رسانهها و انتخابات پیروزی گفتمان اعتدال
در یازدهمین انتخابات ریاستجمهوری، فعالیت دو گروه از رسانهها پررنگتر از بقیه بود. گروهی از رسانههای فارسیزبان که در خارج از کشور فعالیت دارند و رویکرد تحریم انتخابات را در پیش گرفته بودند و گروهی از رسانههای داخلی که شدیدا تلاش داشتند تا یک گفتمان غالب و افراطی را برنده انتخابات جلوه دهند. اینکه رویکردهای رسانهای مبتنی بر افراط و تفریط تا چه میزان در این انتخابات تاثیر داشتهاند را در گفتوگو با صاحبنظران حوزه ارتباطات به بحث گذاشتیم. دکتر حسامالدین آشنا، استاد ارتباطات، در این مورد میگوید: سالهاست که در روانشناسی اجتماعی، نظریه اقناعی مکتب «ییل» مربوط به هاولند، به ما یاد داده است که یکی از مهمترین عوامل اقناع، اعتبار منبع است. مردم به منابع معتبر اعتماد میکنند. اعتبار منبع به سادگی به دست نمیآید، ولی به سادگی از دست میرود. مردم به رفتار منابع بیشتر از گفتار آنها توجه میکنند. با این مقدمات باید گفت که مردم در برابر رسانههایی که سابقه دروغگویی، تحریف و سوگیری دارند، به صورت ناخودآگاه دچار مقاومت روانی میشوند. پس درک سهم این رسانهها هم در ناکامیها و هم در رویکرد اعتراضی مردم نباید خیلی
دشوار باشد. دکتر حسین افخمی، استاد ارتباطات سیاسی دانشگاه علامه، با تاکید بر اینکه نباید نقش رسانه را در انتخابات بزرگ کنیم، میگوید: «مطبوعات در این انتخابات، نقشی تعیینکننده نداشت اما صدا و سیما در این زمینه نقش داشت.» او مخاطبان رسانه را به سه دسته تقسیم میکند: «گروهی هستند که قبل از شروع رقابتهای انتخاباتی تصمیم گرفتهاند که به چه کسی رای بدهند. این افراد در رای خود ثابتقدم هستند و مناظرات رسانهای تاثیری در تغییر رای آنان ندارد. گروه دیگر افرادی هستند که رسانه، نظر آنان را تثبیت میکند و در حقیقت باعث میشود که نظر افراد نسبت به تصمیمی که قبل از انتخابات گرفتهاند، تثبیت شود. گروه سوم افرادی هستند که رسانه باعث تغییر نگرش و رفتار انتخاباتی آنها میشود و رقابتهای انتخاباتی به آنها امکان تصمیمگیری میدهد. اما در این میان، یک حالت چهارم وجود دارد که تاکتیکی است که مربوط به تاکتیک گروهها و نامزدهای انتخاباتی میشود و کاملا به رسانه مربوط میشود. در این حالت افراد در دقیقه 90 تصمیم میگیرند که رای تاکتیکی دهند یعنی به عنوان مثال به یک کاندیدا رای میدهند تا مانع انتخاب کاندیدای دیگری شوند.» افخمی
میافزاید: «اما ما هیچ سیستم دادهای نداریم که بدانیم سهم هرکدام از اینها قبل از ورود به انتخابات چقدر بوده است و در طول رقابتهای انتخاباتی یا در 24ساعت آخر این رقابت، چه تغییراتی صورت گرفته است. از سوی دیگر بخش عمده نظرسنجیهایی که منتشر میشد، غیرواقعی بود در حالی که این نظرسنجیها باید تابع قانون و قواعد خاص خود باشند. در بحث نظرسنجیها، ما اطلاعات پایهای نظرسنجیها را نداریم در حالی که باید عوامل جامعهشناسی و روانشناسی را بدانیم و بعد در مورد آن نظر بدهیم. در نبود تحقیقات جامعتر است که ما باعث تعجب همه دنیا میشویم در حالی که در واقعیت اینطور نیست. هیچوقت آمار مشارکت در تهران به 80درصد نرسیده است و وقتی که آمار شهر تهران را با سه استان مرزی مقایسه میکنیم، میبینیم که هیچوقت آمار مشارکت در این سه استان زیر 90درصد نبوده است. از سوی دیگر همواره در انتخابات، چند میلیون رای اولی داریم. به عنوان مثال در برخی از کشورها حتی زمان انجام این نظرسنجیها هم مدون و تعیین شده است. این مساله به فرهنگ سیاسی جوامع مختلف برمیگردد و اینکه نظرسنجیها تا چه حد اعتبار علمی دارند.»او ادامه میدهد: «اما برخلاف
