|

ايران و شرايط تازه منطقه

نبرد موصل؛ پيروزي «غيرنهايي»

آرزو فرشيد

شكست داعش در موصل تازه‌ترين تحول منطقه است. منطقه‌اي كه اين‌روزها به واسطه رويدادهايي مانند شكاف در شوراي‌ همكاري‌ و جابه‌جايي قدرت در عربستان بيش از قبل ملتهب است. رويدادهاي اخير و بحران‌هاي منطقه به صورت مستقيم يا غيرمستقيم به ايران مربوط مي‌شود و به گفته تحليلگران مسائل خاورميانه، التهاب كنوني بيش از همه ايران را به خطر مي‌اندازد. همين يك ماه قبل بود كه نارضايتي عربستان از ارتباط قطر با ايران كار را به جايي رساند كه پنج كشور عربي ارتباط خود را با اين كشور قطع كنند. آنها حمايت قطر از گروه‌هاي تروريستي را بهانه كردند اما همه‌چيز بعد از اظهارات جنجالي امير قطر درباره ايران كه با اجلاس رياض همخواني نداشت، آغاز شد. تمام‌ راه‌های زمینی، هوایی و آبی منتهی به قطر بسته و ایران تنها راهی شد که 165 هزار پرواز دوحه به 150 مقصد دنیا را مقدور كرد. فقط این نبود و بعد از اعلام آمادگي ايران براي صادرات محصولات غذايي به قطر، کشوری که تقریبا تمام مواد غذایی مردمش را وارد می‌کند، به سه بندر بوشهر، بندرعباس و بندرلنگه چشم دوخت. عربستان و حاميانش براي قطري‌ها شرط و شروطي گذاشتند كه قطع روابط با ايران نيز يكي از آنها بود. برخي از تحليلگران مسائل منطقه همكاري‌هاي اقتصادي خصوصا در حوزه انرژي را عامل مؤثري در گسترش روابط ايران و قطر دانستند. سیدجلال ساداتیان کارشناس مسائل خاورمیانه پيش‌تر به «شرق» گفته بود: «قطع ارتباط عربستان و حامیانش با قطر فرصتی برای افزایش همکاری‌ها با این کشور است. از آنجا که قطر بزرگ‌ترين توليدكننده و تأمين‌كننده گاز عربي است و خط لوله معروف به پروژه دلفين، گاز را به امارات و عمان منتقل مي‌كند، احتمالا تحولات اخیر و فاصله‌گرفتن قطر از عربستان و حامیانش می‌تواند به شکل‌گیری نوعی اتحاد نانوشته گازي ميان ايران و قطر منجر شود». ناگفته نماند كه برخي ديگر مانند قاسم محبعلی مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت خارجه به واسطه پيشينه روابط دوحه و تهران افزايش پرشتاب همكاري‌ها را صلاح ندانستند.سناریو دیگری که تحلیلگران برای فصل جدید روابط منطقه‌ای قطر متصور هستند، این است که این کشور کوچک بلافاصله بعد از جدایی از هم‌پیمانان پیشینش در دامن ایران نیفتد و موضعی میانه اتخاذ کند. محمدعلی خطیبی نماینده سابق ایران در اوپک از جمله کسانی است که این‌طور فکر می‌کند. او به هفته‌نامه «سرزمين انرژي» گفته بود: «اگر اختلافات میان آنها گسترده‌تر شود، قطر از جناح عربستان خارج شده و این نتیجه‌ای جز تضعیف جناح مذکور در اوپک نخواهد داشت. البته جداشدن قطر از جناح عربستان لزوما به معنی پیوستن به جناح ایران نیست و بهتر است انتظار خود را از این موقعیت زیاد نکنیم».
