ارزیابی براساس محدوده اختیارات
حسین ملائک-سفير سابق در چين
وزارت خارجه مانند بسیاری از سازمانهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور تامالاختیار نیست؛ اما در دیدگاه بسیاری از مردم، مسئول و پاسخگوی حوزه سیاست خارجی است. برای قضاوت، منصفانه است که محدوده قدرت سازمان تحت اختیار و توانایی فردی مسئول یا سرپرست، جداگانه بررسی شود. وزارت خارجه بخش محدودی از روابط خارجی کشور را مدیریت میکند؛ برای مثال سیاست روابط نفتی ایران (بهعنوان مهمترین دارایی و آورده کشور در صحنه بینالملل) با خارج در اختیار وزارت نفت است و وزارت خارجه ميتواند تأثیر ناچیزی بر تصمیمهای وزارت نفت بگذارد. همینطور تصمیمگرفتن درباره یک معامله کلان برای مثال در حوزه «خودرو» قبل از اینکه در اختیار تصمیمگیران سیاست خارجی باشد، در محدوده وزارت «صنعت» شکل میگیرد. از نظر سیاسی فرق بین ژاپن، کره یا حتی آلمان با فرانسه که درحالحاضر حاکم بر این نوع صنعت است کم نیست. در برخی از موضوعات وزارت خارجه ورودی ندارد، برای مثال مسئول بههمریختگی در روابط ایران و چین در دوره اول زعامت آقای روحانی، وزارت اقتصاد و دارایی است و به وزارت خارجه مربوط نمیشود، درحالیکه هر دو سازمان مربوط به دولت هستند یا موضوع و پروندههایی کلا در اختیار سازمانهای خارج از دولت است که دیگر عملا با نگرشها و جهانبینیهای متفاوت روبهرو هستیم و بههمیندلیل اساسا نمیتوان وزارت خارجه را بهطور مطلق ارزیابی کرد. اگر به مقصد سفرهای وزیر خارجه در چهار سال گذشته توجه کنیم، درمییابیم وزارت خارجه بهصورت تشریفاتی با برخي كشورها در تماس بوده است. از قضا برخی از این کشورها عملا عمده توان تصمیمگیری ایران را به خود اختصاص دادهاند. کشورهای خارجی نیز در تعامل با ایران سعی میکنند عنصر یا سازمان تصمیمگیر را در ایران انتخاب و با آن تعامل کنند تا نتیجهبخش باشد. با این مقدمه و در چهار سال گذشته ارزیابی اینجانب از وزارت امور خارجه و جناب آقای دکتر ظریف میتواند به شرح زیر دستهبندی شود:
1- آنچه مربوط به شخص آقای دکتر ظریف است، توان کارشناسی، تأثیرگذاری در دیپلماسی عمومی و مذاکرات دیپلماتیک در حوزه بینالمللی است. میتوان گفت امور به نحو احسن پیگیری شده و در سالهای پس از انقلاب چنین کسی را در این مسند نداشتهایم.
2- در انتخاب سفرا بهعنوان ابزار کار وزارت خارجه بعد از آغازبهکار دولت یازدهم، شاهد کمکاری بسیاری هستیم. بسیاری از سفارتخانهها بیسفیر هستند و حتی برخی از آنها که انتخاب شدهاند چه در بخش بینالملل و چه دوجانبه در موقعیت درستی قرار نگرفتهاند. شما نقش سفیر ایران در سازمان ملل را با این نقش در دوران گذشته مقایسه کنید یا حتی سفرا در پایتختهای کشورهای مهم. تعداد معدودی موفق هستند. وزارت خارجه این کمکاری را به دفتر ریاستجمهوری که مسئول تأیید این انتخابهاست نسبت میدهد؛ اما بالاخره وزیر مسئولیت نهایی دارد و باید نتیجه را بر عهده بگیرد.
3- در مدیریت روابط با کشورهای منطقه خودمان وزارت خارجه بهطور اصولی نقشی را در این چند سال بر عهده نداشته است؛ برای مثال نمیتوان وزارت خارجه را مسئول بههمریختگی روابط با عربستان معرفی کرد و برای بسیاری از این کشورها نیز به همین صورت.
