گفتوگو با «حازم صاغیه»، روزنامهنگار صاحبنام عرب:
رسانههای عرب، زبان قدرتهای حاکم هستند
ترجمه: محمدعلی عسگری
«حازم صاغیه»، یکی از روزنامهنگاران صاحبنام عرب و نویسنده تخصصی روزنامه الحیات است. او مدتها در روزنامه السفیر لبنان کار کرد و در سال 1988 به لندن مهاجرت کرد. به گفته صاغیه، رسانهها در جهان عرب رکن چهارم دموکراسی بهشمار نمیروند، بلکه ابزاری در دست یک طبقه حاکم اقلیت و ستمگرند.. ازاینرو مطبوعات در جهان عرب نمیتوانند ابزاری در جهت تغییرات دموکراتیک باشند، هرچند در دوران بهار عربي تا حدودی میخواستند این نقش را بازی کنند. در چنین شرایطی روزنامهنگار به نظر او کسی است که به همه آنچه مینویسد ایمان دارد، اما همه آنچه را که به آن ایمان دارد، نمینویسد.
آقای حازم صاغیه شما سالها در لبنان و در لندن مشغول کار مطبوعاتی بودهاید. بین یک روزنامهنگار لبنانی و انگلیسی چه تفاوتهایی وجود دارد؟
فرق بین مطبوعات در جهان عرب و مثلا آمریکا و اروپا مثل فرق بین شب و روز است. در لندن در اکثر موارد محتواهای مستقلی تولید میشود، اما در لبنان رسانه چیزی بیش از ابزارهایی در دست حاکمان نیست. در لندن روزنامهنگاران آزادند، حال آنکه روزنامهنگاران در بیروت آزاد نیستند و طبعا این مسئله بر کار مطبوعاتیشان تأثیر میگذارد.
ولی ما مثلا در بیروت در قهوهخانهای مینشینیم و برای ساعتها بحث میکنیم.
بدونشک، ولی تا جایی که مقامات اجازه دهند. درحالحاضر در لبنان فقط این حزبالله است که یک وضعیت باثبات و مستقر دارد و هیچکس در قدرتش تردیدی نمیکند. ازهمینرو حزبالله میتواند بگوید رسانههای آزاد دارد. درست است که گفته میشود در بین جهان عرب، بیروت فضایی آزادتر برای رشد رسانهها دارد، اما همین آزادی میتواند در یک چشمبرهمزدنی از بین برود. چه زمانی؟ زمانی که صاحبان قدرت بگویند فلان مسئله باید باشد و همین یقین فینفسه یکی از اشکال سرکوبگری است.
شما بهعنوان یک مطبوعاتی تا چه حد این قیدوبندها را احساس میکنید؟
من 40 سال است که در روزنامههای عربی مطلب مینویسم. الان چنین قیدی را احساس نمیکنم؛ چون به بخشی از خود من تبدیل شده است. در آن دوران سرهنگ قذافی از روزنامه السفیر حمایت میکرد. روزنامه الحیات تا همین الان در مالکیت یکی از اعضای خاندان سعودی است. طبعا در دهه 80 اجازه نداشتم هیچ حرفی علیه «معمر قذافی» بنویسم. امروز مجبورم نظرم را درباره عربستانسعودی سانسور کنم. اساسا مسائلی از این دست را من در گنجهای میگذارم و کلیدش را هم گم میکنم. چون مبنای کار مطبوعاتی من شده است. بعد من شدهام کسی که به همه آنچه مینویسد ایمان دارد، اما همه آنچه را به آن ایمان دارد، نمینویسد.
آیا فکر میکنید این وضعیت بسیاری از روزنامهنگاران در جهان عرب است؟
طبعا، وقتی با نویسندگان و روزنامهنگاران در مراکش یا لبنان یا عربستان صحبت میکنی، درمییابی که این نوع از خودسانسوری همهجا وجود دارد زیرا دیگر یک امر ضروری شده است. این تنها صاحبان قدرت نیستند که آدم باید مراقب آنها باشد، بلکه باید مراقب خود جامعه هم بود. یکبار وقتی در بیروت کار میکردم، گزارشی درباره یک قتل ناموسی نوشتم. پس از آن دیدم چه نامههای تهدیدآمیزی از طرف خانواده قاتل فرضی برایم میرسد. این دقیقا وضعیت روزنامهنگاران است. چون کسی که درباره جنسیت یا دین یا صلح با اسرائیل مینویسد، وضعیتی نهچندان آسان خواهد داشت. فشارهای ناشی از جامعه بسیار زیاد است، بهگونهای که جلو بروز هرگونه عرصه زنده رسانهای را میگیرد و آن را در نطفه خفه میکند.
