|

عربستان چطور آمریکا را بازی داد

فرید زکریا

حادثه انفجار تروریستی در شهر منچستر انگلستان بار دیگر به ما تلنگر زد که تهدید تروریسم اسلام‌گرایان افراطی را جدی بگیریم. البته سفر رئیس‌جمهور ترامپ به خاورمیانه نیز یک بار دیگر نشان داد چگونه کشوری که در گسترش تروریسم نقشی کلیدی دارد یعنی عربستان می‌تواند از پذیرفتن مسئولیت گسترش تروریسم شانه خالی کند. درواقع، ترامپ به‌نظر دست عربستان را در منطقه باز گذاشته است.
واقعیت‌ها بر هیچ‌کس پوشیده نیست. برای نزدیک به پنج دهه، عربستان سعودی، نسخه‌ای تنگ‌نظرانه، افراطی و متعصبانه از اسلام که تقریبا در هیچ جای دیگری به کار گرفته نمی‌شود را در سراسر جهان اسلام گسترش داده است. اسامه بن‌لادن سعودی بود و همچنین 15 نفر از 19 تروریست 11 سپتامبر. همچنین به لطف یک ایمیل فاش‌شده از هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه سابق ایالات متحده، می‌دانیم در سال‌های اخیر دولت سعودی در کنار قطر «حمایت‌های مالی و لجستیکی هنگفتی از [داعش] و دیگر گروه‌های سنی تندرو در منطقه» به عمل آورده است. سعودی‌ها دومین گروه پرجمعیت در داعش را تشکیل می‌دهند و براساس برخی گزارش‌ها، بیشترین تعداد را در عملیات‌های داعش در عراق تشکیل می‌دهند. از این گذشته، پادشاهی سعودی در اتحادی تاکتیکی با القاعده در یمن به سر می‌برد. داعش باورهای خود را از نسخه وهابی عربستان سعودی از اسلام می‌گیرد. همان‌طور که امام جماعت پیشین مسجدجامع سعودی سال گذشته عنوان کرد، داعش «از اصولی که در کتاب‌های ما آمده است، سوءاستفاده می‌کند... ما نیز از همان اصول پیروی می‌کنیم ولی آنها را به شیوه‌ای تلطیف‌شده به کار می‌بندیم». با چنین اوصافی به نظر تا زمانی که داعش موفق به نگارش کتاب‌های خود برای مدارس نشود، از برنامه درسی عربستان سعودی بهره خواهد جست.
از دیگر سو، سرمایه سعودی در حال دگرگون‌کردن اسلام اروپایی است. گزارش‌های امنیتی افشاشده در آلمان نشان می‌دهد خیریه‌های وابسته به دفاتر دولتی عربستان سعودی، قطر و کویت، با هدف ترویج نسخه‌ای بنیادگرایانه و متعصبانه از اسلام را در سراسر آلمان اقدام به تأمین مالی مساجد، مدارس و وعاظ می‌کنند. در کوزو، کارلوتا گال، خبرنگار نیویورک‌تایمز، از وضعیتی گزارش می‌دهد که در آن یک سنت 500 ساله از اسلام میانه‌رو در حال نابودی است. او دراین‌باره می‌نویسد: «از پایگاه‌هایشان، وعاظ تعلیم‌دیده در عربستان سعودی اصول وهابیسم را تبلیغ می‌کنند: برتری قانون شریعت در کنار ایده‌های تکفیری و اسلام جهادی خشونت‌آمیز، کشتار مسلمانانی که به خاطر عدم پایبندی به این تفسیر از اسلام، مرتد قلمداد می‌شوند را مجاز می‌داند. کمک‌های خیرخواهانه اغلب به شرط و شروطی انجام می‌گیرند. به خانواده به شرطی مقرری ماهانه پرداخت می‌شود که در موعظه‌های مساجد شرکت کنند و به زنان نیز به این شرط که حجاب بر سر کنند». بااین‌حال، دولت عربستان سعودی به نظر بسیاری از رفتارهای