جابه‌جايي قدرت در عربستان
تكليف اختلاف ميان كشورهاي عربي هنوز روشن نشده، جابه‌جايي قدرت در عربستان در صدر اخبار دنيا قرار گرفت. محمد‌ بن سلمان يك گام به پادشاهي نزديك شد و اين موضوع بيش از همه براي ايران اهميت دارد. جوان تندرويي كه پيش‌تر در قامت وزير دفاع تهديد مي‌كرد جنگ را به داخل ايران خواهد كشاند، حالا وليعهد است. او روابط نزديك و دوستانه‌اي با عادل‌الجبير وزير خارجه عربستان و محمد‌بن زايد وليعهد امارات دارد و با همراهي همين‌ها ماجراي قطع رابطه گروهي با قطر را كليد زده بود. كارشناسان مسائل منطقه اعتقاد دارند كه اين تغيير در ساختار قدرت در عربستان ناشي از تلاش اين كشور براي به‌دست‌گرفتن رهبري جهان عرب است. عباس پرورده پيش‌تر به «شرق» گفته بود كه آل‌سعود براي دست‌يابي به اين هدف راهي غير از خروج از سياست‌هاي محافظه‌كارانه ندارد. او با اشاره به نقش محمد بن سلمان در جنگ يمن از سياست‌هاي تهاجمي عربستان در چند سال اخير گفته بود. جنگي كه با وجود تحميل‌ هزينه‌هاي بسيار به طرفين در دو سال به پيروزي عربستان منجر نشده است. آنها به اهداف از پيش‌ تعيين‌شده خود يعني بيرون‌راند‌ن حوثي‌ها دست‌ نيافته‌اند و بعضا انتقام اين شكست را در فرصت‌هاي ديگري از كشورهاي پرنفوذ منطقه مي‌گيرند. يكي از شيوه‌هاي آنان براي انتقام‌گيري، تقويت و حمايت از گروه‌هاي تروريستي در منطقه است. به همين خاطر فقط چند ساعت بعد از آنكه محمد بن سلمان از ضرورت تنبيه تهران سخن گفت، داعشي‌ها از آرامگاه‌ بنيان‌گذار انقلاب و مجلس شوراي اسلامي سر در آوردند. اگرچه در چند ساعت سر جايشان نشستند و با حمله موشكي به ديرالزور حساب كار دستشان آمد اما همه اين اتفاقات اوضاع و احوال اين منطقه را بيش از قبل ملتهب كرده است. تا جايي كه بسياري از كارشناسان مسائل بين‌الملل تصور مي‌كنند يك جرقه براي بالاگرفتن آتش جنگ كافي است.
يك پيروزي مقطعي
آزادسازي موصل تازه‌ترين رويداد منطقه‌اي است كه بسياري آن را پيروزي تهران تلقي مي‌كنند. حتي جان ‌بولتون نماینده پیشین آمریکا در سازمان ملل نيز اين‌طور فكر مي‌كند و در یادداشتی نوشته است «توسعه کنترل سیاسی و نظامی بغداد به مناطق باز پس گرفته‌شده از داعش منجر به افزایش قدرت تهران می‌شود،‌ درحالی‌که آمریکا باید بداند ایران یک رقیب است». حال اگر درگيري‌ها در رقه و حضور مستشاري ايران در سوريه را نيز در نظر بگيريم روشن مي‌شود كه آينده داعش با آينده ايران در منطقه بي‌ارتباط نيست. حجت‌الله جودكي كارشناس مسائل خاورميانه معتقد است جنگ موصل شكست بزرگي براي داعش بوده و طبيعتا آنها را تا اندازه‌اي از عراق دور مي‌كند. او در گفت‌وگو با «شرق» گفت: «اكنون كه داعش در رقه نيز تحت محاصره‌ است و موقعيتش در سوريه نيز به خطر افتاده است، احتمالا براي بقاي خود از گسترش سرزمين‌هايشان دست مي‌كشند و عمليات‌هاي انتحاري را افزايش مي‌دهند. با اين روش ايران نيز مانند ديگران بيش از قبل در معرض خطر قرار مي‌گيرد». به گفته او، اين خطر مي‌تواند در قالب حمله به زوار ايراني، ايرانيان مقيم عراق، آرامگاه‌هاي مقدس براي شيعيان و حتي نفوذ به داخل خاك ايران كه نمونه آن حمله به مجلس بود، باشد.