میشود گفت رسانههای جهان عرب رکن چهارم دموکراسی هستند یا یک وزنه سیاسی بهشمار میروند؟
کسی که فکر میکند رسانههای جهان عرب محرکی در جهت ایجاد تغییرات بوده و رکن چهارم دموکراسی بهشمار میروند، بسیار خوشخیال است. هدف اصلی از رسانههای جهان عرب، اعم از رسانههای چاپی یا رادیوتلویزیونی، فقط حفظ وضع موجود سیاسی و اجتماعی است.
آیا این مسئله صرفا به کنترلهای سیاسی برمیگردد یا خودسانسوریهایی که شما از آن حرف میزنید یا عوامل پیچیده دیگری دارد؟
بدونشک این دو اهمیت بیشتری دارند، اما شاید وزن چندانی نداشته باشند، مگر آنکه عامل سومی هم به آنها اضافه شود و آن ترس است؛ ترس طبقه متوسط. این درواقع نخبگان مالی و صاحبان قدرت هستند که روزنامهنگاری انتقادی را سرکوب میکنند و جلو هرگونه تغییراتی را میگیرند. در ضمن هیچ نوع بورژوازیای وجود ندارد که بخواهد از رسانهها بهعنوان ابزاری برای تغییر استفاده کند. طبقه متوسط در کشورهای عرب خود را یک عامل کمککننده در جهت انجام اصلاحات سیاسی نمیداند. بیشتر به منافع پولی خود میاندیشد تا به منافع سیاسی کشور. بخش خصوصی اصلا به دنبال آن نیست که قسمتی از سرمایه خود را در عرصه رسانهها هزینه کند. به این خاطر است که کنترل رسانهها از سوی اقلیت حاکم یا دولتهای ستمگر منطقه؛ از خلیجفارس گرفته تا اقیانوس اطلس بسیار آسان میشود.
آیا باید شجاعت بیشتری داشت تا بتوان در برابر کنترل دولتها مقاومت کرد؟
شجاعت کلمه بزرگی است، بهویژه وقتی آدمی با نظامهایی مواجه میشود که هیچ فضایی برای مردم باقی نمیگذارند تا بتوانند خودشان را به صورت یک جامعه مدنی سازماندهی کنند. وقتی برای مثال یک فرد سوری با همسایگانش تماس میگیرد تا درباره بهترین روش جمعآوری زبالهها صحبت کند، فورا سازمان اطلاعات براق میشود.
بحثهایی که روزگاری به صورت نقد مطرح میشد، امروزه دیگر به کلی ممنوع است. برای همین من میترسم زمان دیگر خیلی دیر شده باشد؛ زمان احیای دوباره رسانهها. اثر سرکوب ملتها و کنترل رسانهها، بیشتر حاکمان عرب نه تنها بر دولتهای خود تسلط دارند، بلکه بر گذشته، حال و آینده ملتهایشان نیز سیطره دارند. بر گذشته تسلط دارند چون هر طور که بخواهند آن را به تصویر میکشند؛ بر حال آنها تسلط دارند چون همهگونه ابزاری را برای سرکوب ملتها و اندیشهها در اختیار دارند و بر آیندهشان مسلط هستند چون مردم این کشورها نمیتوانند خود آیندهشان را رقم بزنند.
به نظر میرسد این یک نوع تسلیم باشد. به نظر شما مطبوعات لبنان و سایر کشورهای عرب آن قدرت انقلابی گذشته را ندارند؟
رسانهها به تنهایی نمیتوانند تغییراتی را به وجود آورند. حتی وقتی از جنبش زنان و برابری و آزادی دینی صحبت میکنیم - که همه اینها موضوعات برجستهای است - وضعیت مردم هرگز تغییری نخواهد کرد. زمانی که بهار عربی شکست خورد، پاندول حرکت معکوس خود را شروع کرد؛ حرکت به سمت سرکوب بیشتر.
ولی در جریان بهار عربي خیلی از مردم به رسانهها امیدوار شده بودند و به صورت یک قدرت انقلابی به آنها مینگریستند؛ بهویژه شبکههای اجتماعی نقش پررنگی داشتند؟
این درست است. با استفاده از وسایل ارتباطجمعی در آن دوره میشد واقعا برای یک فرصت کوتاه انحصار حاکمان را شکست و گردش اطلاعات را آزاد کرد. جوانان عرب ناگهان ابزاری برای سازماندهی خود پیدا کرده بودند؛ فیسبوک تقریبا نقش احزاب سیاسی را بازی میکرد و حتی سایتهای کماهمیت هم خیلی فعال شده بودند.