انگشت‌نمای خود کوتاه آمده است. درحال‌حاضر این کشور از سوی یک اصلاح‌طلب جوان به نام شاهزاده محمدبن‌سلمان اداره می‌شود که به نظر می‌رسد به سبک امیر قطر، شیخ محمدبن‌رشاد آل‌مکتوم، رویه‌ای عمل‌گرایانه را سرلوحه کار خود قرار داده است. بااین‌حال، هرچند اصلاحات سعودی به اتخاد تدابیر و سیاست‌های اقتصادی بهتر برای این پادشاهی انجامیده ولی باعث گسست از بنیان مذهبی قدرتمندش نشده است. سخنرانی ترامپ درباره اسلام مختصر بود و بیشتر با قربانیان مسلمان تروریسم اسلام‌گرایان افراطی هم‌دردی می‌کرد (برآورد می‌شود که 95 درصد قربانیان این حملات تروریستی را مسلمانان تشکیل دهند). بااین‌حال، ترامپ تقریبا به هیچ چیزی اشاره نکرد وقتی گفت: «هرگونه بحث درباره ریشه‌کن‌کردن این تهدید بدون اشاره به دولتی که به این تروریست‌ها... بندر امن، پشتیبانی مالی و جایگاه اجتماعی می‌دهد، کامل نخواهد بود». اما منظور ترامپ نه عربستان سعودی بلکه ایران بود. بااین‌حال، ایران را مرکز تروریسم جهادی‌دانستن یک اشتباه بارز و آشکار است. طبق تحلیلی از سوی پایگاه داده‌های تروریسم جهانی، بیش از 94 درصد از کشتارهای صورت‌گرفته به دست اسلام‌گرایان افراطی از 2001 به بعد به وسیله داعش، القاعده و دیگر گروه‌های جهادی سنی صورت گرفته است که ایران نه‌تنها از آنها حمایت نمی‌کند بلکه، با آنها می‌جنگد. تقریبا در تمامی حملات تروریستی در غرب، عربستان دست داشته است و این در حالی است که هیچ ردپایی از ایران در این حملات تروریستی دیده نمی‌شود. در چنین شرایطی، به نظر ترامپ خط سعودی درخصوص تروریسم را در پیش گرفته است که به جای ملامت‌کردن سعودی‌ها، انگشت اتهام را به سمت ایران می‌گیرد. به نظر سعودی‌ها با قراردادهای تسلیحاتی و کمک‌های بلاعوض به یکی از صندوق‌های بانک جهانی که ایوانکا ترامپ اداره آن را برعهده دارد، رگ خواب مذاکره‌کنندگان بی‌تجربه ترامپ را در دست گرفته‌اند. (ترامپ در زمان تبلیغات انتخاباتی‌اش در صفحه فیس‌بوک خود این‌طور نوشته بود: «عربستان سعودی و بسیاری از کشورها که به بنیاد کلینتون پول دادند، می‌خواهند از زنان برده بسازند و هم‌جنس‌گرایان را بکشند. هیلاری باید تمام این پول‌ها را به این کشورها برگرداند). خلاصه اینکه سعودی‌ها کلاه گشادی سر ترامپ گذاشته‌اند.
ایالات متحده مهر تأییدی بر سیاست خارجی عربستان سعودی یعنی حمله علیه شیعیان و متحدانشان در منطقه خاورمیانه زده است. این کار واشنگتن را درگیر نزاع فرقه‌ای بی‌پایانی می‌کند که هیزمی بر آتش بی‌ثباتی منطقه بوده و روابط آمریکا با کشورهایی مانند عراق که خواهان روابطی حسنه با هر دو طرف (شیعه و سنی) هستند را بیش‌ازپیش پیچیده می‌کند. اما از همه اینها مهم‌تر اینکه، این رویه هیچ دردی از تهدید مستقیم و مداومی که آمریکا از ناحیه تروریسم اسلام‌گرایان افراطی احساس می‌کند، دوا نمی‌کند. انتظار می‌رفت سیاست خارجی ترامپ، آمریکا را در رأس امور قرار دهد، نه عربستان سعودی را.