جودكي با تأكيد بر اينكه «شكست داعش در موصل قطعا به نفع ماست، اما نبايد اين پيروزي‌هاي مقطعي را يك دستاورد بزرگ تلقي كرد و به دام دشمنان افتاد»، گفت: «فراموش نكنيم كه داعش عامل برخي از كشورهاي منطقه‌اي و غربي است. جو كنوني خاورميانه بسيار ملتهب است و هر لحظه آماده بروز رخداد تازه‌ و وحشتناكي است. مسئله قطر و تشديد اختلافات عربستان و امارات با قطر از يك‌سو و همسويي عربستان و حاميانش با آمريكا از سوي ديگر شرايط منطقه را حساس مي‌كند».او افزود: «پيروزي در بحران‌هاي منطقه براي عربستان موضوعي حيثيتي است و افرادي كه تازه در اين كشور بر سر كار آمده‌اند نيز جنگ‌افروز‌تر از قبل هستند. به‌اضافه اينكه دولت در ايالات متحده به دست ترامپ افتاده است؛ فردي كه از يك‌سو فقط به منافع آمريكا مي‌انديشد و از سوي ديگر مي‌خواهد بر برخي مسائل داخلي؛ مثل رابطه‌اش با روسيه سرپوش بگذارد. بااين‌اوصاف بهترين وقت براي بروز حادثه بزرگي است كه همه توجه‌ها را به خود جلب كند».اين كارشناس مسائل منطقه تأكيد كرد:‌ «منفعت آنها در فروش اسلحه است و بروز جنگ در منطقه سود كلاني نصيبشان مي‌كند. اين شرايط خيلي‌خيلي حساس است و ضروري است كه خيلي دقت كرده و اتفاقاتي مثل شكست داعش در موصل را آنچنان كه آنان ترسيم مي‌كنند يك پيروزي بيش از حد بزرگ تلقي نكنيم».

شكست داعش در موصل تازه‌ترين تحول منطقه است. منطقه‌اي كه اين‌روزها به واسطه رويدادهايي مانند شكاف در شوراي‌ همكاري‌ و جابه‌جايي قدرت در عربستان بيش از قبل ملتهب است. رويدادهاي اخير و بحران‌هاي منطقه به صورت مستقيم يا غيرمستقيم به ايران مربوط مي‌شود و به گفته تحليلگران مسائل خاورميانه، التهاب كنوني بيش از همه ايران را به خطر مي‌اندازد. همين يك ماه قبل بود كه نارضايتي عربستان از ارتباط قطر با ايران كار را به جايي رساند كه پنج كشور عربي ارتباط خود را با اين كشور قطع كنند. آنها حمايت قطر از گروه‌هاي تروريستي را بهانه كردند اما همه‌چيز بعد از اظهارات جنجالي امير قطر درباره ايران كه با اجلاس رياض همخواني نداشت، آغاز شد. تمام‌ راه‌های زمینی، هوایی و آبی منتهی به قطر بسته و ایران تنها راهی شد که 165 هزار پرواز دوحه به 150 مقصد دنیا را مقدور كرد. فقط این نبود و بعد از اعلام آمادگي ايران براي صادرات محصولات غذايي به قطر، کشوری که تقریبا تمام مواد غذایی مردمش را وارد می‌کند، به سه بندر بوشهر، بندرعباس و بندرلنگه چشم دوخت. عربستان و حاميانش براي قطري‌ها شرط و شروطي گذاشتند كه قطع روابط با ايران نيز يكي از آنها بود. برخي از تحليلگران مسائل منطقه همكاري‌هاي اقتصادي خصوصا در حوزه انرژي را عامل مؤثري در گسترش روابط ايران و قطر دانستند. سیدجلال ساداتیان کارشناس مسائل خاورمیانه پيش‌تر به «شرق» گفته بود: «قطع ارتباط عربستان و حامیانش با قطر فرصتی برای افزایش همکاری‌ها با این کشور است. از آنجا که قطر