اما آن شور و هیجان اولیه درهم شکست و آن انقلابها ناکام ماند...؟
در واقع فقط داشتن ارتباط کافی نبود. وسایل ارتباطجمعی بین میلیونها مردم پیوند برقرار میکند؛ اما یک الگوی جایگزین برای آینده نیست و نمیتواند انگیزه کافی و لازم را به این انقلابها بدهد. آزادی یک خواست اساسی است؛ مسئله مورد احترامی که باید برایش مبارزه کرد؛ اما تلاش برای دستیافتن به آزادی، فینفسه کافی نیست. هنوز دراینباره بحثهای زیادی وجود دارد که وقتی انسان آزادی به دست آورد، بعد از آن چه باید بکند.
وسایل ارتباطجمعی تریبون مناسبی برای اینها نیست؛ اما این خلأ ایدئولوژیک اما پیشبینیناپذیر نبود؛ زیرا وقتی برای چند دهه یا قرن اجازه بحثهای سیاسی داده نمیشود، نمیتوان یک دیدگاه جدید را به وجود آورد. فقط دیدگاهی متداول که وجود دارد که همان «مخالفت» با چیزهای مجاز است،
مطرح است.
منظور شما چیست؟
یعنی مخالفت با استعمار، آمریکا یا صهیونیستها؛ یکسری بحثهای فکری انتقادی و مقبول در نظر مردم که هماینک در رسانههای عربی مطرح میشود. وقتی مسئله به این موضوعات مربوط میشود، هرچه میخواهی میتوانی شجاعت مطبوعاتی داشته باشی؛ اما این شجاعت طبعا چیزی را نشان نمیدهد چون خطری واقعی اینجا وجود ندارد.
بههرحال این نوع از «مطبوعات» بیانگر وضعیت واقعی ما و شرایطمان نیست. این ما هستیم که رسانهها را میسازیم. ما محکوم به این هستیم که دولتمردان خود را از نقد مستثنا کنیم؛ بعد مجبور میشویم بیشتر از همدیگر انتقاد کنیم؛ آن هم انتقادهای تند. ما مخالف امپریالیسم هستیم ولی اگر ناگهان امپریالیسم از بين برود، چه باید کرد؟
منبع: قنطره
«حازم صاغیه»، یکی از روزنامهنگاران صاحبنام عرب و نویسنده تخصصی روزنامه الحیات است. او مدتها در روزنامه السفیر لبنان کار کرد و در سال 1988 به لندن مهاجرت کرد. به گفته صاغیه، رسانهها در جهان عرب رکن چهارم دموکراسی بهشمار نمیروند، بلکه ابزاری در دست یک طبقه حاکم اقلیت و ستمگرند.. ازاینرو مطبوعات در جهان عرب نمیتوانند ابزاری در جهت تغییرات دموکراتیک باشند، هرچند در دوران بهار عربي تا حدودی میخواستند این نقش را بازی کنند. در چنین شرایطی روزنامهنگار به نظر او کسی است که به همه آنچه مینویسد ایمان دارد، اما همه آنچه را که به آن ایمان دارد، نمینویسد.
آقای حازم صاغیه شما سالها در لبنان و در لندن مشغول کار مطبوعاتی بودهاید. بین یک روزنامهنگار لبنانی و انگلیسی چه تفاوتهایی وجود دارد؟
فرق بین مطبوعات در جهان عرب و مثلا آمریکا و اروپا مثل فرق بین شب و روز است. در لندن در اکثر موارد محتواهای مستقلی تولید میشود، اما در لبنان رسانه چیزی بیش از ابزارهایی در دست حاکمان نیست. در لندن روزنامهنگاران آزادند، حال آنکه روزنامهنگاران در بیروت آزاد نیستند و طبعا این مسئله بر کار مطبوعاتیشان تأثیر میگذارد.
ولی ما مثلا در بیروت در قهوهخانهای مینشینیم و برای ساعتها بحث میکنیم.
بدونشک، ولی تا جایی که مقامات اجازه دهند. درحالحاضر در لبنان فقط این حزبالله است که یک وضعیت باثبات و مستقر دارد و هیچکس در قدرتش تردیدی نمیکند. ازهمینرو حزبالله میتواند بگوید رسانههای آزاد دارد. درست است که گفته میشود در بین جهان عرب، بیروت فضایی آزادتر برای رشد رسانهها دارد، اما همین آزادی میتواند در یک چشمبرهمزدنی از بین برود. چه زمانی؟ زمانی که صاحبان قدرت بگویند فلان مسئله باید باشد و همین یقین فینفسه یکی از اشکال سرکوبگری است.