رسانهها، صداوسیما در این دوره انتخاباتی، نقش بسیار موثری داشت چون مردم را بیشتر از بقیه رسانهها درگیر انتخابات کرده بود و حجم زیادی برنامه به موضوع انتخابات اختصاص داده بود. افراد خیلی زیادی را دیدم که حتی یک روزنامه را ورق نمیزدند، در حالی که حداقل یکی از برنامههای انتخاباتی را از صداوسیما دنبال کرده بودند. از سوی دیگر مناطق روستایی ما همچنان رسانهای جز صداوسیما ندارند. این در حالی است که در سال 84 یا 88، روزنامهها تاثیر بیشتری در انتخابات داشتند و حتی برخی روزنامهها تا شب در کیوسکها باقی نمیماندند. افخمی تاکید میکند: «رفتار انتخاباتی مردم و رای آنان تابع یکسری قانون است و به جغرافیا، طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات، جایگاه اقتصادی، جهتگیری رهبران محلی و عوامل دیگری بستگی دارد، ولی ما اطلاعات دقیقی در این مورد نداریم در حالی که همین رفتار و مسایل در دورههای بعدی هم تکرار میشود. نقش رهبران افکار عمومی در گروههای کاندیداها هم موثر است. در مطبوعات، میزان حمایت از کاندیداها از سوی احزاب پایین بود و هیچ حمایت سنگینی از این کاندیداها صورت نگرفت، این در حالی است که 24جمعیت و حزب و گروه سیاسی ثبت شده
داریم ولی هیچکدام از آنها در این انتخابات فعالیت جدی نداشتند. در حالی که عدم سکوت این احزاب میتوانست مشارکت را بالا ببرد. از سوی دیگر هیچ دلیلی وجود ندارد که میزان تبلیغات و رسانهها، سهمی در آرای کاندیداها داشته باشد. چندین روزنامه و نشریه وجود دارد در حالی که مشاهده میشود یک کاندیدا که رسانه کمتری دارد، سهم بیشتری از آرا داشته است. در بحث سهم مشارکت مردم یا تاثیر رسانه، علت اینکه ما نمیتوانیم اطلاعات یا پیشبینی درستی داشته باشیم همین است که به این اطلاعات پایهای دسترسی نداریم. برای مثال اگر در روز اول که رقابتهای انتخاباتی شروع میشود، یک نظرسنجی دقیق با ثبت کلیه اطلاعات پایهای صورت گیرد و در روز آخر این رقابتها هم دوباره این نظرسنجی تکرار شود، آن وقت این نظرسنجیها قابل استناد خواهند بود و میتوانند میزان مشارکت مردم یا تاثیر رسانه را به صورت دقیقتری مشخص کنند.»
در یازدهمین انتخابات ریاستجمهوری، فعالیت دو گروه از رسانهها پررنگتر از بقیه بود. گروهی از رسانههای فارسیزبان که در خارج از کشور فعالیت دارند و رویکرد تحریم انتخابات را در پیش گرفته بودند و گروهی از رسانههای داخلی که شدیدا تلاش داشتند تا یک گفتمان غالب و افراطی را برنده انتخابات جلوه دهند. اینکه رویکردهای رسانهای مبتنی بر افراط و تفریط تا چه میزان در این انتخابات تاثیر داشتهاند را در گفتوگو با صاحبنظران حوزه ارتباطات به بحث گذاشتیم. دکتر حسامالدین آشنا، استاد ارتباطات، در این مورد میگوید: سالهاست که در روانشناسی اجتماعی، نظریه اقناعی مکتب «ییل» مربوط به هاولند، به ما یاد داده است که یکی از مهمترین عوامل اقناع، اعتبار منبع است. مردم به منابع معتبر اعتماد میکنند. اعتبار منبع به سادگی به دست نمیآید، ولی به سادگی از دست میرود. مردم به رفتار منابع بیشتر از گفتار آنها توجه میکنند. با این مقدمات باید گفت که مردم در برابر رسانههایی که سابقه دروغگویی، تحریف و سوگیری دارند، به صورت ناخودآگاه دچار مقاومت روانی میشوند. پس درک سهم این رسانهها هم در ناکامیها و هم در رویکرد اعتراضی مردم نباید خیلی
دشوار باشد. دکتر حسین افخمی، استاد ارتباطات سیاسی دانشگاه علامه، با تاکید بر اینکه نباید نقش رسانه را در انتخابات بزرگ کنیم، میگوید: «مطبوعات در این انتخابات، نقشی تعیینکننده نداشت اما صدا و سیما در این زمینه نقش داشت.» او مخاطبان رسانه را به سه دسته تقسیم میکند: «گروهی هستند که قبل از شروع رقابتهای انتخاباتی تصمیم گرفتهاند که به چه کسی رای بدهند. این افراد در رای خود ثابتقدم هستند و مناظرات رسانهای تاثیری در تغییر رای آنان ندارد. گروه دیگر افرادی هستند که رسانه، نظر آنان را تثبیت میکند و در حقیقت باعث میشود که نظر افراد نسبت به تصمیمی که قبل از انتخابات گرفتهاند، تثبیت شود. گروه سوم افرادی هستند که رسانه باعث تغییر نگرش و رفتار انتخاباتی آنها میشود و رقابتهای انتخاباتی به آنها امکان تصمیمگیری میدهد. اما در این میان، یک حالت چهارم وجود دارد که تاکتیکی است که مربوط به تاکتیک گروهها و نامزدهای انتخاباتی میشود و کاملا به رسانه مربوط میشود. در این حالت افراد در دقیقه 90 تصمیم میگیرند که رای تاکتیکی دهند یعنی به عنوان مثال به یک کاندیدا رای میدهند تا مانع انتخاب کاندیدای دیگری شوند.» افخمی