بزرگ‌ترين توليدكننده و تأمين‌كننده گاز عربي است و خط لوله معروف به پروژه دلفين، گاز را به امارات و عمان منتقل مي‌كند، احتمالا تحولات اخیر و فاصله‌گرفتن قطر از عربستان و حامیانش می‌تواند به شکل‌گیری نوعی اتحاد نانوشته گازي ميان ايران و قطر منجر شود». ناگفته نماند كه برخي ديگر مانند قاسم محبعلی مدیرکل پیشین خاورمیانه وزارت خارجه به واسطه پيشينه روابط دوحه و تهران افزايش پرشتاب همكاري‌ها را صلاح ندانستند.سناریو دیگری که تحلیلگران برای فصل جدید روابط منطقه‌ای قطر متصور هستند، این است که این کشور کوچک بلافاصله بعد از جدایی از هم‌پیمانان پیشینش در دامن ایران نیفتد و موضعی میانه اتخاذ کند. محمدعلی خطیبی نماینده سابق ایران در اوپک از جمله کسانی است که این‌طور فکر می‌کند. او به هفته‌نامه «سرزمين انرژي» گفته بود: «اگر اختلافات میان آنها گسترده‌تر شود، قطر از جناح عربستان خارج شده و این نتیجه‌ای جز تضعیف جناح مذکور در اوپک نخواهد داشت. البته جداشدن قطر از جناح عربستان لزوما به معنی پیوستن به جناح ایران نیست و بهتر است انتظار خود را از این موقعیت زیاد نکنیم».
جابه‌جايي قدرت در عربستان
تكليف اختلاف ميان كشورهاي عربي هنوز روشن نشده، جابه‌جايي قدرت در عربستان در صدر اخبار دنيا قرار گرفت. محمد‌ بن سلمان يك گام به پادشاهي نزديك شد و اين موضوع بيش از همه براي ايران اهميت دارد. جوان تندرويي كه پيش‌تر در قامت وزير دفاع تهديد مي‌كرد جنگ را به داخل ايران خواهد كشاند، حالا وليعهد است. او روابط نزديك و دوستانه‌اي با عادل‌الجبير وزير خارجه عربستان و محمد‌بن زايد وليعهد امارات دارد و با همراهي همين‌ها ماجراي قطع رابطه گروهي با قطر را كليد زده بود. كارشناسان مسائل منطقه اعتقاد دارند كه اين تغيير در ساختار قدرت در عربستان ناشي از تلاش اين كشور براي به‌دست‌گرفتن رهبري جهان عرب است. عباس پرورده پيش‌تر به «شرق» گفته بود كه آل‌سعود براي دست‌يابي به اين هدف راهي غير از خروج از سياست‌هاي محافظه‌كارانه ندارد. او با اشاره به نقش محمد بن سلمان در جنگ يمن از سياست‌هاي تهاجمي عربستان در چند سال اخير گفته بود. جنگي كه با وجود تحميل‌ هزينه‌هاي بسيار به طرفين در دو سال به پيروزي عربستان منجر نشده است. آنها به اهداف از پيش‌ تعيين‌شده خود يعني بيرون‌راند‌ن حوثي‌ها دست‌ نيافته‌اند و بعضا انتقام اين شكست را در فرصت‌هاي ديگري از كشورهاي پرنفوذ منطقه مي‌گيرند. يكي از شيوه‌هاي آنان براي انتقام‌گيري، تقويت و حمايت از گروه‌هاي تروريستي در منطقه است. به همين خاطر فقط چند ساعت بعد از آنكه محمد بن سلمان از ضرورت تنبيه تهران سخن گفت، داعشي‌ها از آرامگاه‌ بنيان‌گذار انقلاب و مجلس شوراي اسلامي سر در آوردند. اگرچه در چند ساعت سر جايشان نشستند و با حمله موشكي به ديرالزور حساب كار دستشان آمد اما همه اين اتفاقات اوضاع و احوال اين منطقه را بيش از قبل ملتهب كرده است. تا جايي كه بسياري از كارشناسان مسائل بين‌الملل تصور مي‌كنند يك جرقه براي بالاگرفتن آتش جنگ كافي است.
