کار مترجم: گفتوگو با علیاصغر حداد درباره ترجمه ادبی و وضعیت نشر
ناشران ما به معنای واقعی ناشر نیستند
علی شروقی / عكس: آيدين رهبر، شرق
یکی از مشکلات ترجمه ادبی در این سالها، بدونشک آسانپسندی برخی مترجمان و ترویج این آسان پسندی از طریق ترجمههایی است که ارایه میدهند. این آسانپسندی، خود را نه فقط در زبان و نثر و لحن ترجمهها که در انتخاب خود اثر نیز به نمایش گذاشته است. گفته میشود که آثار کلاسیک را کسی نمیخواند و اگر هم کسانی این آثار را بخوانند از آن لذت نمیبرند و تنها ادای لذتبردن را در میآورند. اینگونه است که راه برای بهآسانی پذیرفته شدن آثار متوسط و راحتخوان باز میشود و از بین آثار امروز دنیا هم بیشتر، آنها که متوسطترند برای ترجمه انتخاب میشوند و فروش میروند. در اینباره و همچنین درباره الزمات کار مترجم و تاثیر گرانی کاغذ بر وضعیت نشر کتاب با علیاصغر حداد گفتوگو کردهام. «ادبیات و انقلاب» یورگن روله تازهترین کتابی است که این روزها با ترجمه «علیاصغر حداد» منتشر شده است. حداد از نسل مترجمانی است که به قول خودش در این گفتوگو، در انتخاب آثار خارجی برای ترجمه، ایدهآلهایی دارد و هنوز هم از آن ایدهآلها کوتاه نیامده است. خلاف این اعتقاد که ممکن است بحران نشر
و گرانی کاغذ، ناشران را سختگیرتر کند و آنها را بیشتر به فکر کیفیت بیندازد، حداد به این قضیه چندان خوشبین نیست و معتقد است که گرانی کاغذ، باعث میشود که ناشران روی کتابهای کمحجمتر و کمهزینهتر سرمایهگذاری کنند و آثار با کیفیتی هم اگر چاپ شوند، قیمتشان چنان بالا برود که کمتر کسی از عهده خریدشان بر بیاید.
در مقایسه فضای غالب ترجمه ادبی در این سالها، با آنچه مترجمان نسلهای قدیمیتر منتشر میکردند، اولین چیزی که به ذهن میآید این است که انگار مترجمان همنسل شما و نسلهای قبلتر، در انتخاب اثری خارجی برای ترجمه وسواس بیشتری به خرج میدادند و بیشتر، آثار پایهای ادبیات جهان را برای ترجمه انتخاب میکردند. اما به نظر میرسد این روزها این مساله انتخاب، بین مترجمان جوانتر کمرنگ شده و آثار متوسط، اما زودبازده در اولویت ترجمه قرار گرفته. چقدر این ترجمههای جدید را دنبال میکنید و نظرتان در اینباره چیست؟
اول باید اقرار کنم که ترجمه دیگران را خیلی نمیخوانم و آنچنان اشرافی به کل صحنه ترجمه ادبی ندارم. اما قبول دارم که امروزه وسواس در انتخاب، قدری کمرنگ شده و این البته علل مختلفی دارد. نمیتوان با قاطعیت گفت که مترجمان جدید انتخاب خاصی ندارند. به نظر من این کمرنگ شدن انتخاب، بیشتر به این دلیل است که شرایط به مترجمان اجازه انتخاب نمیدهد. چون مساله مجوز چاپ اثر، باعث میشود که مترجم هر چیزی را که دوست دارد ترجمه نکند و سراغ آثاری برود که امکان چاپشان وجود دارد. مساله دیگر، مساله مالی است. طبیعتا مترجمانی که زندگیشان فقط از راه ترجمه میگذرد مجبورند به مسایل مالی هم توجه کنند. برای همین، امکان چاپ کتاب، پرفروش بودن آن و اینکه ناشر براساس مقتضیات بازار چه کتابی را برای ترجمه به مترجم میدهد، در انتخاب او تاثیر میگذارد. البته شاید نسل ما نسبت به جوانهای امروزی، قدری ایدهآلیستتر بود و امروزه دیگر دغدغههایی که ما داشتیم و روی ترجمههایمان هم تاثیر میگذاشت کمرنگ شده است. اما بهگمان من اوضاع اقتصادی و فرهنگی کشور در این مورد نقش مهمتری بازی میکند، وگرنه ایدهآل هر مترجمی این است که اثری را که دوست دارد ترجمه کند. البته این را هم اضافه کنم که هنوز هم مترجمانی داریم که عالی کار میکنند اما اسم و رسمی ندارند و از آنها هم هیچ تقدیری نمیشود و اسمشان هم در هیچ مجلهای نمیآید.