4- لازم است یادآوری شود که برای ورود به مذاکرات هستهای با کشورهای جهان دو کار انجام شد؛ اول پرونده از شورای امنیت به وزارت خارجه منتقل شد تا برای طرفهای خارجی مشخص باشد کارها از چه مسیری عبور میکند و سپس آقای ظریف که بهلحاظ کارشناسی حقوق بینالملل در محدوده تأییدشده نظام جمهوری اسلامی تقریبا بیبدیل است، مسئول این پرونده شد. در اینجا تمرکز سیاست، ساختار و مجری باعث شد کار به نحو نسبتا مطلوبی پیش برود؛ بنابراین آقای دکتر ظریف میتواند بهخوبی ارزیابی شود و پاسخگو نیز باشد.
5- در آینده، ایران قبل از اینکه به فکر مذاکراتی از قبیل برجام باشد که در آن نقش شخصی آقای دکتر ظریف خیلی عمده بود، باید به فکر تحکیم روابط دوجانبه با کشورهای منطقه و برخی از کشورهای بزرگ طرف معامله با ایران باشد که ایشان در این چند سال در این زمینه کارنامه درخشانی ارائه ندادهاند. البته این به مجموعه وزارتخانه تحت مدیریت ایشان نیز مربوط میشود که علیالاصول باید تنظیماتی انجام شود.
6- آیا چاره کار در تغییر وزیر خارجه است؟ با فرض حفظ و تغییرنکردن ساختار و مناسبات درونی نظام سیاسی کشور، تغییر وزیر بهویژه شخصی مانند آقای دکتر ظریف فقط کشور را از یک چهره جاافتاده و مطلوب صحنه سیاسی بینالمللی محروم میکند.
7- در نهایت ذکر این نکته نامربوط نیست که برخی شخصیتهای سیاسی این کشور از جمله برخی کابینه فعلی علاقهای به میداندادن به سایر نیروها برای جانشینی یا به عبارتی «کادرسازی» ندارند؛ بنابراین بحران جانشینی و قحطالرجالبودن مزیت بقای نیروهای موجود است.
وزارت خارجه مانند بسیاری از سازمانهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور تامالاختیار نیست؛ اما در دیدگاه بسیاری از مردم، مسئول و پاسخگوی حوزه سیاست خارجی است. برای قضاوت، منصفانه است که محدوده قدرت سازمان تحت اختیار و توانایی فردی مسئول یا سرپرست، جداگانه بررسی شود. وزارت خارجه بخش محدودی از روابط خارجی کشور را مدیریت میکند؛ برای مثال سیاست روابط نفتی ایران (بهعنوان مهمترین دارایی و آورده کشور در صحنه بینالملل) با خارج در اختیار وزارت نفت است و وزارت خارجه ميتواند تأثیر ناچیزی بر تصمیمهای وزارت نفت بگذارد. همینطور تصمیمگرفتن درباره یک معامله کلان برای مثال در حوزه «خودرو» قبل از اینکه در اختیار تصمیمگیران سیاست خارجی باشد، در محدوده وزارت «صنعت» شکل میگیرد. از نظر سیاسی فرق بین ژاپن، کره یا حتی آلمان با فرانسه که درحالحاضر حاکم بر این نوع صنعت است کم نیست. در برخی از موضوعات وزارت خارجه ورودی ندارد، برای مثال مسئول بههمریختگی در روابط ایران و چین در دوره اول زعامت آقای روحانی، وزارت اقتصاد و دارایی است و به وزارت خارجه مربوط نمیشود، درحالیکه هر دو سازمان مربوط به دولت هستند یا موضوع و پروندههایی کلا در اختیار سازمانهای خارج از دولت است که دیگر عملا با نگرشها و جهانبینیهای متفاوت روبهرو هستیم و بههمیندلیل اساسا نمیتوان وزارت خارجه را بهطور مطلق ارزیابی کرد. اگر به مقصد سفرهای وزیر خارجه در چهار سال گذشته توجه کنیم، درمییابیم وزارت خارجه بهصورت تشریفاتی با برخي كشورها در تماس بوده است. از قضا برخی از این کشورها عملا عمده توان تصمیمگیری ایران را به خود اختصاص دادهاند. کشورهای خارجی نیز در تعامل با ایران سعی میکنند عنصر یا سازمان تصمیمگیر را در ایران انتخاب و با آن تعامل کنند تا نتیجهبخش باشد. با این مقدمه و در چهار سال گذشته ارزیابی اینجانب از وزارت امور خارجه و جناب آقای دکتر ظریف میتواند به شرح زیر دستهبندی شود:
1- آنچه مربوط به شخص آقای دکتر ظریف است، توان کارشناسی، تأثیرگذاری در دیپلماسی عمومی و مذاکرات دیپلماتیک در حوزه بینالمللی است. میتوان گفت امور به نحو احسن پیگیری شده و در سالهای پس از انقلاب چنین کسی را در این مسند نداشتهایم.