يك پيروزي مقطعي
آزادسازي موصل تازه‌ترين رويداد منطقه‌اي است كه بسياري آن را پيروزي تهران تلقي مي‌كنند. حتي جان ‌بولتون نماینده پیشین آمریکا در سازمان ملل نيز اين‌طور فكر مي‌كند و در یادداشتی نوشته است «توسعه کنترل سیاسی و نظامی بغداد به مناطق باز پس گرفته‌شده از داعش منجر به افزایش قدرت تهران می‌شود،‌ درحالی‌که آمریکا باید بداند ایران یک رقیب است». حال اگر درگيري‌ها در رقه و حضور مستشاري ايران در سوريه را نيز در نظر بگيريم روشن مي‌شود كه آينده داعش با آينده ايران در منطقه بي‌ارتباط نيست. حجت‌الله جودكي كارشناس مسائل خاورميانه معتقد است جنگ موصل شكست بزرگي براي داعش بوده و طبيعتا آنها را تا اندازه‌اي از عراق دور مي‌كند. او در گفت‌وگو با «شرق» گفت: «اكنون كه داعش در رقه نيز تحت محاصره‌ است و موقعيتش در سوريه نيز به خطر افتاده است، احتمالا براي بقاي خود از گسترش سرزمين‌هايشان دست مي‌كشند و عمليات‌هاي انتحاري را افزايش مي‌دهند. با اين روش ايران نيز مانند ديگران بيش از قبل در معرض خطر قرار مي‌گيرد». به گفته او، اين خطر مي‌تواند در قالب حمله به زوار ايراني، ايرانيان مقيم عراق، آرامگاه‌هاي مقدس براي شيعيان و حتي نفوذ به داخل خاك ايران كه نمونه آن حمله به مجلس بود، باشد.جودكي با تأكيد بر اينكه «شكست داعش در موصل قطعا به نفع ماست، اما نبايد اين پيروزي‌هاي مقطعي را يك دستاورد بزرگ تلقي كرد و به دام دشمنان افتاد»، گفت: «فراموش نكنيم كه داعش عامل برخي از كشورهاي منطقه‌اي و غربي است. جو كنوني خاورميانه بسيار ملتهب است و هر لحظه آماده بروز رخداد تازه‌ و وحشتناكي است. مسئله قطر و تشديد اختلافات عربستان و امارات با قطر از يك‌سو و همسويي عربستان و حاميانش با آمريكا از سوي ديگر شرايط منطقه را حساس مي‌كند».او افزود: «پيروزي در بحران‌هاي منطقه براي عربستان موضوعي حيثيتي است و افرادي كه تازه در اين كشور بر سر كار آمده‌اند نيز جنگ‌افروز‌تر از قبل هستند. به‌اضافه اينكه دولت در ايالات متحده به دست ترامپ افتاده است؛ فردي كه از يك‌سو فقط به منافع آمريكا مي‌انديشد و از سوي ديگر مي‌خواهد بر برخي مسائل داخلي؛ مثل رابطه‌اش با روسيه سرپوش بگذارد. بااين‌اوصاف بهترين وقت براي بروز حادثه بزرگي است كه همه توجه‌ها را به خود جلب كند».اين كارشناس مسائل منطقه تأكيد كرد:‌ «منفعت آنها در فروش اسلحه است و بروز جنگ در منطقه سود كلاني نصيبشان مي‌كند. اين شرايط خيلي‌خيلي حساس است و ضروري است كه خيلي دقت كرده و اتفاقاتي مثل شكست داعش در موصل را آنچنان كه آنان ترسيم مي‌كنند يك پيروزي بيش از حد بزرگ تلقي نكنيم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.