حرف شما درباره شرایطی که مترجم را در انتخاب محدود میکند درست است اما مساله دیگر این است که به نظر میرسد گذشته از آن عواملی که میگویید، آن ایدهآلی هم که گفتید نسل شما داشت، این روزها کمتر وجود دارد. یعنی آنچه هم که اغلب مترجمان دوست دارند ترجمه کنند، آنچنان درجه یک نیست. چون من گاهی میبینم که مترجمان جوان، به صراحت از آثار متوسط دفاع میکنند و آنها را در برابر آثاری قرار میدهند که آثار پایهای به شمار میآیند و خواندنشان ضروریتر است. مثل آثار کلاسیک که برخی سعی میکنند بگویند برخی از این آثار الکی و فقط به دلیل شهرت سالیانشان، بزرگ شدهاند و حرفهایی از این دست. یعنی سلیقه مترجمان و برخی منتقدان هم دارد مخاطب را به سمت آثاری متوسط سوق میدهد.
بله اینکه میگویید وجود دارد و اصلا هم اتفاق خوبی نیست. نسل پیش از من با ترجمه آثار کلاسیک فرانسه، انگلیس، روسیه و... عرصهای را باز کرد که ما با فضای ادبی اروپا آشنا شویم و بتوانیم در این میان آثاری را انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم نوبت به نویسندههای جدیدتر آن زمان مثل همینگوی و جاناشتاینبک و دیگران رسید. اما برای شناخت درست از نویسندگان جدید باید پیشینه ادبیشان را هم بشناسیم و اینجاست که ترجمه متون کلاسیک ضرورت پیدا میکند. کسی که اثری از یک نویسنده امروزی جوان اروپایی میخواند، باید بداند که ریشههای این اثر، در کجاست. تا بالزاک، فلوبر و دیگر کلاسیکهای فرانسوی را نخوانده باشیم، نمیتوانیم کامو و سارتر را درست بفهمیم. شاید یک خواننده جوان امروزی، فرصت و ظرفیت خواندن تمام این آثار را نداشته باشد و بخواهد از همینگوی به بعد آغاز کند. اما دستکم، باید راجع به پیشینیان، اطلاعاتی داشته باشد و کتابهایی درباره نویسندگان کلاسیک خوانده باشد.
برای همین است که میگویم در گذشته انگار انتخاب مترجمها دقیقتر و احساس مسوولیتشان نسبت به ترجمه بیشتر بود. درحالیکه الان به شیوههای مختلف القا میشود که فقط باید ادبیات امروز را خواند و ترجمه کرد.
این حرفها که امروزه میزننداصلا درست نیست. مخصوصا که وقتی آثار بسیاری از نویسندگان امروز اروپا را بخوانیم میبینیم که آنچنان شاهکاری هم تولید نمیکنند و به نظر من اگر بخواهیم فقط به همین عرصه ادبیات امروز اروپا محدود بمانیم و تنها بر اساس آن قضاوت کنیم، میبینیم که نویسندههای جوان ایرانی از این نویسندگان جدید، چیزی کم ندارند. من خودم اگر بخواهم یکی از این آثار صد، 150 صفحهای ترجمه شده را بخوانم، ترجیح میدهم به جایش بروم سراغ داستان امروز ایرانی. چون برایم جذابتر است.