شما بهعنوان یک مطبوعاتی تا چه حد این قیدوبندها را احساس میکنید؟
من 40 سال است که در روزنامههای عربی مطلب مینویسم. الان چنین قیدی را احساس نمیکنم؛ چون به بخشی از خود من تبدیل شده است. در آن دوران سرهنگ قذافی از روزنامه السفیر حمایت میکرد. روزنامه الحیات تا همین الان در مالکیت یکی از اعضای خاندان سعودی است. طبعا در دهه 80 اجازه نداشتم هیچ حرفی علیه «معمر قذافی» بنویسم. امروز مجبورم نظرم را درباره عربستانسعودی سانسور کنم. اساسا مسائلی از این دست را من در گنجهای میگذارم و کلیدش را هم گم میکنم. چون مبنای کار مطبوعاتی من شده است. بعد من شدهام کسی که به همه آنچه مینویسد ایمان دارد، اما همه آنچه را به آن ایمان دارد، نمینویسد.
آیا فکر میکنید این وضعیت بسیاری از روزنامهنگاران در جهان عرب است؟
طبعا، وقتی با نویسندگان و روزنامهنگاران در مراکش یا لبنان یا عربستان صحبت میکنی، درمییابی که این نوع از خودسانسوری همهجا وجود دارد زیرا دیگر یک امر ضروری شده است. این تنها صاحبان قدرت نیستند که آدم باید مراقب آنها باشد، بلکه باید مراقب خود جامعه هم بود. یکبار وقتی در بیروت کار میکردم، گزارشی درباره یک قتل ناموسی نوشتم. پس از آن دیدم چه نامههای تهدیدآمیزی از طرف خانواده قاتل فرضی برایم میرسد. این دقیقا وضعیت روزنامهنگاران است. چون کسی که درباره جنسیت یا دین یا صلح با اسرائیل مینویسد، وضعیتی نهچندان آسان خواهد داشت. فشارهای ناشی از جامعه بسیار زیاد است، بهگونهای که جلو بروز هرگونه عرصه زنده رسانهای را میگیرد و آن را در نطفه خفه میکند.
میشود گفت رسانههای جهان عرب رکن چهارم دموکراسی هستند یا یک وزنه سیاسی بهشمار میروند؟
کسی که فکر میکند رسانههای جهان عرب محرکی در جهت ایجاد تغییرات بوده و رکن چهارم دموکراسی بهشمار میروند، بسیار خوشخیال است. هدف اصلی از رسانههای جهان عرب، اعم از رسانههای چاپی یا رادیوتلویزیونی، فقط حفظ وضع موجود سیاسی و اجتماعی است.
آیا این مسئله صرفا به کنترلهای سیاسی برمیگردد یا خودسانسوریهایی که شما از آن حرف میزنید یا عوامل پیچیده دیگری دارد؟
بدونشک این دو اهمیت بیشتری دارند، اما شاید وزن چندانی نداشته باشند، مگر آنکه عامل سومی هم به آنها اضافه شود و آن ترس است؛ ترس طبقه متوسط. این درواقع نخبگان مالی و صاحبان قدرت هستند که روزنامهنگاری انتقادی را سرکوب میکنند و جلو هرگونه تغییراتی را میگیرند. در ضمن هیچ نوع بورژوازیای وجود ندارد که بخواهد از رسانهها بهعنوان ابزاری برای تغییر استفاده کند. طبقه متوسط در کشورهای عرب خود را یک عامل کمککننده در جهت انجام اصلاحات سیاسی نمیداند. بیشتر به منافع پولی خود میاندیشد تا به منافع سیاسی کشور. بخش خصوصی اصلا به دنبال آن نیست که قسمتی از سرمایه خود را در عرصه رسانهها هزینه کند. به این خاطر است که کنترل رسانهها از سوی اقلیت حاکم یا دولتهای ستمگر منطقه؛ از خلیجفارس گرفته تا اقیانوس اطلس بسیار آسان میشود.
آیا باید شجاعت بیشتری داشت تا بتوان در برابر کنترل دولتها مقاومت کرد؟
شجاعت کلمه بزرگی است، بهویژه وقتی آدمی با نظامهایی مواجه میشود که هیچ فضایی برای مردم باقی نمیگذارند تا بتوانند خودشان را به صورت یک جامعه مدنی سازماندهی کنند. وقتی برای مثال یک فرد سوری با همسایگانش تماس میگیرد تا درباره بهترین روش جمعآوری زبالهها صحبت کند، فورا سازمان اطلاعات براق میشود.
