|

الزامات برنامه درسی پیش‌دبستانی

اسماعیل مصطفی‌زاده. دکترای برنامه‌ریزی درسی فرهنگیان دانشگاه ارومیه

برنامه درسی (curriculum) به‌عنوان یک حوزه تخصصی، زیرمجموعه علوم تربیتی است که با وجود نوپابودن، از لحاظ مباحث نظری یکی از بحث‌برانگیزترین حوزه‌های معرفت بشری محسوب می‌شود. نوپابودن این رشته تخصصی سبب شده که در تبیین حدود و ثغور موضوعات و ماهیت مباحثی که باید در این رشته مورد بحث قرار گیرد نیز اتفاق‌نظر وجود نداشته باشد. بالغ بر 120 تعریف از برنامه درسی وجود دارد که در عام‌ترین تعریف اکثر علمای این رشته هم بر آن اتفاق‌نظر دارند. براین‌اساس در تعریف برنامه درسی «به‌صورت یک سند مکتوب» حداقل باید چهار عنصر: هدف، محتوا، اجرا و ارزشیابی را مدنظر قرار داد.
در بحث از برنامه درسی به‌عنوان یک سند مکتوب، برنامه درسی یک سند تلقی می‌شود که دربرگیرنده تصمیماتی است درباره آنچه باید تدریس شود. برنامه درسی که محصول برنامه‌ریزی درسی است، به مجموعه‌ای از تجربیات اطلاق می‌شود که در اختیار یادگیرندگان قرار می‌گیرد. برای طراحی برنامه درسی روش‌های متعددی وجود دارد که روش موضوعی، روش موازی، روش میان‌رشته‌ای، روش چندرشته‌ای و روش فرارشته‌ای از مهم‌ترین آنها به‌شمار می‌آید. هرکدام از روش‌ها اصول و مراحل خاص خود را داشته و محاسن و معایب ویژه‌ای دارند. هدف همه رویکردها و روش‌ها، یادگیری و ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار یادگیرنده است. تغییرات مطلوب شامل تغییر در دانش، نگرش و مهارت افراد است و این امر یکی از اهداف عمده نظام تعلیم و تربیت محسوب می‌شود و تمام تلاش‌ها و منابع برای رسیدن به این هدف مهم صرف می‌شود. برنامه درسی یکی از مهم‌ترین عناصر بستر و زمینه‌ای که یادگیری در آن اتفاق می‌افتد قلمداد می‌شود و نقش و کارکرد بسترسازی آن برای یادگیری انکارناپذیر است. برنامه‌ریزان درسی نباید نسبت به اینکه برنامه درسی محصول تلاش آنها چگونه بستری را برای یادگیری فراهم می‌کند، غفلت کنند. به‌این‌ترتیب تلفیق برنامه درسی از نظر بسترسازی مناسب برای یادگیری یکپارچه، مقوله بسیار حائزاهمیتی خواهد بود و این مهم در پیش‌دبستانی نباید فراموش شود. بنابراین لازم است مراکز آموزش‌وپرورش پیش‌دبستانی در زمینه تکامل همه‌جانبه کودک نقش اساسی و حیاتی خود را ایفا کنند. یادگیری و تحول کودک به صورت یک مجموعه کل انجام می‌گیرد و همه ابعاد رشد با یکدیگر ارتباط دارند و به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهند و هر یک از زمینه‌های تحول به صورت جداگانه رخ نمی‌دهد، بلکه هرکدام بر دیگری اثر می‌گذارد و نیز از دیگری تأثیر می‌پذیرد. به همین دلیل بر تنظیم و طراحی برنامه‌های درسی این دوره هم اصول خاصی حاکم است که متأسفانه در پیش‌دبستانی‌های ما رعایت نمی‌شوند.
آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان چیست؟
1- آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان برای کودکان چهار تا شش‌ساله است. 2- برنامه‌ای کودک‌محور است. 3- از بازی و فعالیت پیروی می‌کند. 4- بر رشد کلی و همه‌جانبه کودک تأکید دارد. 5- محیط بازی محرکی برای رشد هوشی، کلامی، اجتماعی، عاطفی و جسمی کودک است. 6- کودکان را برای دوران ابتدایی آماده می‌کند. 7- مبنایی برای رشد خواندن، نوشتن و حساب‌کردن در کودک ایجاد می‌کند. 8- تعامل با محیط، مشارکت فعال و توانایی حل مسائل خلاق را در کودکان تقویت می‌کند. 9- بر طراحی از قبل و جدول‌بندی و نظم تکیه دارد و نسبت به نیاز‌های کودکان انعطاف‌پذیر است. 10- غیرمستقیم کنترل خود و انضباط درونی را در کودکان بهبود می‌بخشد. اهداف دوره پیش‌دبستان باید به رشد کودک در ابعاد زیر بینجامد:
1- رشد عاطفی- اجتماعی
2- رشد جسمی - حرکتی
3- رشد زبانی و سخن‌گویی
4- رشد خلاقیت
خلاقیت در خلأ شکل نمی‌گیرد و هرچه دانش و تجربه کودکان بیشتر باشد، پایه و مبنای کوشش‌های خلاق آنها کیفی‌تر است. یک محیط برانگیزنده و ترغیب‌کننده، می‌تواند در بهبود خلاقیت کودکان سهم مؤثرتری داشته باشد. فراهم‌کردن فرصت‌ها و امکانات در بازی‌های آزاد، به‌ویژه بازی‌های نمایشی و ساختمان‌سازی (سازنده)، خلاقیت را در کودکان شکوفا می‌کند. یکی از راه‌های شکوفاکردن خلاقیت در کودکان، بازی است؛ بازی فعالیتی است که باعث سرزندگی و شادابی کودکان شده و از طریق آن می‌توان بسیاری از مسائل را به کودکان آموزش داد. بازی به دلیل آنکه فرصت‌هایی را برای ارائه پاسخ‌های گوناگون به موقعیت‌های یکسان تدارک می‌بیند، از ارزش بسیاری در رشد خلاقیت برخوردار است. خلاقیت عاملی برای پیشرفت و ترقی به حساب می‌آید.
روش آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان
روش آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان به‌طور قطع روش بازی است؛ یعنی براساس فعالیت استوار است و شامل فعالیت‌هایی مانند موارد زیر است: بحث و گفت‌وگوهای آزاد و سازمان‌یافته، بازی با شن، قصه‌گویی و داستان‌سازی، بازی با آب، فعالیت‌های نمایشی بازی با عروسک، سرود و اشعار، موسیقی و حرکات
1- روش بازی اساسا کودک‌محور است.
2- محور و تقویت‌کننده نیاز‌های فردی و توانایی‌ها و علایق اوست.
3- بازی، طبیعت دوم کودک است و راهی طبیعی برای بیان عقاید و احساسات است.
4- به ایجاد روابط بین کودکان کمک می‌کند.
5- موقعیت‌های بازی، تجربه‌هایی برای یادگیری کودک به شکل عینی فراهم می‌آورد.
6- بازی برنامه‌ای متعادل فرایند‌محور را فراهم می‌آورد.
7- بازی رشد فرایندهای یادگیری مانند مشاهده و تجربه‌آموزی، حل مسئله را در کودک تقویت می‌کند.

برنامه درسی (curriculum) به‌عنوان یک حوزه تخصصی، زیرمجموعه علوم تربیتی است که با وجود نوپابودن، از لحاظ مباحث نظری یکی از بحث‌برانگیزترین حوزه‌های معرفت بشری محسوب می‌شود. نوپابودن این رشته تخصصی سبب شده که در تبیین حدود و ثغور موضوعات و ماهیت مباحثی که باید در این رشته مورد بحث قرار گیرد نیز اتفاق‌نظر وجود نداشته باشد. بالغ بر 120 تعریف از برنامه درسی وجود دارد که در عام‌ترین تعریف اکثر علمای این رشته هم بر آن اتفاق‌نظر دارند. براین‌اساس در تعریف برنامه درسی «به‌صورت یک سند مکتوب» حداقل باید چهار عنصر: هدف، محتوا، اجرا و ارزشیابی را مدنظر قرار داد.
در بحث از برنامه درسی به‌عنوان یک سند مکتوب، برنامه درسی یک سند تلقی می‌شود که دربرگیرنده تصمیماتی است درباره آنچه باید تدریس شود. برنامه درسی که محصول برنامه‌ریزی درسی است، به مجموعه‌ای از تجربیات اطلاق می‌شود که در اختیار یادگیرندگان قرار می‌گیرد. برای طراحی برنامه درسی روش‌های متعددی وجود دارد که روش موضوعی، روش موازی، روش میان‌رشته‌ای، روش چندرشته‌ای و روش فرارشته‌ای از مهم‌ترین آنها به‌شمار می‌آید. هرکدام از روش‌ها اصول و مراحل خاص خود را داشته و محاسن و معایب ویژه‌ای دارند. هدف همه رویکردها و روش‌ها، یادگیری و ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار یادگیرنده است. تغییرات مطلوب شامل تغییر در دانش، نگرش و مهارت افراد است و این امر یکی از اهداف عمده نظام تعلیم و تربیت محسوب می‌شود و تمام تلاش‌ها و منابع برای رسیدن به این هدف مهم صرف می‌شود. برنامه درسی یکی از مهم‌ترین عناصر بستر و زمینه‌ای که یادگیری در آن اتفاق می‌افتد قلمداد می‌شود و نقش و کارکرد بسترسازی آن برای یادگیری انکارناپذیر است. برنامه‌ریزان درسی نباید نسبت به اینکه برنامه درسی محصول تلاش آنها چگونه بستری را برای یادگیری فراهم می‌کند، غفلت کنند. به‌این‌ترتیب تلفیق برنامه درسی از نظر بسترسازی مناسب برای یادگیری یکپارچه، مقوله بسیار حائزاهمیتی خواهد بود و این مهم در پیش‌دبستانی نباید فراموش شود. بنابراین لازم است مراکز آموزش‌وپرورش پیش‌دبستانی در زمینه تکامل همه‌جانبه کودک نقش اساسی و حیاتی خود را ایفا کنند. یادگیری و تحول کودک به صورت یک مجموعه کل انجام می‌گیرد و همه ابعاد رشد با یکدیگر ارتباط دارند و به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهند و هر یک از زمینه‌های تحول به صورت جداگانه رخ نمی‌دهد، بلکه هرکدام بر دیگری اثر می‌گذارد و نیز از دیگری تأثیر می‌پذیرد. به همین دلیل بر تنظیم و طراحی برنامه‌های درسی این دوره هم اصول خاصی حاکم است که متأسفانه در پیش‌دبستانی‌های ما رعایت نمی‌شوند.
آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان چیست؟
1- آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان برای کودکان چهار تا شش‌ساله است. 2- برنامه‌ای کودک‌محور است. 3- از بازی و فعالیت پیروی می‌کند. 4- بر رشد کلی و همه‌جانبه کودک تأکید دارد. 5- محیط بازی محرکی برای رشد هوشی، کلامی، اجتماعی، عاطفی و جسمی کودک است. 6- کودکان را برای دوران ابتدایی آماده می‌کند. 7- مبنایی برای رشد خواندن، نوشتن و حساب‌کردن در کودک ایجاد می‌کند. 8- تعامل با محیط، مشارکت فعال و توانایی حل مسائل خلاق را در کودکان تقویت می‌کند. 9- بر طراحی از قبل و جدول‌بندی و نظم تکیه دارد و نسبت به نیاز‌های کودکان انعطاف‌پذیر است. 10- غیرمستقیم کنترل خود و انضباط درونی را در کودکان بهبود می‌بخشد. اهداف دوره پیش‌دبستان باید به رشد کودک در ابعاد زیر بینجامد:
1- رشد عاطفی- اجتماعی
2- رشد جسمی - حرکتی
3- رشد زبانی و سخن‌گویی
4- رشد خلاقیت
خلاقیت در خلأ شکل نمی‌گیرد و هرچه دانش و تجربه کودکان بیشتر باشد، پایه و مبنای کوشش‌های خلاق آنها کیفی‌تر است. یک محیط برانگیزنده و ترغیب‌کننده، می‌تواند در بهبود خلاقیت کودکان سهم مؤثرتری داشته باشد. فراهم‌کردن فرصت‌ها و امکانات در بازی‌های آزاد، به‌ویژه بازی‌های نمایشی و ساختمان‌سازی (سازنده)، خلاقیت را در کودکان شکوفا می‌کند. یکی از راه‌های شکوفاکردن خلاقیت در کودکان، بازی است؛ بازی فعالیتی است که باعث سرزندگی و شادابی کودکان شده و از طریق آن می‌توان بسیاری از مسائل را به کودکان آموزش داد. بازی به دلیل آنکه فرصت‌هایی را برای ارائه پاسخ‌های گوناگون به موقعیت‌های یکسان تدارک می‌بیند، از ارزش بسیاری در رشد خلاقیت برخوردار است. خلاقیت عاملی برای پیشرفت و ترقی به حساب می‌آید.
روش آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان
روش آموزش‌وپرورش در دوره پیش از دبستان به‌طور قطع روش بازی است؛ یعنی براساس فعالیت استوار است و شامل فعالیت‌هایی مانند موارد زیر است: بحث و گفت‌وگوهای آزاد و سازمان‌یافته، بازی با شن، قصه‌گویی و داستان‌سازی، بازی با آب، فعالیت‌های نمایشی بازی با عروسک، سرود و اشعار، موسیقی و حرکات
1- روش بازی اساسا کودک‌محور است.
2- محور و تقویت‌کننده نیاز‌های فردی و توانایی‌ها و علایق اوست.
3- بازی، طبیعت دوم کودک است و راهی طبیعی برای بیان عقاید و احساسات است.
4- به ایجاد روابط بین کودکان کمک می‌کند.
5- موقعیت‌های بازی، تجربه‌هایی برای یادگیری کودک به شکل عینی فراهم می‌آورد.
6- بازی برنامه‌ای متعادل فرایند‌محور را فراهم می‌آورد.
7- بازی رشد فرایندهای یادگیری مانند مشاهده و تجربه‌آموزی، حل مسئله را در کودک تقویت می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.