حادثه انفجار تروریستی در شهر منچستر انگلستان بار دیگر به ما تلنگر زد که تهدید تروریسم اسلام‌گرایان افراطی را جدی بگیریم. البته سفر رئیس‌جمهور ترامپ به خاورمیانه نیز یک بار دیگر نشان داد چگونه کشوری که در گسترش تروریسم نقشی کلیدی دارد یعنی عربستان می‌تواند از پذیرفتن مسئولیت گسترش تروریسم شانه خالی کند. درواقع، ترامپ به‌نظر دست عربستان را در منطقه باز گذاشته است.
واقعیت‌ها بر هیچ‌کس پوشیده نیست. برای نزدیک به پنج دهه، عربستان سعودی، نسخه‌ای تنگ‌نظرانه، افراطی و متعصبانه از اسلام که تقریبا در هیچ جای دیگری به کار گرفته نمی‌شود را در سراسر جهان اسلام گسترش داده است. اسامه بن‌لادن سعودی بود و همچنین 15 نفر از 19 تروریست 11 سپتامبر. همچنین به لطف یک ایمیل فاش‌شده از هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه سابق ایالات متحده، می‌دانیم در سال‌های اخیر دولت سعودی در کنار قطر «حمایت‌های مالی و لجستیکی هنگفتی از [داعش] و دیگر گروه‌های سنی تندرو در منطقه» به عمل آورده است. سعودی‌ها دومین گروه پرجمعیت در داعش را تشکیل می‌دهند و براساس برخی گزارش‌ها، بیشترین تعداد را در عملیات‌های داعش در عراق تشکیل می‌دهند. از این گذشته، پادشاهی سعودی در اتحادی تاکتیکی با القاعده در یمن به سر می‌برد. داعش باورهای خود را از نسخه وهابی عربستان سعودی از اسلام می‌گیرد. همان‌طور که امام جماعت پیشین مسجدجامع سعودی سال گذشته عنوان کرد، داعش «از اصولی که در کتاب‌های ما آمده است، سوءاستفاده می‌کند... ما نیز از همان اصول پیروی می‌کنیم ولی آنها را به شیوه‌ای تلطیف‌شده به کار می‌بندیم». با چنین اوصافی به نظر تا زمانی که داعش موفق به نگارش کتاب‌های خود برای مدارس نشود، از برنامه درسی عربستان سعودی بهره خواهد جست.
از دیگر سو، سرمایه سعودی در حال دگرگون‌کردن اسلام اروپایی است. گزارش‌های امنیتی افشاشده در آلمان نشان می‌دهد خیریه‌های وابسته به دفاتر دولتی عربستان سعودی، قطر و کویت، با هدف ترویج نسخه‌ای بنیادگرایانه و متعصبانه از اسلام را در سراسر آلمان اقدام به تأمین مالی مساجد، مدارس و وعاظ می‌کنند. در کوزو، کارلوتا گال، خبرنگار نیویورک‌تایمز، از وضعیتی گزارش می‌دهد که در آن یک سنت 500 ساله از اسلام میانه‌رو در حال نابودی است. او دراین‌باره می‌نویسد: «از پایگاه‌هایشان، وعاظ تعلیم‌دیده در عربستان سعودی اصول وهابیسم را تبلیغ می‌کنند: برتری قانون شریعت در کنار ایده‌های تکفیری و اسلام جهادی خشونت‌آمیز، کشتار مسلمانانی که به خاطر عدم پایبندی به این تفسیر از اسلام، مرتد قلمداد می‌شوند را مجاز می‌داند. کمک‌های خیرخواهانه اغلب به شرط و شروطی انجام می‌گیرند. به خانواده به شرطی مقرری ماهانه پرداخت می‌شود که در موعظه‌های مساجد شرکت کنند و به زنان نیز به این شرط که حجاب بر سر کنند». بااین‌حال، دولت عربستان سعودی به نظر بسیاری از رفتارهای انگشت‌نمای خود کوتاه آمده است. درحال‌حاضر این