به نظرتان اگر مترجم آثار ادبی بر پشتوانههای ادبی زبان مقصد و مبدا و همچنین تئوریهای ادبی و تاریخ ادبیات، اشراف نداشته باشد میتواند ترجمهای قابل قبول از یک اثر ادبی ارایه دهد؟
نه خیر؛ این اشراف صد درصد لازم است. به نظر من مترجم، در وهله اول باید در زبان مقصد اشراف داشته باشد. ما هنگام خواندن متنی در زبان مبدا، منفعل هستیم و فقط میخواهیم متن را بفهمیم. اما وقتی آن متن را بهفارسی ترجمه میکنیم، در جایگاه تولیدکننده قرار میگیریم. برای همین کار مترجم دشوارتر از کار کسی است که فقط متن را میخواند. هنگام ترجمه، پشتوانههای ادبی ما در زبان فارسی، ضرورت تام و تمام پیدا میکند. در مورد زبان مبدا هم فقط دانستن خود آن زبان کافی نیست. مثلا وقتی در حال ترجمه رمانی هستید که وقایع آن در وین اتفاق میافتد، اگر وین را ندیده باشید، ترجمهتان لنگ میزند. اما اگر وین را دیده باشید رمان را طور دیگری ترجمه میکنید. بگذارید از یکی از تجربههای خودم مثال بزنم. یک بار داستان کوتاهی از توماس برنهارد ترجمه میکردم که درجایی قهرمان داستان هنگام عبور از یک پارک از کنار یک کارخانه نوشیدنی میگذشت. با خودم میگفتم آخر چه طور ممکن است وسط یک پارک، یک کارخانه باشد. میتوانستم تحتاللفظی ترجمه کنم و بروم جلو، اما خودم به صحنهای که ترجمهاش میکردم باور نداشتم. اتفاقا همان دوره بهدلیلی به وین رفتم و آن پارک را دیدم. هیچ کارخانهای در آن نبود. بالاخره کسی را همسن و سال خودم در آن اطراف پیدا کردم و از او پرسیدم این کارخانه که میگویند کجاست؟ جایی در پارک را نشانم داد و گفت: اینجا. گفتم اینکه رستوران است. گفت قبلا اینجا اصلا پارک نبود و این مکان هم کارخانه بود اما بعدا که این پارک ساخته شد، آن کارخانه هم تبدیل شد به رستوران. مثل این است که کسی اسم دروازه دولت را در یک متن ببیند و برود آنجا دنبال دروازه بگردد. بنا براین مترجم علاوه بر دانستن زبان، باید، محیطی را هم که داستان در آن اتفاق میافتد بشناسد تا ترجمهای باورپذیر ارایه دهد. برای همین من گاهی از شجاعت کسانی که بدون دیدن پترزبورگ، داستایوفسکی ترجمه میکنند، حیرت میکنم. در بسیاری از داستانهای کلاسیک، مکانها، مکانهایی مشخص هستند و وقتی که من هیچ شناختی از این مکانها نداشته باشم فقط به واسطه زباندانستن نمیتوانم چنین آثاری را ترجمه کنم. شما اگر وین را ندیده باشید نمیتوانید کارهای آرتور شنیتسلر را ترجمه کنید چون همانطور که در اینجا محمدعلی سپانلو شاعر تهران است، شنیتسلر هم نویسنده وین است و طوری وین را در آثارش تصویر میکند که مترجم آثارش قبل از اقدام به ترجمه، باید وین را دیده باشد.
