رفراندوم استقلال آغاز یا پایان یک رؤیا
افشین غلامی: کُردهای عراق نزدیک به یک قرن است که به طور جدی به دنبال حصول طرح مطالبات خود، تحت عنوان اِتونومی یا استقلال هستند. این خواسته همواره محور مناقشه کُردها و دولتهای مرکزی عراق بوده و تبدیل به ملکه ذهن جامعه کُردی این کشور شده است. دلیل این موضوع هم به عقبه پر از آشوب قرارداد «سایکس-پیکو» در تقسیم ناهمگون خاورمیانه و همچنین قرارداد بعد از آن، یعنی قرارداد «سور» برمیگردد که به طور مشخص دوَل قدرتمند جهانی آن زمان را به اعطای خودمختاری به نواحی کُردنشین شمال موصل با شرط ماندن در قلمرو امپراتوری عثمانی ملزم كرده بود و اينكه حق آنها برای ارجاع تقاضای استقلال به جامعه ملل در یک سال به رسمیت شناخته شود که در عمل هیچکدام از این موارد روی نداد و تاریخ روند دیگری را برای کُردهای عراق ورق زد.
از نظر حقوقی، این موضوع بدهیای را بر دوش جامعه جهانی آن زمان گذاشت و همواره به عنوان سندی برای ارائه مدعای کُردها تحت عنوان حق تعیین سرنوشت، زنده نگه داشته شد. در صد سال گذشته کُردهای عراق همواره برای رسیدن به این خواسته چه به صورت سیاسی و چه به صورت نظامی سعی کردهاند با دولت مرکزی روبهرو شوند و به خواسته خود برسند که هر بار دو طرف موفق به تصمیمی دوجانبه نشدند تا آنکه سال ۲۰۰۳ با آمدن آمریکا و سرنگونی رژیم بعث، کُردها به کمک فضای ایجادشده و همگرایی با گروههای شیعی عراقی موفق شدند به صورت رسمی و قانونی تبدیل به حکومت محلی خودمختاری در عراق فدرال شوند.
اما از سال ۲۰۰۳ کُردها در سطح دیپلماسی داخلی و خارجی تبدیل به پدیده منطقه شدند؛ به نحوی که اکثر کنسولگریهای کشورهای بزرگ و مهم جهان در اربیل پایتخت اقلیم کُردستان بازگشایی شد و این شهر از لحاظ سیاسی شانهبهشانه بغداد، تبدیل به دومین مرکز مهم سیاسی عراق شد. اما با وجود این، باز هم کُردها و دولت مرکزی نتوانستند مسائل و مشکلات مابین خود را حل کنند و امروز نوعی افتراق سیاسی در عراق مشهود است که ورود داعش به این کشور هم منجر به گسست بیشتر دو طرف شده؛ به نحوی که کُردها بیشتر از گذشته موضوع استقلال را دنبال میکنند. اما در چند روز گذشته، کُردها برای استقلال گامي جدی برداشتند و «مسعود بارزانی»، رئیس اقلیم کُردستان عراق به همراه چند حزب سیاسی در اقلیم کُردستان اعلام کردند، روز 25 سپتامبر 2017، رفراندوم استقلال اقلیم کُردستان برگزار میشود.
این اقدام منجر به واکنشهایی شده که از مهمترین آنها اظهارنظر «هدر ناوئرت»، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا بود که در جمع خبرنگاران اظهار کرد ما آرزو و آرمان برحق و مشروع کُردها را درک میکنیم؛ اما نگرانی خود را درباره برگزاری رفراندوم به اطلاع مقامات اقلیم کُردستان رساندهایم. در این زمان، حتی اگر این رفراندوم الزامآور نباشد، باعث انحراف از توجه به اولویتهای ضروری خواهد شد. همچنین «زیگمار گابریل»، وزیر خارجه آلمان درباره اقدام کُردهای عراق برای برگزاری رفراندوم استقلال، به نوعی هشدار داد و اینگونه اذعان کرد: «ما فقط میتوانیم درباره تصمیم یکجانبه در این مورد هشدار دهیم. وحدت عراق در خطر است. بازترسیم مرزهای این کشور اقدام درستی نیست و میتواند وضعیت بیثبات کنونی در اربیل و بغداد را تشدید کند». در همین رابطه سخنگوی دفتر رسانهای نخستوزیر عراق نیز گفت بغداد در روابط خود با اربیل براساس قانون اساسی عراق به عنوان مرجع تعامل میکند و در عبارات تندی هم وزارت خارجه ترکیه با صدور بیانیهای اعلام کرد برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان عراق اشتباهی فاجعهبار است.
