|

یادداشتی درباره کتاب آقای مسجدجامعی

گسترش زندگي مدني

سید مسعود زمانی.عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران

اخیرا احمد مسجدجامعی، مدیر محبوب و صاحب‌نام عرصه فرهنگ و هنر کشور و سیاست‌مدار کارکشته اصلاح‌طلب، کتابی خواندنی با نام جسم و جان شهر منتشر کرده است. کتاب در اصل مقالاتی را بازنشر می‌دهد که این عضو برجسته شورای تهران درباره شهر، شورا و مسائل و مشکلات آنها در نشریات مختلف نوشته و یا سخنرانی‌هایی که او به مناسبت‌های گوناگون دراین‌باره ایراد کرده است. انتشار این کتاب را باید از چند نظر پراهمیت دانست: اول آنکه یکی از مدیران بلند‌پایه و باسابقه عرصه‌های سیاست و فرهنگ کشور در جسم و جان شهر تجارب خود در شورای شهر (که بخشی تجربه گران‌بهای او در سمت‌های مختلف مدیریتی و اجرائی است) و مسائل مختلف شورا و نظام شورایی را به بحث گذاشته است. کمتر کسی از مدیران و صاحب‌منصبان ما به‌ویژه در دوره جدید و علی‌الخصوص پس از انقلاب، آن‌هم با وجود سنت کهن ادبیات نوشتاری در کشورمان، تجارب کاری و تأملات و تعمقات خود راجع‌ به آن را در معرض دید عموم قرار داده‌اند. کتاب مسجدجامعی این آرزو را به دل‌مان می‌اندازد که ‌ای کاش دیگر صاحبان تجربه هم نگذارند آموخته‌هایشان در زیر آوار زمان دفن شود؛ چه طبیب باشند و آشنا به بیماری‌های خاصی در گوشه‌ای از این سرزمین، یا یک قاضی که جرم‌های رایج در شهر و استانی را خوب می‌شناسد، و الخ.
دوم آنکه این کتاب کمک می‌کند انتخابات شورای شهر که یکی از وجوه زندگی مدنی ماست، از زیر سایه انتخابات و منازعات انتخابات ریاست‌جمهوری، یعنی از غوغای سیاست بیرون بیاید. مقایسه میزان اشتغال مطبوعات و فضای مجازی به این دو اتفاقِ هم‌زمان نشان می‌دهد که ما چقدر از زندگانی مدنی و از شورای شهر غافلیم و سیاست چگونه بیش از اندازه گوشه و کنار زندگی‌مان را اشغال کرده است.
اکنون در این بلبشو، انتشار کتاب مسجدجامعی درباره شوراها و مسائل و حواشی آن ناگهان توجه ما را به بنیان و بنیاد مدنی زندگی‌مان جلب می‌کند، که بالاخره روزی باید از زیر بار سنگین سیاست بیرونش بیاوریم. راه‌حل آن هم کم و بیش همانی است که از این کتاب برمی‌آید: تمرکز بر اندیشه و فرهنگ به‌ویژه برای گسترش زندگی مدنی. اگر همانند مسجدجامعی از قبل انقلاب مرد مجله و نشر کتاب باشی و خود دست به قلم، وزیر فرهنگ و ارشاد و سیاست‌مدار طراز اول اصلاح‌طلب هم که بشوی، باز پای در زمین محکم اندیشه و فرهنگ داری و فقط سوار قطار خالی سیاست مشغول نزاع با رقیبان نیستی. آری جسم و جان شهر همچنین به‌خوبی معلوم می‌کند که شخصیت اندیشمند و فرهنگی نگارنده آن بر وجهه سیاسی و اداری‌اش غلبه دارد.
اندیشه‌ورزی مسجدجامعی را در این نیز می‌توانیم ببینیم که شورانشینی او محدود به کار اجرائی و اداری نمانده است، بلکه پایش را به تهران‌شناسی و به دنبال آن به تأمل درباره مسائل شهری نیز کشانده است. او مقالات خواندنی زیادی درباره تهران نوشته است (نگاه کنید به کتاب دروازه غار او) و مطبوعات گزارش‌هایی از تهران‌گردی‌های جمعه‌هایش را منتشر کرده‌اند. آدم اداری و سیاسی که برای چنین کارهایی وقت نمی‌گذارد. در تهران‌شناسی‌اش اما مسجدجامعی فقط متمرکز بر بناها نمی‌شود، بلکه لایه پنهان‌تری که فرهنگ باشد و روابط انسانی زیر پوسته مادی شهر را می‌جوید و نشان می‌دهد. خلاصه شخصیت فرهنگی او باعث شده است که شهر را فرهنگی ببیند.