گرایشهای فکری و برداشتهای هر مترجم از یک متن چقدر در ترجمهاش تاثیرگذار است؟ آیا مترجم میتواند بدون وارد کردن گرایشهای فکری خودش، ترجمهای بیطرفانه از یک اثر ارایه دهد؟ آیا اصلا انتقال لحن اصلی اثر، بدون مداخله مترجم در آن امکانپذیر است؟
مترجم تمام تلاشش را میکند که به لحن اصلی اثر نزدیک شود؛ اما انتقال لحن اصلی، به صورت مطلق، محال است و این چند دلیل دارد. یکی اینکه نوع زبانهای اروپایی با زبان ما متفاوت است. مثلا در زبان آلمانی، جمله مجهول، زیاد بهکار میرود و همین، فضایی ایجاد میکند، که به طور کامل قابل انتقال به زبان فارسی نیست. چون در زبان فارسی، این میزان کاربرد جمله مجهول را نداریم. مساله دیگر این است که هر مترجم برداشت خودش را از اثر دارد. شما وقت خواندن کتابی با ترجمه من، آن را با عینک من و سلیقه من در زبان فارسی میخوانید. ممکن است من واژگانی را برای ترجمه انتخاب کنم که دیگری آنها را لوس بداند یا به نظرش غیرطبیعی باشد مثلا در رمان اشتیلر، صحنهای هست که شخصیت رمان، مست است و در حالیکه سخت غمگین و ناراحت است، شروع میکند به پرگویی. یک نفر که ترجمه من را خوانده بود به من گفت، یک آدم مست اینطور که تو ترجمه کردهای حرف نمیزند. در حالیکه نظر من این بود که همینطور حرف میزند و باید به این صورت ترجمه شود. نمیخواهم بگویم که حرف آن شخص اشتباه بود. این، بیشتر به سلیقه مترجم در زبان فارسی و برداشت او از زبان بر میگردد. یا ممکن است من حساسیت داشته باشم که تا آنجا که ممکن است در ترجمه، واژه غیرفارسی به کار نبرم و دیگری اصلا چنین حساسیتی نداشتهباشد. تلقی ما از زبان فارسی معیار هم در این قضیه موثر است. مثلا ممکن است من زبانی را به کار ببرم که از نظر کسی که فارسی را خیلی کتابی و دستور زبانی میداند، آن زبان را نپسندد و بگوید فلان جملهای که تو به کار بردهای غلط است. در حالیکه من میگویم، فارسی معیار، آن فارسیای است که مردم در کوچه و خیابان به کار میبرند. مثلا میگویند «روی کسی حساب کردن»، ترجمه شده از انگلیسی است و نباید در زبان فارسی به کار برود. اما به نظر من به کار بردن این اصطلاح، به دلیل اینکه در فارسی هم جا افتاده، هیچ اشکالی ندارد. من، خودم را به قواعد استادان دستور زبان محدود نمیکنم.
یعنی شما زبانی را که در محاوره جاافتاده به دستور زبان رسمی ترجیح میدهید، درست است؟
دقیقا؛ اما بد نیست که همینجا یک پرانتز هم باز کنم؛ بر سر اینکه زبان جاافتاده مرسوم چیست، اختلاف نظر وجود دارد. ممکن است چیزی که برای من خیلی مرسوم و عادی است، برای دیگری چندان عادی نباشد. ما از شهرستانهای مختلف آمدهایم و همگی در تهران جمع شدهایم و ظاهرا این زبانی را که در تهران استفاده میشود، زبان استاندارد میدانیم اما در پس ذهن هرکدام از ما استانداردهای دیگری هم هست که در زبانی که به کار میبریم تاثیر میگذارد. ممکن است یک اصطلاح به نظر من که قزوینی هستم خیلی عادی باشد، اما یک تهرانی همان اصطلاح را بیش از اندازه ادبی یا محاورهای بداند.
به نظرتان ناشر چقدر میتواند در ارایه ترجمه خوب تاثیرگذار باشد؟ در گذشته ناشرانی بودند که ویراستار و کارشناس ترجمه داشتند اما به نظر میرسد این روزها چنین وسواس و سختگیریای وجود ندارد و ناشران بیشتر به انتشار ترجمههای زودبازده رو آوردهاند.
متاسفانه بیشتر ناشران ایرانی به صورت تصادفی کار میکنند و خودشان انتخاب پیشینی ندارند. تعداد ناشرانی که با وسواس اثری را برای ترجمه انتخاب میکنند و آن را به مترجم سفارش میدهند خیلی کم است. در اروپا، ناشر گاهی از مترجم و حتی گاهی از خود نویسنده مهمتر است و این ناشر است که مترجم و نویسنده را راهنمایی میکند نه برعکس. اما در اینجا ما چنین ناشرانی نداریم. حالا بعضیها سر سوزنی به چنین مفهومی از ناشر نزدیک میشوند اما تا رسیدن به آن سطح هنوز فاصله زیاد است. من در اینجا کمتر ناشری را میشناسم که کتابهایی را که خودش چاپ میکند خوانده باشد. اگر هم باشد، استثناست. میگویند که ما در ایران سه هزار ناشر داریم. اما از این سه هزار تا شاید دو یا سه ناشر، زبان خارجی بدانند و کتابی را قبل از ترجمه خوانده باشند یا دستکم به ادبیات اشراف داشته باشند و صاحب نگاه، دید و سلیقه مشخصی باشند. در یک کلمه میتوان گفت که بیشتر ناشران ما در معنای واقعی ناشر نیستند.