کشور از سوی یک اصلاح‌طلب جوان به نام شاهزاده محمدبن‌سلمان اداره می‌شود که به نظر می‌رسد به سبک امیر قطر، شیخ محمدبن‌رشاد آل‌مکتوم، رویه‌ای عمل‌گرایانه را سرلوحه کار خود قرار داده است. بااین‌حال، هرچند اصلاحات سعودی به اتخاد تدابیر و سیاست‌های اقتصادی بهتر برای این پادشاهی انجامیده ولی باعث گسست از بنیان مذهبی قدرتمندش نشده است. سخنرانی ترامپ درباره اسلام مختصر بود و بیشتر با قربانیان مسلمان تروریسم اسلام‌گرایان افراطی هم‌دردی می‌کرد (برآورد می‌شود که 95 درصد قربانیان این حملات تروریستی را مسلمانان تشکیل دهند). بااین‌حال، ترامپ تقریبا به هیچ چیزی اشاره نکرد وقتی گفت: «هرگونه بحث درباره ریشه‌کن‌کردن این تهدید بدون اشاره به دولتی که به این تروریست‌ها... بندر امن، پشتیبانی مالی و جایگاه اجتماعی می‌دهد، کامل نخواهد بود». اما منظور ترامپ نه عربستان سعودی بلکه ایران بود. بااین‌حال، ایران را مرکز تروریسم جهادی‌دانستن یک اشتباه بارز و آشکار است. طبق تحلیلی از سوی پایگاه داده‌های تروریسم جهانی، بیش از 94 درصد از کشتارهای صورت‌گرفته به دست اسلام‌گرایان افراطی از 2001 به بعد به وسیله داعش، القاعده و دیگر گروه‌های جهادی سنی صورت گرفته است که ایران نه‌تنها از آنها حمایت نمی‌کند بلکه، با آنها می‌جنگد. تقریبا در تمامی حملات تروریستی در غرب، عربستان دست داشته است و این در حالی است که هیچ ردپایی از ایران در این حملات تروریستی دیده نمی‌شود. در چنین شرایطی، به نظر ترامپ خط سعودی درخصوص تروریسم را در پیش گرفته است که به جای ملامت‌کردن سعودی‌ها، انگشت اتهام را به سمت ایران می‌گیرد. به نظر سعودی‌ها با قراردادهای تسلیحاتی و کمک‌های بلاعوض به یکی از صندوق‌های بانک جهانی که ایوانکا ترامپ اداره آن را برعهده دارد، رگ خواب مذاکره‌کنندگان بی‌تجربه ترامپ را در دست گرفته‌اند. (ترامپ در زمان تبلیغات انتخاباتی‌اش در صفحه فیس‌بوک خود این‌طور نوشته بود: «عربستان سعودی و بسیاری از کشورها که به بنیاد کلینتون پول دادند، می‌خواهند از زنان برده بسازند و هم‌جنس‌گرایان را بکشند. هیلاری باید تمام این پول‌ها را به این کشورها برگرداند). خلاصه اینکه سعودی‌ها کلاه گشادی سر ترامپ گذاشته‌اند.
ایالات متحده مهر تأییدی بر سیاست خارجی عربستان سعودی یعنی حمله علیه شیعیان و متحدانشان در منطقه خاورمیانه زده است. این کار واشنگتن را درگیر نزاع فرقه‌ای بی‌پایانی می‌کند که هیزمی بر آتش بی‌ثباتی منطقه بوده و روابط آمریکا با کشورهایی مانند عراق که خواهان روابطی حسنه با هر دو طرف (شیعه و سنی) هستند را بیش‌ازپیش پیچیده می‌کند. اما از همه اینها مهم‌تر اینکه، این رویه هیچ دردی از تهدید مستقیم و مداومی که آمریکا از ناحیه تروریسم اسلام‌گرایان افراطی احساس می‌کند، دوا نمی‌کند. انتظار می‌رفت سیاست خارجی ترامپ، آمریکا را در رأس امور قرار دهد، نه عربستان سعودی را.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.