اکنون برگردیم به خود کتاب، که نخست می‌کوشیم تصویری اجمالی از آن ارائه دهیم. کتاب شش فصل دارد: «فصل 1: درباره شهر»، که بیشتر ملاحظات مسجدجامعی است درباره معنای شهر. «فصل 2: شورا به مثابه جمهوری اسلامی». مقالات این فصل بیشتر فحوای حقوقی و سیاسی دارد، و مثلا جایگاه شورا در قانون اساسی را محکم می‌بیند و نیز آن را در اندیشه بزرگانی چون بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، شادروانان طالقانی و بهشتی بازمی‌جوید.
چهار فصل بعدی کتاب هم با این عناوین به شورایاری‌ها و مسائل پیرامون آنها می‌پردازد: «3: شورا و شورایاری: اهمیت و ضرورت»، «4: شورایاری و زندگی محله‌ای»، «5: شورایاری: راهی طولانی»، «6:درباره انتخابات شورایاری‌ها». همه این چهار فصل درحقیقت بسط و گسترش نظام شورایی را تا محلات و کوچه‌های شهر دنبال می‌کند. نکته دیگر ابتکار خوب مسجدجامعی است، که در آغاز هر فصل هم مقدمه‌‌ای یکی‌دو‌صفحه‌ای درباره کلیت موضوعات آن و رشته‌ای که مضمون مقالاتش را به‌هم پیوند ‌می‌دهد، نوشته است.
ولی نگارنده این سطور گمان می‌کند مقالات کتاب را طور دیگری که احتمالا بهتر باشد، نیز می‌توان در زیر چهار عنوان فصل‌بندی کرد: اول مقالاتی است که به «مبانی نظری شورا» می‌پردازند. فصل اول کتاب (یعنی 72 صفحه آغازین) و نیز این مقالات را می‌توان در ضمن آن گنجاند: شورا و حکمرانی خوب سیاسی (ص 7-145)، «تمنای مدنیت و جایگاه شورا» (ص 7-224)، «ضرورت همکاری دولت‌های محلی و ملی» (ص 243).
بخش اول را می‌توانیم ملاحظات نظری مسجدجامعی درباره شهر بدانیم. البته او شهرساز یا معمار به معنای دانشگاهی نیست، ولی مردی است که به ضرورت عمل و اجرا در این باره به تأمل و تعمق پرداخته که بالاخره شهر چه معنایی دارد و او آن را چگونه می‌فهمد. او در مقام نظر، به نظریه خاص خود نیز رسیده و برایش اصطلاح خاص «روح شهر» را هم وضع کرده است. روح شهر را باید در مقابل «جسم شهر» قرارداد، که در مقابل موضع مدیران و انبوه‌سازان و شهربازانی قرار می‌گیرد که وسعت دیدشان فراتر از وجه مادی شهر نمی‌رود؛ چه در معماری و بناهای شهر و چه در ساختار و شکل آن. (رک: ص21) البته از کسی که حداقل پنج سال وزیر فرهنگ بوده اصلا بعید نیست که در شهر هم به دنبال روح و فرهنگ شهر بگردد. او حتی وقتی هم که تهران‌گردی می‌کند، فقط به دنبال بناهای قدیمی و میراث فرهنگی نیست؛ بلکه حال روح شهر را می‌پرسد و برای آن حتی به سراغ نهادهای اجتماعی و سیاسی مدرن نیز می‌رود. شاید یکی از روشن‌ترین توضیحاتی که او درباره این مفهوم می‌دهد این عبارت باشد که: «در میان خانه‌ها و کوچه‌ها و محله‌ها روح و جانی، جاری و ساری است که آن را فرهنگ می‌خوانیم، فرهنگی که خود متشکل از خرده‌فرهنگ‌های مختلف است» (ص 21).