به نظرتان گرانی کاغذ ممکن است به ناچار باعث سختگیرتر شدن ناشران شود؟
نه. اتفاقا درست برعکس، الان طوری شده که ناشران به دلیل گرانی کاغذ، کتاب کمحجم را ترجیح میدهند. چون برای چاپ کتابهای کم حجم سرمایه کمتری لازم است.
به نظرتان مترجم ادبی لزوما تفسیرکننده اثری که ترجمه میکند هم هست؟
اتفاقا نکتهای که جا دارد حتما گفته شود این است که معمولا ما مترجمان را بهعنوان کارشناس آنچه ترجمه میکنیم میدانند و مثل کافکا با من مصاحبه میکنند در حالی که من مترجم کافکا هستم نه متخصص کافکا و این هم یکی از بلایایی است که در عرصه ادبیات به آن دچار هستیم. یعنی چون منتقد کم داریم ما مترجمها خودبهخود نقد و تفسیر آثاری که ترجمه میکنیم را یدک میکشیم و اغلب هم صلاحیتش را نداریم. من در مورد شخص خودم میگویم که من صلاحیت بحث خیلی جدی و تئوریک را درباره آثار ادبی ندارم. ولی متاسفانه چون دیگران این کار را نمیکنند، سراغ ما میآیند و ما هم با پرویی مصاحبه میکنیم و درباره نویسندگانی که آثارشان را ترجمه کردهایم حرف میزنیم.
اینکه گفتید مترجم اثر را از پشت عینک خودش ارایه میدهد، نوعی تفسیر نیست؟
این یک اتفاق محتوم و ناگزیر است اما نمیشود اسمش را تفسیر گذاشت. همانطور که گفتم مترجم هنگام ترجمه تلاش میکند خودش را حذف کند ولی حذف مطلق، شدنی نیست. مثلا ترجمه حسن قائمیان از «گروه محکومین» کافکا ترجمه بسیار عالیای است و من این ترجمه را خیلی میپسندم. اما قائمیان هنگام ترجمه کافکا، عینکی به چشم داشته که با عینک من فرق دارد و برای همین ترجمههایمان هم متفاوت شده است و این اصلا به تفسیر ربطی ندارد. بالاخره مترجم هم آدم است و وقتی یک کتاب را به قول شما با انتخاب ترجمه میکند، چیزی را در آن پسندیده و میخواهد آن پسند را ارایه بدهد. بنا بر این حذف کامل مترجم از پشت اثر امکانپذیر نیست اما تفسیر، بحث متفاوتی است و مترجم یک اثر لزوما مفسر آن نیست.