اگر بخواهیم نگاهی به این تصمیم جریانهای سیاسی کُرد بیندازیم، باید گفت، آنها خود را در برابر آزمون دشواری قرار دادهاند؛ چراکه بیشتر فاکتورهای تأثیرگذار منطقهای و جهانی به نحوی آنها را تحت فشار قرار میدهد تا از تصمیم خود مبنی بر اعلام رفراندوم استقلال منصرف شوند. کُردهای عراق سالهاست در سه سطح داخلی، منطقهای و جهانی بحث استقلال را مطرح کردهاند و دراینباره زمینهسازی و بستر فکری این موضوع را به نحوی آماده کردهاند. هرکدام از این سه سطح پیچیدگیهای خاص سیاسی مربوط به خود را طلب ميكند و در این میان، شاید تنها سطحی که رهبران اقلیم کُردستان بهراحتی و شاید بدون دغدغه درخواست خود را با آنها مطرح کردهاند، آمریکا و غرب بوده و در دو سطح دیگر همواره کُردها ناچار به برخی ملاحظهکاریها در عنوان این خواسته بودهاند. صرف اینکه دولت مرکزی یا ایران و ترکیه چه نظری درباره موضوع استقلال اقلیم کُردستان عراق دارند، باید گفت، برگزاری رفراندوم بخش اول و آسان معمای امروز عراق و اقلیم کُردستان است و در صورت رأیِ آری، موارد مهم دیگری از قبیل اجرای سیستم استقلال، پذیرش دولت مرکزی، موافقت سازمان ملل، رابطه با
کشورهای مهم منطقه با وجود واقعیتی به نام کُردستان مستقل، وابستگی اقتصادی، وابستگی به درآمد نفتی، محصوریت در خشکی و موارد دیگر جای بحث دارد. از اظهارنظرهای گروههای سیاسی اقلیم کُردستان عراق میشود دریافت عزم آنها برای استقلال جدی است و برگزاری رفراندوم را نوعی دستیابی به رؤیای سیاسی خود میدانند.
افشین غلامی: کُردهای عراق نزدیک به یک قرن است که به طور جدی به دنبال حصول طرح مطالبات خود، تحت عنوان اِتونومی یا استقلال هستند. این خواسته همواره محور مناقشه کُردها و دولتهای مرکزی عراق بوده و تبدیل به ملکه ذهن جامعه کُردی این کشور شده است. دلیل این موضوع هم به عقبه پر از آشوب قرارداد «سایکس-پیکو» در تقسیم ناهمگون خاورمیانه و همچنین قرارداد بعد از آن، یعنی قرارداد «سور» برمیگردد که به طور مشخص دوَل قدرتمند جهانی آن زمان را به اعطای خودمختاری به نواحی کُردنشین شمال موصل با شرط ماندن در قلمرو امپراتوری عثمانی ملزم كرده بود و اينكه حق آنها برای ارجاع تقاضای استقلال به جامعه ملل در یک سال به رسمیت شناخته شود که در عمل هیچکدام از این موارد روی نداد و تاریخ روند دیگری را برای کُردهای عراق ورق زد.
از نظر حقوقی، این موضوع بدهیای را بر دوش جامعه جهانی آن زمان گذاشت و همواره به عنوان سندی برای ارائه مدعای کُردها تحت عنوان حق تعیین سرنوشت، زنده نگه داشته شد. در صد سال گذشته کُردهای عراق همواره برای رسیدن به این خواسته چه به صورت سیاسی و چه به صورت نظامی سعی کردهاند با دولت مرکزی روبهرو شوند و به خواسته خود برسند که هر بار دو طرف موفق به تصمیمی دوجانبه نشدند تا آنکه سال ۲۰۰۳ با آمدن آمریکا و سرنگونی رژیم بعث، کُردها به کمک فضای ایجادشده و همگرایی با گروههای شیعی عراقی موفق شدند به صورت رسمی و قانونی تبدیل به حکومت محلی خودمختاری در عراق فدرال شوند.