دسته دوم مقالات «مسائل حقوقی و بعضا سیاسی شوراها» را به بحث می‌گذارند. بیشتر مقالات فصل دوم کتاب را در ذیل چنین عنوان می‌توان گنجاند، به‌اضافه بعضی مقالات سایر فصل‌ها مثل: «پیامد تغییر ماهیت شورایاری» (ص4-331) یا «قواعد نظارت بر انتخابات شورایاری» (5-353). در اینجا به‌طور مثال می‌توانیم از مقاله «دولت و شورا» (7-120) نام ببریم که به ارتباط تزاحم‌آمیز شورا با نظام اجرائی کشور و مشکلات آن توجه می‌دهد که رئیس‌جمهور به‌عنوان مهم‌ترین نماینده منتخب مردم در رأسش قرار دارد. یکی از مقالات خواندنی این بخش مقاله «جایگاه شورا در قانون» (193-169) است که به بیان سیر تحول قانون شوراها در قبل و بعد از انقلاب می‌پردازد.
اندیشه شورایی مسجدجامعی معنایی سیاسی هم دارد که از عنوان فصل دوم کتاب او پیداست: «شورا به‌مثابه جمهوری اسلامی». یعنی گذشته از مباحث حقوقی یکی از مهم‌ترین کارهایی که مؤلف می‌کند، تفسیر نظام سیاسی کنونی ایران است؛ براساس اندیشه شورایی که مسلما صورت دیگری است از مردم‌سالاری که تقریبا تمامی سیاست‌ورزان امروز ما لااقل در ظاهر از آن دم می‌زنند؛ اما آنچه از آنها سراغ داریم یا این است که فقط وجود انتخابات را به رخ مخالفان و دشمنان می‌کشند یا مقالات سیاسی خطابی در ستایش دموکراسی می‌نویسند؛ ولی موضع مسجدجامعی برخلاف آنها، عملی و اجرائی است، به این دلیل مهم که براساس تشکیلات شورایاری‌ها و تجربه طولانی کاری با آنها، به نحوه تحقق و اجرای مردم‌سالاری در کوچه و محله‌های شهر نظر دارد و چنین کار مهمی فقط از شخصیت‌های اداری و اجرائی کارکشته‌ای مانند مسجدجامعی برمی‌آید. بخش زیادی از کتاب، چنان که خواهیم گفت، به شورایاری‌ها اختصاص یافته است.
یکی از نظرورزی‌های خاص و خواندنی مسجدجامعی درباره وجه حقوقی و سیاسی شورا این است که توجه به آن را فقط منحصر به بعد از انقلاب اسلامی نمی‌داند؛ بلکه سابقه شورا را تا به انقلاب مشروطه نیز به پس می‌برد. حتی او تحقق نظام شورایی را هدف اصلی جنبش‌های اجتماعی یکی، دو سده اخیر ایران می‌داند که افتان و خیزان تا اجرای قانون شورا در دوره اصلاحات قدم‌به‌قدم ادامه‌ یافته‌ است. به بیان دیگر مسجدجامعی اندیشه شورایی و کوشش برای تحقق نظام شورایی را آن‌قدر پررنگ می‌بیند که آن را در کتابش مبنای فهم تاریخ معاصر ایران نیز قرار می‌دهد. (مثلا رک: ص116).
سرانجام، چهار فصل مربوط به شورایاری‌ها را که بیش از 200 صفحه از کتاب را شامل می‌شود، تحت دو عنوان می‌توان تقسیم کرد: به مقالاتی که درباره جنبه‌های مختلف شورایاری‌ها هستند، می‌توان نامِ «شورایاری، بسط نظام شورایی» داد و در زیر نام «مشکلات شوراها» مقالاتی را آورد که معضلات اداری، حقوقی، اجرائی و الخ شوراها و شورایاری‌ها را موضوع خود قرار داده‌اند. مثال ما برای عنوان اول بعضی از مقالات فصل سوم‌اند (با نام «شورا و شورایاری: اهمیت و ضرورت») که جنبه‌های مختلف این تشکیلات مردم‌نهاد را به بحث می‌گذارند، از چرایی وجودشان گرفته تا ارتباط آن با مردم‌سالاری (22-215) و توسعه (30-222) و حفظ محیط ‌زیست (ص 242-239، 6-251). درعین‌حال مهم‌ترین محور بخش مفصل شورایاری‌ها، دخالت‌دادن شهروندان است در حل مشکلات پیچیده تهران مثل بافت‌های فرسوده (ص 94-284) و محیط‌ زیست و نیز به‌میان‌کشیدن پای آنهاست در تنظیم و تصویب بودجه شهرداری (83-277). یکی دیگر از نکاتی که او در شورایاری‌ها و مشارکت شهروندان به آن توجه دارد، روزنامه‌نگاری محلی است (ص 57 و 6-272 و 7-302) به‌عنوان وسیله ارتباطی و اطلاعی مردم محله. مسجدجامعی پیشنهادهای درخور‌توجهی هم برای اصلاح نظام شورایی دارد؛ مثلا برای اصلاح قدرت نظارتی آن، تشکیلاتی به نام «دیوان محاسبات شهری» را پیشنهاد می‌دهد (ص 162).