بحثهایی که روزگاری به صورت نقد مطرح میشد، امروزه دیگر به کلی ممنوع است. برای همین من میترسم زمان دیگر خیلی دیر شده باشد؛ زمان احیای دوباره رسانهها. اثر سرکوب ملتها و کنترل رسانهها، بیشتر حاکمان عرب نه تنها بر دولتهای خود تسلط دارند، بلکه بر گذشته، حال و آینده ملتهایشان نیز سیطره دارند. بر گذشته تسلط دارند چون هر طور که بخواهند آن را به تصویر میکشند؛ بر حال آنها تسلط دارند چون همهگونه ابزاری را برای سرکوب ملتها و اندیشهها در اختیار دارند و بر آیندهشان مسلط هستند چون مردم این کشورها نمیتوانند خود آیندهشان را رقم بزنند.
به نظر میرسد این یک نوع تسلیم باشد. به نظر شما مطبوعات لبنان و سایر کشورهای عرب آن قدرت انقلابی گذشته را ندارند؟
رسانهها به تنهایی نمیتوانند تغییراتی را به وجود آورند. حتی وقتی از جنبش زنان و برابری و آزادی دینی صحبت میکنیم - که همه اینها موضوعات برجستهای است - وضعیت مردم هرگز تغییری نخواهد کرد. زمانی که بهار عربی شکست خورد، پاندول حرکت معکوس خود را شروع کرد؛ حرکت به سمت سرکوب بیشتر.
ولی در جریان بهار عربي خیلی از مردم به رسانهها امیدوار شده بودند و به صورت یک قدرت انقلابی به آنها مینگریستند؛ بهویژه شبکههای اجتماعی نقش پررنگی داشتند؟
این درست است. با استفاده از وسایل ارتباطجمعی در آن دوره میشد واقعا برای یک فرصت کوتاه انحصار حاکمان را شکست و گردش اطلاعات را آزاد کرد. جوانان عرب ناگهان ابزاری برای سازماندهی خود پیدا کرده بودند؛ فیسبوک تقریبا نقش احزاب سیاسی را بازی میکرد و حتی سایتهای کماهمیت هم خیلی فعال شده بودند.
اما آن شور و هیجان اولیه درهم شکست و آن انقلابها ناکام ماند...؟
در واقع فقط داشتن ارتباط کافی نبود. وسایل ارتباطجمعی بین میلیونها مردم پیوند برقرار میکند؛ اما یک الگوی جایگزین برای آینده نیست و نمیتواند انگیزه کافی و لازم را به این انقلابها بدهد. آزادی یک خواست اساسی است؛ مسئله مورد احترامی که باید برایش مبارزه کرد؛ اما تلاش برای دستیافتن به آزادی، فینفسه کافی نیست. هنوز دراینباره بحثهای زیادی وجود دارد که وقتی انسان آزادی به دست آورد، بعد از آن چه باید بکند.
وسایل ارتباطجمعی تریبون مناسبی برای اینها نیست؛ اما این خلأ ایدئولوژیک اما پیشبینیناپذیر نبود؛ زیرا وقتی برای چند دهه یا قرن اجازه بحثهای سیاسی داده نمیشود، نمیتوان یک دیدگاه جدید را به وجود آورد. فقط دیدگاهی متداول که وجود دارد که همان «مخالفت» با چیزهای مجاز است،
مطرح است.
منظور شما چیست؟
یعنی مخالفت با استعمار، آمریکا یا صهیونیستها؛ یکسری بحثهای فکری انتقادی و مقبول در نظر مردم که هماینک در رسانههای عربی مطرح میشود. وقتی مسئله به این موضوعات مربوط میشود، هرچه میخواهی میتوانی شجاعت مطبوعاتی داشته باشی؛ اما این شجاعت طبعا چیزی را نشان نمیدهد چون خطری واقعی اینجا وجود ندارد.
بههرحال این نوع از «مطبوعات» بیانگر وضعیت واقعی ما و شرایطمان نیست. این ما هستیم که رسانهها را میسازیم. ما محکوم به این هستیم که دولتمردان خود را از نقد مستثنا کنیم؛ بعد مجبور میشویم بیشتر از همدیگر انتقاد کنیم؛ آن هم انتقادهای تند. ما مخالف امپریالیسم هستیم ولی اگر ناگهان امپریالیسم از بين برود، چه باید کرد؟
منبع: قنطره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.