2- در انتخاب سفرا بهعنوان ابزار کار وزارت خارجه بعد از آغازبهکار دولت یازدهم، شاهد کمکاری بسیاری هستیم. بسیاری از سفارتخانهها بیسفیر هستند و حتی برخی از آنها که انتخاب شدهاند چه در بخش بینالملل و چه دوجانبه در موقعیت درستی قرار نگرفتهاند. شما نقش سفیر ایران در سازمان ملل را با این نقش در دوران گذشته مقایسه کنید یا حتی سفرا در پایتختهای کشورهای مهم. تعداد معدودی موفق هستند. وزارت خارجه این کمکاری را به دفتر ریاستجمهوری که مسئول تأیید این انتخابهاست نسبت میدهد؛ اما بالاخره وزیر مسئولیت نهایی دارد و باید نتیجه را بر عهده بگیرد.
3- در مدیریت روابط با کشورهای منطقه خودمان وزارت خارجه بهطور اصولی نقشی را در این چند سال بر عهده نداشته است؛ برای مثال نمیتوان وزارت خارجه را مسئول بههمریختگی روابط با عربستان معرفی کرد و برای بسیاری از این کشورها نیز به همین صورت.
4- لازم است یادآوری شود که برای ورود به مذاکرات هستهای با کشورهای جهان دو کار انجام شد؛ اول پرونده از شورای امنیت به وزارت خارجه منتقل شد تا برای طرفهای خارجی مشخص باشد کارها از چه مسیری عبور میکند و سپس آقای ظریف که بهلحاظ کارشناسی حقوق بینالملل در محدوده تأییدشده نظام جمهوری اسلامی تقریبا بیبدیل است، مسئول این پرونده شد. در اینجا تمرکز سیاست، ساختار و مجری باعث شد کار به نحو نسبتا مطلوبی پیش برود؛ بنابراین آقای دکتر ظریف میتواند بهخوبی ارزیابی شود و پاسخگو نیز باشد.
5- در آینده، ایران قبل از اینکه به فکر مذاکراتی از قبیل برجام باشد که در آن نقش شخصی آقای دکتر ظریف خیلی عمده بود، باید به فکر تحکیم روابط دوجانبه با کشورهای منطقه و برخی از کشورهای بزرگ طرف معامله با ایران باشد که ایشان در این چند سال در این زمینه کارنامه درخشانی ارائه ندادهاند. البته این به مجموعه وزارتخانه تحت مدیریت ایشان نیز مربوط میشود که علیالاصول باید تنظیماتی انجام شود.
6- آیا چاره کار در تغییر وزیر خارجه است؟ با فرض حفظ و تغییرنکردن ساختار و مناسبات درونی نظام سیاسی کشور، تغییر وزیر بهویژه شخصی مانند آقای دکتر ظریف فقط کشور را از یک چهره جاافتاده و مطلوب صحنه سیاسی بینالمللی محروم میکند.
7- در نهایت ذکر این نکته نامربوط نیست که برخی شخصیتهای سیاسی این کشور از جمله برخی کابینه فعلی علاقهای به میداندادن به سایر نیروها برای جانشینی یا به عبارتی «کادرسازی» ندارند؛ بنابراین بحران جانشینی و قحطالرجالبودن مزیت بقای نیروهای موجود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.