به نظر نگارنده یکی از مهم‌ترین بخش‌های اندیشه شورایی مسجدجامعی توجه و اهمیتی است که به «شورایاری‌ها» می‌دهد؛ چراکه از سویی پای نظام شورایی را تا به کوچه‌ها و محلات کوچک شهر می‌کشاند و از سوی دیگر جنبه اجرائی و اداری آن را به بحث گذاشته است؛ به‌هرحال هر گروه سیاسی که به‌جد در پی توسعه سیاسی باشد، باید شورایاری‌ها را جدی بگیرد و برای این نیز لازم است کتاب مسجدجامعی را جدی بخواند. خلاصه فقط در صورت تثبیت شورایاری‌ها است که می‌توانیم مشارکت مردم و مردم‌سالاری را در عینیت اجتماعی نشان بدهیم، به جای آنکه این‌همه از آن حرف بزنیم.
در خاتمه بر این جنبه مهم کتاب نیز تأکید کنیم که جسم و جان شهر به ‌لحاظ اسناد و مدارک نیز غنی است؛ مثلا در پاورقی صفحه 167 اولین قانون شوراها در بعد از انقلاب را می‌آورد که شادروان استاد ناصر کاتوزیان به اشاره زنده‌یاد آیت‌الله طالقانی تدوین کرده بود یا مثلا در ص 9-118 به کوشش‌های دولت دهم اشاره می‌کند که می‌خواست انتخاب شهرداران و ده‌یاران را از دست شوراها بیرون ‌بیاورد. پس یادمان نرود، دشمنان شورا و نظام شورایی همین نزدیکی هستند.

اخیرا احمد مسجدجامعی، مدیر محبوب و صاحب‌نام عرصه فرهنگ و هنر کشور و سیاست‌مدار کارکشته اصلاح‌طلب، کتابی خواندنی با نام جسم و جان شهر منتشر کرده است. کتاب در اصل مقالاتی را بازنشر می‌دهد که این عضو برجسته شورای تهران درباره شهر، شورا و مسائل و مشکلات آنها در نشریات مختلف نوشته و یا سخنرانی‌هایی که او به مناسبت‌های گوناگون دراین‌باره ایراد کرده است. انتشار این کتاب را باید از چند نظر پراهمیت دانست: اول آنکه یکی از مدیران بلند‌پایه و باسابقه عرصه‌های سیاست و فرهنگ کشور در جسم و جان شهر تجارب خود در شورای شهر (که بخشی تجربه گران‌بهای او در سمت‌های مختلف مدیریتی و اجرائی است) و مسائل مختلف شورا و نظام شورایی را به بحث گذاشته است. کمتر کسی از مدیران و صاحب‌منصبان ما به‌ویژه در دوره جدید و علی‌الخصوص پس از انقلاب، آن‌هم با وجود سنت کهن ادبیات نوشتاری در کشورمان، تجارب کاری و تأملات و تعمقات خود راجع‌ به آن را در معرض دید عموم قرار داده‌اند. کتاب مسجدجامعی این آرزو را به دل‌مان می‌اندازد که ‌ای کاش دیگر صاحبان تجربه هم نگذارند آموخته‌هایشان در زیر آوار زمان دفن شود؛ چه طبیب باشند و آشنا به بیماری‌های خاصی در گوشه‌ای از این سرزمین، یا یک قاضی که جرم‌های رایج در شهر و استانی را خوب می‌شناسد، و الخ.
