|

اثر وحشي ايبسن

به‌تازگي «آيلف كوچولو»ي هنريك ايبسن با ترجمه بهزاد قادري توسط نشر بيدگل منتشر شده و به اين ترتيب اين پنجمين نمايش‌نامه‌اي از ايبسن است كه با ترجمه قادري توسط اين انتشارات به‌چاپ رسيده است. «آيلف كوچلو» در بهار و تابستان سال 1894 نوشته شد؛ زماني كه ايبسن شصت‌وشش سال داشت. سه سال قبل از آن، او بعد از بيست‌وهفت سال خودتبعيدي به نروژ بازگشته بود. اين نمايش‌نامه بعد از «استاد معمار» و پس از يك وقفه دوساله نوشته مي‌شود و بعد از آن «جان گابريل بوركمان» و «وقتي ما مردگان سربرداريم» منتشر شدند. در پيشگفتار كتاب درباره آثار اين دوره ايبسن آمده: «هرچهار اثر مربوط به دوره‌اي است كه مي‌توان آن را چهارمين و آخرين دوره آفرينش هنري او ناميد. همان‌طور كه مي‌دانيم، اولين دوره كارش شامل اشعار و نمايش‌نامه‌هاي ناسره دوران جواني اوست و دومين دوره شامل نمايش‌نامه‌هاي فاخر و حماسي، براند، پرگنت، و امپراتور و جليلي‌اند كه نخستين‌بار نام او را بلندآوازه كردند. مرحله سوم او با عروسك‌خانه در سال 1879 آغاز شد و با هداگابلر در سال 1890 به پايان رسيد. شهرت كنوني ايبسن برخاسته از همين سلسله نمايش‌نامه‌هاي مرحله سوم او است و از مجموعه نمايش‌نامه‌هاي همين دوره است كه آن بناي كارآموزي و تقليد برپاشده و آن را همچون نماد تأثير ايبسن در حال حاضر مي‌دانند.»
از سير تكوين «آيلف كوچولو» تقريبا چيزي در دست نيست. اما در اين نمايش‌نامه نيز، همچون «عروسك‌خانه»، «جن‌زدگان»، «هداگابلر» و ديگر نمايش‌نامه‌هاي پيش از آن،‌ درون‌مايه ايبسن ازدواج است؛ «ازدواج به آن شكلي كه تمدن رويش فشار آورده و آن را پيچيده كرده است». تصور ايبسن از ازدواج خلاف تصور رايج اين موضوع بود. اگر در تصور رايج، ازدواج به معناي پايان ماجرا و خوشبختي است، اما «ايبسن از پيوند ازدواج برداشتي چنين ساده‌دلانه نداشت. بي‌آنكه خودش را درگير بحث بيهوده منطقي‌بودن ماهوي و ضرورت اين امر كند، سر آن داشت كه تأثير آن را بر منش و خوشبختي انسان بررسي كند. براي او كاملا روشن بود كه آنچه ازدواج را از ديگر قراردادها متمايز مي‌كند، زمان نامحدود و بلاشرط بودن آن است، يعني اين فرض كه هرآنچه امروز قول انجامش را مي‌دهي، بايد بتواني به همين صورت و با همان طيب‌خاطر در طول عمرت نيز انجام دهي.» بهزاد قادري در مقاله‌اي در ابتداي نمايش‌نامه، «آيلف كوچولو» را اثر «وحشي» ايبسن ناميده، زيرا كه اين اثر «به نشانه گذر از مارپيچ پديدارشناسي ذهن و تكامل آگاهي آدمي، سركش‌ترين و پنهاني‌ترين كشش‌هاي آدمي را در فضايي وحشي رها مي‌كند تا كنش‌هاي خام آدمي را در پالايشگاهي به نام قانون تغيير و فرايند بپرواند، شايد كه مسئوليت انسان فراورده آن باشد. ايبسن جنبه وحشي اين اثر را با توصيف فضاي رخداد درشت‌نمايي مي‌كند. نمايش‌نامه نزديك آب‌دره‌اي در بيست‌كيلومتري شهر رخ مي‌دهد. جهان گياهي آن رفته‌رفته وحشي‌تر مي‌شود.»