یکی از مشکلات ترجمه ادبی در این سالها، بدونشک آسانپسندی برخی مترجمان و ترویج این آسان پسندی از طریق ترجمههایی است که ارایه میدهند. این آسانپسندی، خود را نه فقط در زبان و نثر و لحن ترجمهها که در انتخاب خود اثر نیز به نمایش گذاشته است. گفته میشود که آثار کلاسیک را کسی نمیخواند و اگر هم کسانی این آثار را بخوانند از آن لذت نمیبرند و تنها ادای لذتبردن را در میآورند. اینگونه است که راه برای بهآسانی پذیرفته شدن آثار متوسط و راحتخوان باز میشود و از بین آثار امروز دنیا هم بیشتر، آنها که متوسطترند برای ترجمه انتخاب میشوند و فروش میروند. در اینباره و همچنین درباره الزمات کار مترجم و تاثیر گرانی کاغذ بر وضعیت نشر کتاب با علیاصغر حداد گفتوگو کردهام. «ادبیات و انقلاب» یورگن روله تازهترین کتابی است که این روزها با ترجمه «علیاصغر حداد» منتشر شده است. حداد از نسل مترجمانی است که به قول خودش در این گفتوگو، در انتخاب آثار خارجی برای ترجمه، ایدهآلهایی دارد و هنوز هم از آن ایدهآلها کوتاه نیامده است. خلاف این اعتقاد که ممکن است بحران نشر
و گرانی کاغذ، ناشران را سختگیرتر کند و آنها را بیشتر به فکر کیفیت بیندازد، حداد به این قضیه چندان خوشبین نیست و معتقد است که گرانی کاغذ، باعث میشود که ناشران روی کتابهای کمحجمتر و کمهزینهتر سرمایهگذاری کنند و آثار با کیفیتی هم اگر چاپ شوند، قیمتشان چنان بالا برود که کمتر کسی از عهده خریدشان بر بیاید.
در مقایسه فضای غالب ترجمه ادبی در این سالها، با آنچه مترجمان نسلهای قدیمیتر منتشر میکردند، اولین چیزی که به ذهن میآید این است که انگار مترجمان همنسل شما و نسلهای قبلتر، در انتخاب اثری خارجی برای ترجمه وسواس بیشتری به خرج میدادند و بیشتر، آثار پایهای ادبیات جهان را برای ترجمه انتخاب میکردند. اما به نظر میرسد این روزها این مساله انتخاب، بین مترجمان جوانتر کمرنگ شده و آثار متوسط، اما زودبازده در اولویت ترجمه قرار گرفته. چقدر این ترجمههای جدید را دنبال میکنید و نظرتان در اینباره چیست؟
اول باید اقرار کنم که ترجمه دیگران را خیلی نمیخوانم و آنچنان اشرافی به کل صحنه ترجمه ادبی ندارم. اما قبول دارم که امروزه وسواس در انتخاب، قدری کمرنگ شده و این البته علل مختلفی دارد. نمیتوان با قاطعیت گفت که مترجمان جدید انتخاب خاصی ندارند. به نظر من این کمرنگ شدن انتخاب، بیشتر به این دلیل است که شرایط به مترجمان اجازه انتخاب نمیدهد. چون مساله مجوز چاپ اثر، باعث میشود که مترجم هر چیزی را که دوست دارد ترجمه نکند و سراغ آثاری برود که امکان چاپشان وجود دارد. مساله دیگر، مساله مالی است. طبیعتا مترجمانی که زندگیشان فقط از راه ترجمه میگذرد مجبورند به مسایل مالی هم توجه کنند. برای همین، امکان چاپ کتاب، پرفروش بودن آن و اینکه ناشر براساس مقتضیات بازار چه کتابی را برای ترجمه به مترجم میدهد، در انتخاب او تاثیر میگذارد. البته شاید نسل ما نسبت به جوانهای امروزی، قدری ایدهآلیستتر بود و امروزه دیگر دغدغههایی که ما داشتیم و روی ترجمههایمان هم تاثیر میگذاشت کمرنگ شده است. اما بهگمان من اوضاع اقتصادی و فرهنگی کشور در این مورد نقش مهمتری بازی میکند، وگرنه ایدهآل هر مترجمی این است که اثری را که دوست دارد ترجمه کند. البته این را هم اضافه کنم که هنوز هم مترجمانی داریم که عالی کار میکنند اما اسم و رسمی ندارند و از آنها هم هیچ تقدیری نمیشود و اسمشان هم در هیچ مجلهای نمیآید.