دوم آنکه این کتاب کمک می‌کند انتخابات شورای شهر که یکی از وجوه زندگی مدنی ماست، از زیر سایه انتخابات و منازعات انتخابات ریاست‌جمهوری، یعنی از غوغای سیاست بیرون بیاید. مقایسه میزان اشتغال مطبوعات و فضای مجازی به این دو اتفاقِ هم‌زمان نشان می‌دهد که ما چقدر از زندگانی مدنی و از شورای شهر غافلیم و سیاست چگونه بیش از اندازه گوشه و کنار زندگی‌مان را اشغال کرده است.
اکنون در این بلبشو، انتشار کتاب مسجدجامعی درباره شوراها و مسائل و حواشی آن ناگهان توجه ما را به بنیان و بنیاد مدنی زندگی‌مان جلب می‌کند، که بالاخره روزی باید از زیر بار سنگین سیاست بیرونش بیاوریم. راه‌حل آن هم کم و بیش همانی است که از این کتاب برمی‌آید: تمرکز بر اندیشه و فرهنگ به‌ویژه برای گسترش زندگی مدنی. اگر همانند مسجدجامعی از قبل انقلاب مرد مجله و نشر کتاب باشی و خود دست به قلم، وزیر فرهنگ و ارشاد و سیاست‌مدار طراز اول اصلاح‌طلب هم که بشوی، باز پای در زمین محکم اندیشه و فرهنگ داری و فقط سوار قطار خالی سیاست مشغول نزاع با رقیبان نیستی. آری جسم و جان شهر همچنین به‌خوبی معلوم می‌کند که شخصیت اندیشمند و فرهنگی نگارنده آن بر وجهه سیاسی و اداری‌اش غلبه دارد.
اندیشه‌ورزی مسجدجامعی را در این نیز می‌توانیم ببینیم که شورانشینی او محدود به کار اجرائی و اداری نمانده است، بلکه پایش را به تهران‌شناسی و به دنبال آن به تأمل درباره مسائل شهری نیز کشانده است. او مقالات خواندنی زیادی درباره تهران نوشته است (نگاه کنید به کتاب دروازه غار او) و مطبوعات گزارش‌هایی از تهران‌گردی‌های جمعه‌هایش را منتشر کرده‌اند. آدم اداری و سیاسی که برای چنین کارهایی وقت نمی‌گذارد. در تهران‌شناسی‌اش اما مسجدجامعی فقط متمرکز بر بناها نمی‌شود، بلکه لایه پنهان‌تری که فرهنگ باشد و روابط انسانی زیر پوسته مادی شهر را می‌جوید و نشان می‌دهد. خلاصه شخصیت فرهنگی او باعث شده است که شهر را فرهنگی ببیند.
اکنون برگردیم به خود کتاب، که نخست می‌کوشیم تصویری اجمالی از آن ارائه دهیم. کتاب شش فصل دارد: «فصل 1: درباره شهر»، که بیشتر ملاحظات مسجدجامعی است درباره معنای شهر. «فصل 2: شورا به مثابه جمهوری اسلامی». مقالات این فصل بیشتر فحوای حقوقی و سیاسی دارد، و مثلا جایگاه شورا در قانون اساسی را محکم می‌بیند و نیز آن را در اندیشه بزرگانی چون بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، شادروانان طالقانی و بهشتی بازمی‌جوید.
چهار فصل بعدی کتاب هم با این عناوین به شورایاری‌ها و مسائل پیرامون آنها می‌پردازد: «3: شورا و شورایاری: اهمیت و ضرورت»، «4: شورایاری و زندگی محله‌ای»، «5: شورایاری: راهی طولانی»، «6:درباره انتخابات شورایاری‌ها». همه این چهار فصل درحقیقت بسط و گسترش نظام شورایی را تا محلات و کوچه‌های شهر دنبال می‌کند. نکته دیگر ابتکار خوب مسجدجامعی است، که در آغاز هر فصل هم مقدمه‌‌ای یکی‌دو‌صفحه‌ای درباره کلیت موضوعات آن و رشته‌ای که مضمون مقالاتش را به‌هم پیوند ‌می‌دهد، نوشته است.
ولی نگارنده این سطور گمان می‌کند مقالات کتاب را طور دیگری که احتمالا بهتر باشد، نیز می‌توان در زیر چهار عنوان فصل‌بندی کرد: اول مقالاتی است که به «مبانی نظری شورا» می‌پردازند. فصل اول کتاب (یعنی 72 صفحه آغازین) و نیز این مقالات را می‌توان در ضمن آن گنجاند: شورا و حکمرانی خوب سیاسی (ص 7-145)، «تمنای مدنیت و جایگاه شورا» (ص 7-224)، «ضرورت همکاری دولت‌های محلی و ملی» (ص 243).