به‌تازگي «آيلف كوچولو»ي هنريك ايبسن با ترجمه بهزاد قادري توسط نشر بيدگل منتشر شده و به اين ترتيب اين پنجمين نمايش‌نامه‌اي از ايبسن است كه با ترجمه قادري توسط اين انتشارات به‌چاپ رسيده است. «آيلف كوچلو» در بهار و تابستان سال 1894 نوشته شد؛ زماني كه ايبسن شصت‌وشش سال داشت. سه سال قبل از آن، او بعد از بيست‌وهفت سال خودتبعيدي به نروژ بازگشته بود. اين نمايش‌نامه بعد از «استاد معمار» و پس از يك وقفه دوساله نوشته مي‌شود و بعد از آن «جان گابريل بوركمان» و «وقتي ما مردگان سربرداريم» منتشر شدند. در پيشگفتار كتاب درباره آثار اين دوره ايبسن آمده: «هرچهار اثر مربوط به دوره‌اي است كه مي‌توان آن را چهارمين و آخرين دوره آفرينش هنري او ناميد. همان‌طور كه مي‌دانيم، اولين دوره كارش شامل اشعار و نمايش‌نامه‌هاي ناسره دوران جواني اوست و دومين دوره شامل نمايش‌نامه‌هاي فاخر و حماسي، براند، پرگنت، و امپراتور و جليلي‌اند كه نخستين‌بار نام او را بلندآوازه كردند. مرحله سوم او با عروسك‌خانه در سال 1879 آغاز شد و با هداگابلر در سال 1890 به پايان رسيد. شهرت كنوني ايبسن برخاسته از همين سلسله نمايش‌نامه‌هاي مرحله سوم او است و از مجموعه نمايش‌نامه‌هاي همين دوره است كه آن بناي كارآموزي و تقليد برپاشده و آن را همچون نماد تأثير ايبسن در حال حاضر مي‌دانند.»
از سير تكوين «آيلف كوچولو» تقريبا چيزي در دست نيست. اما در اين نمايش‌نامه نيز، همچون «عروسك‌خانه»، «جن‌زدگان»، «هداگابلر» و ديگر نمايش‌نامه‌هاي پيش از آن،‌ درون‌مايه ايبسن ازدواج است؛ «ازدواج به آن شكلي كه تمدن رويش فشار آورده و آن را پيچيده كرده است». تصور ايبسن از ازدواج خلاف تصور رايج اين موضوع بود. اگر در تصور رايج، ازدواج به معناي پايان ماجرا و خوشبختي است، اما «ايبسن از پيوند ازدواج برداشتي چنين ساده‌دلانه نداشت. بي‌آنكه خودش را درگير بحث بيهوده منطقي‌بودن ماهوي و ضرورت اين امر كند، سر آن داشت كه تأثير آن را بر منش و خوشبختي انسان بررسي كند. براي او كاملا روشن بود كه آنچه ازدواج را از ديگر قراردادها متمايز مي‌كند، زمان نامحدود و بلاشرط بودن آن است، يعني اين فرض كه هرآنچه امروز قول انجامش را مي‌دهي، بايد بتواني به همين صورت و با همان طيب‌خاطر در طول عمرت نيز انجام دهي.» بهزاد قادري در مقاله‌اي در ابتداي نمايش‌نامه، «آيلف كوچولو» را اثر «وحشي» ايبسن ناميده، زيرا كه اين اثر «به نشانه گذر از مارپيچ پديدارشناسي ذهن و تكامل آگاهي آدمي، سركش‌ترين و پنهاني‌ترين كشش‌هاي آدمي را در فضايي وحشي رها مي‌كند تا كنش‌هاي خام آدمي را در پالايشگاهي به نام قانون تغيير و فرايند بپرواند، شايد كه مسئوليت انسان فراورده آن باشد. ايبسن جنبه وحشي اين اثر را با توصيف فضاي رخداد درشت‌نمايي مي‌كند. نمايش‌نامه نزديك آب‌دره‌اي در بيست‌كيلومتري شهر رخ مي‌دهد. جهان گياهي آن رفته‌رفته وحشي‌تر مي‌شود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.