میافزاید: «اما ما هیچ سیستم دادهای نداریم که بدانیم سهم هرکدام از اینها قبل از ورود به انتخابات چقدر بوده است و در طول رقابتهای انتخاباتی یا در 24ساعت آخر این رقابت، چه تغییراتی صورت گرفته است. از سوی دیگر بخش عمده نظرسنجیهایی که منتشر میشد، غیرواقعی بود در حالی که این نظرسنجیها باید تابع قانون و قواعد خاص خود باشند. در بحث نظرسنجیها، ما اطلاعات پایهای نظرسنجیها را نداریم در حالی که باید عوامل جامعهشناسی و روانشناسی را بدانیم و بعد در مورد آن نظر بدهیم. در نبود تحقیقات جامعتر است که ما باعث تعجب همه دنیا میشویم در حالی که در واقعیت اینطور نیست. هیچوقت آمار مشارکت در تهران به 80درصد نرسیده است و وقتی که آمار شهر تهران را با سه استان مرزی مقایسه میکنیم، میبینیم که هیچوقت آمار مشارکت در این سه استان زیر 90درصد نبوده است. از سوی دیگر همواره در انتخابات، چند میلیون رای اولی داریم. به عنوان مثال در برخی از کشورها حتی زمان انجام این نظرسنجیها هم مدون و تعیین شده است. این مساله به فرهنگ سیاسی جوامع مختلف برمیگردد و اینکه نظرسنجیها تا چه حد اعتبار علمی دارند.»او ادامه میدهد: «اما برخلاف
رسانهها، صداوسیما در این دوره انتخاباتی، نقش بسیار موثری داشت چون مردم را بیشتر از بقیه رسانهها درگیر انتخابات کرده بود و حجم زیادی برنامه به موضوع انتخابات اختصاص داده بود. افراد خیلی زیادی را دیدم که حتی یک روزنامه را ورق نمیزدند، در حالی که حداقل یکی از برنامههای انتخاباتی را از صداوسیما دنبال کرده بودند. از سوی دیگر مناطق روستایی ما همچنان رسانهای جز صداوسیما ندارند. این در حالی است که در سال 84 یا 88، روزنامهها تاثیر بیشتری در انتخابات داشتند و حتی برخی روزنامهها تا شب در کیوسکها باقی نمیماندند. افخمی تاکید میکند: «رفتار انتخاباتی مردم و رای آنان تابع یکسری قانون است و به جغرافیا، طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات، جایگاه اقتصادی، جهتگیری رهبران محلی و عوامل دیگری بستگی دارد، ولی ما اطلاعات دقیقی در این مورد نداریم در حالی که همین رفتار و مسایل در دورههای بعدی هم تکرار میشود. نقش رهبران افکار عمومی در گروههای کاندیداها هم موثر است. در مطبوعات، میزان حمایت از کاندیداها از سوی احزاب پایین بود و هیچ حمایت سنگینی از این کاندیداها صورت نگرفت، این در حالی است که 24جمعیت و حزب و گروه سیاسی ثبت شده
داریم ولی هیچکدام از آنها در این انتخابات فعالیت جدی نداشتند. در حالی که عدم سکوت این احزاب میتوانست مشارکت را بالا ببرد. از سوی دیگر هیچ دلیلی وجود ندارد که میزان تبلیغات و رسانهها، سهمی در آرای کاندیداها داشته باشد. چندین روزنامه و نشریه وجود دارد در حالی که مشاهده میشود یک کاندیدا که رسانه کمتری دارد، سهم بیشتری از آرا داشته است. در بحث سهم مشارکت مردم یا تاثیر رسانه، علت اینکه ما نمیتوانیم اطلاعات یا پیشبینی درستی داشته باشیم همین است که به این اطلاعات پایهای دسترسی نداریم. برای مثال اگر در روز اول که رقابتهای انتخاباتی شروع میشود، یک نظرسنجی دقیق با ثبت کلیه اطلاعات پایهای صورت گیرد و در روز آخر این رقابتها هم دوباره این نظرسنجی تکرار شود، آن وقت این نظرسنجیها قابل استناد خواهند بود و میتوانند میزان مشارکت مردم یا تاثیر رسانه را به صورت دقیقتری مشخص کنند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.