بخش اول را می‌توانیم ملاحظات نظری مسجدجامعی درباره شهر بدانیم. البته او شهرساز یا معمار به معنای دانشگاهی نیست، ولی مردی است که به ضرورت عمل و اجرا در این باره به تأمل و تعمق پرداخته که بالاخره شهر چه معنایی دارد و او آن را چگونه می‌فهمد. او در مقام نظر، به نظریه خاص خود نیز رسیده و برایش اصطلاح خاص «روح شهر» را هم وضع کرده است. روح شهر را باید در مقابل «جسم شهر» قرارداد، که در مقابل موضع مدیران و انبوه‌سازان و شهربازانی قرار می‌گیرد که وسعت دیدشان فراتر از وجه مادی شهر نمی‌رود؛ چه در معماری و بناهای شهر و چه در ساختار و شکل آن. (رک: ص21) البته از کسی که حداقل پنج سال وزیر فرهنگ بوده اصلا بعید نیست که در شهر هم به دنبال روح و فرهنگ شهر بگردد. او حتی وقتی هم که تهران‌گردی می‌کند، فقط به دنبال بناهای قدیمی و میراث فرهنگی نیست؛ بلکه حال روح شهر را می‌پرسد و برای آن حتی به سراغ نهادهای اجتماعی و سیاسی مدرن نیز می‌رود. شاید یکی از روشن‌ترین توضیحاتی که او درباره این مفهوم می‌دهد این عبارت باشد که: «در میان خانه‌ها و کوچه‌ها و محله‌ها روح و جانی، جاری و ساری است که آن را فرهنگ می‌خوانیم، فرهنگی که خود متشکل از خرده‌فرهنگ‌های مختلف است» (ص 21).
دسته دوم مقالات «مسائل حقوقی و بعضا سیاسی شوراها» را به بحث می‌گذارند. بیشتر مقالات فصل دوم کتاب را در ذیل چنین عنوان می‌توان گنجاند، به‌اضافه بعضی مقالات سایر فصل‌ها مثل: «پیامد تغییر ماهیت شورایاری» (ص4-331) یا «قواعد نظارت بر انتخابات شورایاری» (5-353). در اینجا به‌طور مثال می‌توانیم از مقاله «دولت و شورا» (7-120) نام ببریم که به ارتباط تزاحم‌آمیز شورا با نظام اجرائی کشور و مشکلات آن توجه می‌دهد که رئیس‌جمهور به‌عنوان مهم‌ترین نماینده منتخب مردم در رأسش قرار دارد. یکی از مقالات خواندنی این بخش مقاله «جایگاه شورا در قانون» (193-169) است که به بیان سیر تحول قانون شوراها در قبل و بعد از انقلاب می‌پردازد.
اندیشه شورایی مسجدجامعی معنایی سیاسی هم دارد که از عنوان فصل دوم کتاب او پیداست: «شورا به‌مثابه جمهوری اسلامی». یعنی گذشته از مباحث حقوقی یکی از مهم‌ترین کارهایی که مؤلف می‌کند، تفسیر نظام سیاسی کنونی ایران است؛ براساس اندیشه شورایی که مسلما صورت دیگری است از مردم‌سالاری که تقریبا تمامی سیاست‌ورزان امروز ما لااقل در ظاهر از آن دم می‌زنند؛ اما آنچه از آنها سراغ داریم یا این است که فقط وجود انتخابات را به رخ مخالفان و دشمنان می‌کشند یا مقالات سیاسی خطابی در ستایش دموکراسی می‌نویسند؛ ولی موضع مسجدجامعی برخلاف آنها، عملی و اجرائی است، به این دلیل مهم که براساس تشکیلات شورایاری‌ها و تجربه طولانی کاری با آنها، به نحوه تحقق و اجرای مردم‌سالاری در کوچه و محله‌های شهر نظر دارد و چنین کار مهمی فقط از شخصیت‌های اداری و اجرائی کارکشته‌ای مانند مسجدجامعی برمی‌آید. بخش زیادی از کتاب، چنان که خواهیم گفت، به شورایاری‌ها اختصاص یافته است.