اما از سال ۲۰۰۳ کُردها در سطح دیپلماسی داخلی و خارجی تبدیل به پدیده منطقه شدند؛ به نحوی که اکثر کنسولگریهای کشورهای بزرگ و مهم جهان در اربیل پایتخت اقلیم کُردستان بازگشایی شد و این شهر از لحاظ سیاسی شانهبهشانه بغداد، تبدیل به دومین مرکز مهم سیاسی عراق شد. اما با وجود این، باز هم کُردها و دولت مرکزی نتوانستند مسائل و مشکلات مابین خود را حل کنند و امروز نوعی افتراق سیاسی در عراق مشهود است که ورود داعش به این کشور هم منجر به گسست بیشتر دو طرف شده؛ به نحوی که کُردها بیشتر از گذشته موضوع استقلال را دنبال میکنند. اما در چند روز گذشته، کُردها برای استقلال گامي جدی برداشتند و «مسعود بارزانی»، رئیس اقلیم کُردستان عراق به همراه چند حزب سیاسی در اقلیم کُردستان اعلام کردند، روز 25 سپتامبر 2017، رفراندوم استقلال اقلیم کُردستان برگزار میشود.
این اقدام منجر به واکنشهایی شده که از مهمترین آنها اظهارنظر «هدر ناوئرت»، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا بود که در جمع خبرنگاران اظهار کرد ما آرزو و آرمان برحق و مشروع کُردها را درک میکنیم؛ اما نگرانی خود را درباره برگزاری رفراندوم به اطلاع مقامات اقلیم کُردستان رساندهایم. در این زمان، حتی اگر این رفراندوم الزامآور نباشد، باعث انحراف از توجه به اولویتهای ضروری خواهد شد. همچنین «زیگمار گابریل»، وزیر خارجه آلمان درباره اقدام کُردهای عراق برای برگزاری رفراندوم استقلال، به نوعی هشدار داد و اینگونه اذعان کرد: «ما فقط میتوانیم درباره تصمیم یکجانبه در این مورد هشدار دهیم. وحدت عراق در خطر است. بازترسیم مرزهای این کشور اقدام درستی نیست و میتواند وضعیت بیثبات کنونی در اربیل و بغداد را تشدید کند». در همین رابطه سخنگوی دفتر رسانهای نخستوزیر عراق نیز گفت بغداد در روابط خود با اربیل براساس قانون اساسی عراق به عنوان مرجع تعامل میکند و در عبارات تندی هم وزارت خارجه ترکیه با صدور بیانیهای اعلام کرد برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان عراق اشتباهی فاجعهبار است.
اگر بخواهیم نگاهی به این تصمیم جریانهای سیاسی کُرد بیندازیم، باید گفت، آنها خود را در برابر آزمون دشواری قرار دادهاند؛ چراکه بیشتر فاکتورهای تأثیرگذار منطقهای و جهانی به نحوی آنها را تحت فشار قرار میدهد تا از تصمیم خود مبنی بر اعلام رفراندوم استقلال منصرف شوند. کُردهای عراق سالهاست در سه سطح داخلی، منطقهای و جهانی بحث استقلال را مطرح کردهاند و دراینباره زمینهسازی و بستر فکری این موضوع را به نحوی آماده کردهاند. هرکدام از این سه سطح پیچیدگیهای خاص سیاسی مربوط به خود را طلب ميكند و در این میان، شاید تنها سطحی که رهبران اقلیم کُردستان بهراحتی و شاید بدون دغدغه درخواست خود را با آنها مطرح کردهاند، آمریکا و غرب بوده و در دو سطح دیگر همواره کُردها ناچار به برخی ملاحظهکاریها در عنوان این خواسته بودهاند. صرف اینکه دولت مرکزی یا ایران و ترکیه چه نظری درباره موضوع استقلال اقلیم کُردستان عراق دارند، باید گفت، برگزاری رفراندوم بخش اول و آسان معمای امروز عراق و اقلیم کُردستان است و در صورت رأیِ آری، موارد مهم دیگری از قبیل اجرای سیستم استقلال، پذیرش دولت مرکزی، موافقت سازمان ملل، رابطه با
کشورهای مهم منطقه با وجود واقعیتی به نام کُردستان مستقل، وابستگی اقتصادی، وابستگی به درآمد نفتی، محصوریت در خشکی و موارد دیگر جای بحث دارد. از اظهارنظرهای گروههای سیاسی اقلیم کُردستان عراق میشود دریافت عزم آنها برای استقلال جدی است و برگزاری رفراندوم را نوعی دستیابی به رؤیای سیاسی خود میدانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.