق شوپنهاور دانست بدون اينكه خواننده مجبور باشد به آثار قبلي او رجوع كند. شوپنهاور در مقدمهاي بر
ويراست اول كتاب در سال 1840 نوشته: «دو رساله درواقع شروح جداگانه دو آموزهاي هستند كه اصولشان در دفتر چهارم «جهان همچون اراده و تصور» آمده، ولي آنجا به طور تركيبي و پيشيني از متافيزيك من استنتاج شدهاند، و اينجا، كه قاعدتا پيشفرضگرفتن جايز نبوده، به طور تحليلي و پسيني بنيان گذاشته ميشوند: لذا آنچه در آنجا ابتداي كار بوده اينجا انتهاي كار قرار ميگيرد، بااينحال هر دو آموزه، به دليل آغازكردن از نقطهنظري كه ميان همه مشترك است، و نيز به دليل شرح جداگانهشان، اينجا از حيث دركپذيري و قدرت اقناع و آشكاركردن معنايشان خيلي پربار شدهاند. لذا آنها را مكمل دفتر چهارم اثر اصليام قلمداد كرد، به همان نحو كه رساله در باب اراده در طبيعتام تكلمهاي فوقالعاده مهم و اساسي بر دفتر دوم است. اگر روزي برسد كه مردم آثار مرا بخوانند، درخواهند يافت كه فلسفهام شبيه شهر هزاردروازه است: از همه طرف آن ميتوان وارد شد و مستقيما به مركز آن رسيد.» (صفحه 4)
رساله اول كه برنده جايزه انجمن سلطنتي علوم نروژ در سال 1839 بوده پاسخ به اين پرسش انجمن سلطنتي است: »آيا ميتوان آزادي انسان را از روي خودآگاهي ثابت كرد؟» او در پاسخ ابتدا از توضيح انواع آزادي جسماني، فكري و اخلاقي آغاز ميكند و توضيح ميدهد كه آزادي اساسا مفهومي سلبي است چراكه مراد ما از نبود آزادي صرفا هر چيزي است كه مانع يا محدوديتي ايجاد كند و اين چيز بهنوبه خود، به مثابه نيرويي كه نمود مييابد، بايد چيزي ايجابي باشد. آزادي اخلاقي برخلاف آزادي مادي با انگيزههايي مثل تهديد، وعده و خطر تحتتاثير قرار ميگيرد. او با جداسازي مفاهيم ذهن، ضرورت و ارادهورزي در رابطه با آزادي اخلاقي توضيح ميدهد كه هر انساني بر اساس اينكه چگونه است عمل ميكند و عمل ضروري مقتضي در هر موقعيتي، در مورد فردي، تنها به وسيله انگيزهها ايجاب ميشود. بنابراين آزادي كه نميتوان آن را در عمل مشاهده كرد بايد در ذات حاضر باشد. او در انتهاي رساله به اين نتيجه ميرسد كه در همه اعصار نسبتدادن ضرورت به ذات و آزادي به عمل اشتباهي اساسي و سروتهكردن امور بوده است. برعكس آزادي تنها در ذات حضور دارد؛ اما عمل با ضرورت از ذات و
انگيزههاي آن ناشي ميشود؛ و «ما در آنچه انجام ميدهيم ميفهميم چه هستيم.»
رساله دوم پاسخ به اين پرسش انجمن سلطنتي است: «آيا منشاء و بنياد اخلاق را بايد در تصوري از اخلاق كه بيواسطه در آگاهي يا وجدان وجود دارد و در تحليلي از مابقي مفاهيم اخلاقي بنياديني كه از آن سر برميآورند جست يا در زمينه معرفتي ديگري؟» شوپنهاور براي پاسخ ابتدا رابطه «من» و «ديگري» را در فلسفه مورد تاكيد قرار ميدهد: «اگر كثرت و تفاوت فقط به نمود صرف تعلق ميگيرند و اگر يك ذات واحد است كه خود را در همه چيزهاي زنده به نمايش ميگذارد پس تفسيري كه تمايز بين من و نامن را از ميان برميدارد تفسير اشتباهي نيست، درواقع تفسير مخالف آن بايد اشتباه باشد.» (صفحه 297) او دلسوزي را تجلي واقعي اين نمود ميداند. اين تفسير بنيان متافيزيكي اخلاق است و عبارت است از اينكه فردي بيواسطه خودش و ذات حقيقي خودش را در ديگري تشخيص دهد. او فضيلت اخلاقي را خيلي برتر از حكمت نظري ميداند چون حكمت نظري همواره صرفا سرهمبندي است و بهتدريج و از طريق استنباطهاي بطئي به همان هدفي ميرسد كه فضيلت اخلاقي در طرفهالعيني به آن دست ميیابد. «كسي كه اخلاقا شريف است هرچند فاقد فضائل عقلي باشد با اعمالش عميقترين شناخت و والاترين حكمت را به
نمايش ميگذارد و اگر نابغه يا دانشمند بزرگي با اعمالش نشان دهد كه بويي از آن حقيقت نبرده چنين شخصي او را شرمنده ميكند.» (صفحه 298)
او در ادامه نظريات شكاكانه را در مورد اخلاق مطرح ميكند، نظرياتي كه برخلاف نگاه دوهزارسالهاي كه به دنبال يافتن بنيان استواري براي اخلاق بود معتقدند هيچ اخلاق طبيعياي مستقل از نهادهاي انساني وجود ندارد و اخلاق كلا يك محصول تصنعي است كه براي محدودكردن نژاد شرور و خودخواه انسان ابداع شده و در نتيجه چون ديگر اعتبار دروني و بنيان طبيعي ندارد بدون حمايت اديان قراردادي فروميپاشد. او قانون مدني را در بهترين حالت اين ميداند كه عدالت را تقويت كند نه «مهرباني عاشقانه» و «خيرخواهي». اين وضعيت اين فرض را پيش ميآورد كه اخلاق تنها به مذهب اتكا دارد و هدف هر دوی آنها جبرانكردن نابسندگي ناگزير نهادهاي دولتي و مقننه است. «در اين حالت ممكن نيست اخلاق طبيعي، يعني اخلاقي كه تنها مبتنيبر طبيعت امور يا انسانها باشد، وجود داشته باشد و اين توضيح ميدهد كه چرا فيلسوفان به عبث كوشيدهاند بنياد آن را پيدا كنند.» (صفحه 214). اگر گمان كنيم همه اعمال عادلانه ما و مشروع انسانها خاستگاه اخلاقي دارند مرتكب اشتباه بزرگي شدهايم، برعكس بين عدالتي كه انسانها به آن عمل ميكنند و صداقت حقيقي باطني بيشتر رابطه عشق حقيقي به همسايه وجود
دارد، عشقي كه برخلاف ادب به خاطر ظاهرسازي نيست بلكه واقعا به خودخواهي چيره ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.