یکی از نظرورزی‌های خاص و خواندنی مسجدجامعی درباره وجه حقوقی و سیاسی شورا این است که توجه به آن را فقط منحصر به بعد از انقلاب اسلامی نمی‌داند؛ بلکه سابقه شورا را تا به انقلاب مشروطه نیز به پس می‌برد. حتی او تحقق نظام شورایی را هدف اصلی جنبش‌های اجتماعی یکی، دو سده اخیر ایران می‌داند که افتان و خیزان تا اجرای قانون شورا در دوره اصلاحات قدم‌به‌قدم ادامه‌ یافته‌ است. به بیان دیگر مسجدجامعی اندیشه شورایی و کوشش برای تحقق نظام شورایی را آن‌قدر پررنگ می‌بیند که آن را در کتابش مبنای فهم تاریخ معاصر ایران نیز قرار می‌دهد. (مثلا رک: ص116).
سرانجام، چهار فصل مربوط به شورایاری‌ها را که بیش از 200 صفحه از کتاب را شامل می‌شود، تحت دو عنوان می‌توان تقسیم کرد: به مقالاتی که درباره جنبه‌های مختلف شورایاری‌ها هستند، می‌توان نامِ «شورایاری، بسط نظام شورایی» داد و در زیر نام «مشکلات شوراها» مقالاتی را آورد که معضلات اداری، حقوقی، اجرائی و الخ شوراها و شورایاری‌ها را موضوع خود قرار داده‌اند. مثال ما برای عنوان اول بعضی از مقالات فصل سوم‌اند (با نام «شورا و شورایاری: اهمیت و ضرورت») که جنبه‌های مختلف این تشکیلات مردم‌نهاد را به بحث می‌گذارند، از چرایی وجودشان گرفته تا ارتباط آن با مردم‌سالاری (22-215) و توسعه (30-222) و حفظ محیط ‌زیست (ص 242-239، 6-251). درعین‌حال مهم‌ترین محور بخش مفصل شورایاری‌ها، دخالت‌دادن شهروندان است در حل مشکلات پیچیده تهران مثل بافت‌های فرسوده (ص 94-284) و محیط‌ زیست و نیز به‌میان‌کشیدن پای آنهاست در تنظیم و تصویب بودجه شهرداری (83-277). یکی دیگر از نکاتی که او در شورایاری‌ها و مشارکت شهروندان به آن توجه دارد، روزنامه‌نگاری محلی است (ص 57 و 6-272 و 7-302) به‌عنوان وسیله ارتباطی و اطلاعی مردم محله. مسجدجامعی پیشنهادهای درخور‌توجهی هم برای اصلاح نظام شورایی دارد؛ مثلا برای اصلاح قدرت نظارتی آن، تشکیلاتی به نام «دیوان محاسبات شهری» را پیشنهاد می‌دهد (ص 162).
به نظر نگارنده یکی از مهم‌ترین بخش‌های اندیشه شورایی مسجدجامعی توجه و اهمیتی است که به «شورایاری‌ها» می‌دهد؛ چراکه از سویی پای نظام شورایی را تا به کوچه‌ها و محلات کوچک شهر می‌کشاند و از سوی دیگر جنبه اجرائی و اداری آن را به بحث گذاشته است؛ به‌هرحال هر گروه سیاسی که به‌جد در پی توسعه سیاسی باشد، باید شورایاری‌ها را جدی بگیرد و برای این نیز لازم است کتاب مسجدجامعی را جدی بخواند. خلاصه فقط در صورت تثبیت شورایاری‌ها است که می‌توانیم مشارکت مردم و مردم‌سالاری را در عینیت اجتماعی نشان بدهیم، به جای آنکه این‌همه از آن حرف بزنیم.
در خاتمه بر این جنبه مهم کتاب نیز تأکید کنیم که جسم و جان شهر به ‌لحاظ اسناد و مدارک نیز غنی است؛ مثلا در پاورقی صفحه 167 اولین قانون شوراها در بعد از انقلاب را می‌آورد که شادروان استاد ناصر کاتوزیان به اشاره زنده‌یاد آیت‌الله طالقانی تدوین کرده بود یا مثلا در ص 9-118 به کوشش‌های دولت دهم اشاره می‌کند که می‌خواست انتخاب شهرداران و ده‌یاران را از دست شوراها بیرون ‌بیاورد. پس یادمان نرود، دشمنان شورا و نظام شورایی همین نزدیکی هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.