حرف شما درباره شرایطی که مترجم را در انتخاب محدود میکند درست است اما مساله دیگر این است که به نظر میرسد گذشته از آن عواملی که میگویید، آن ایدهآلی هم که گفتید نسل شما داشت، این روزها کمتر وجود دارد. یعنی آنچه هم که اغلب مترجمان دوست دارند ترجمه کنند، آنچنان درجه یک نیست. چون من گاهی میبینم که مترجمان جوان، به صراحت از آثار متوسط دفاع میکنند و آنها را در برابر آثاری قرار میدهند که آثار پایهای به شمار میآیند و خواندنشان ضروریتر است. مثل آثار کلاسیک که برخی سعی میکنند بگویند برخی از این آثار الکی و فقط به دلیل شهرت سالیانشان، بزرگ شدهاند و حرفهایی از این دست. یعنی سلیقه مترجمان و برخی منتقدان هم دارد مخاطب را به سمت آثاری متوسط سوق میدهد.
بله اینکه میگویید وجود دارد و اصلا هم اتفاق خوبی نیست. نسل پیش از من با ترجمه آثار کلاسیک فرانسه، انگلیس، روسیه و... عرصهای را باز کرد که ما با فضای ادبی اروپا آشنا شویم و بتوانیم در این میان آثاری را انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم نوبت به نویسندههای جدیدتر آن زمان مثل همینگوی و جاناشتاینبک و دیگران رسید. اما برای شناخت درست از نویسندگان جدید باید پیشینه ادبیشان را هم بشناسیم و اینجاست که ترجمه متون کلاسیک ضرورت پیدا میکند. کسی که اثری از یک نویسنده امروزی جوان اروپایی میخواند، باید بداند که ریشههای این اثر، در کجاست. تا بالزاک، فلوبر و دیگر کلاسیکهای فرانسوی را نخوانده باشیم، نمیتوانیم کامو و سارتر را درست بفهمیم. شاید یک خواننده جوان امروزی، فرصت و ظرفیت خواندن تمام این آثار را نداشته باشد و بخواهد از همینگوی به بعد آغاز کند. اما دستکم، باید راجع به پیشینیان، اطلاعاتی داشته باشد و کتابهایی درباره نویسندگان کلاسیک خوانده باشد.
برای همین است که میگویم در گذشته انگار انتخاب مترجمها دقیقتر و احساس مسوولیتشان نسبت به ترجمه بیشتر بود. درحالیکه الان به شیوههای مختلف القا میشود که فقط باید ادبیات امروز را خواند و ترجمه کرد.
این حرفها که امروزه میزننداصلا درست نیست. مخصوصا که وقتی آثار بسیاری از نویسندگان امروز اروپا را بخوانیم میبینیم که آنچنان شاهکاری هم تولید نمیکنند و به نظر من اگر بخواهیم فقط به همین عرصه ادبیات امروز اروپا محدود بمانیم و تنها بر اساس آن قضاوت کنیم، میبینیم که نویسندههای جوان ایرانی از این نویسندگان جدید، چیزی کم ندارند. من خودم اگر بخواهم یکی از این آثار صد، 150 صفحهای ترجمه شده را بخوانم، ترجیح میدهم به جایش بروم سراغ داستان امروز ایرانی. چون برایم جذابتر است.
به نظرتان اگر مترجم آثار ادبی بر پشتوانههای ادبی زبان مقصد و مبدا و همچنین تئوریهای ادبی و تاریخ ادبیات، اشراف نداشته باشد میتواند ترجمهای قابل قبول از یک اثر ادبی ارایه دهد؟
نه خیر؛ این اشراف صد درصد لازم است. به نظر من مترجم، در وهله اول باید در زبان مقصد اشراف داشته باشد. ما هنگام خواندن متنی در زبان مبدا، منفعل هستیم و فقط میخواهیم متن را بفهمیم. اما وقتی آن متن را بهفارسی ترجمه میکنیم، در جایگاه تولیدکننده قرار میگیریم. برای همین کار مترجم دشوارتر از کار کسی است که فقط متن را میخواند. هنگام ترجمه، پشتوانههای ادبی ما در زبان فارسی، ضرورت تام و تمام پیدا میکند. در مورد زبان مبدا هم فقط دانستن خود آن زبان کافی نیست. مثلا وقتی در حال ترجمه رمانی هستید که وقایع آن در وین اتفاق میافتد، اگر وین را ندیده باشید، ترجمهتان لنگ میزند. اما اگر وین را دیده باشید رمان را طور دیگری ترجمه میکنید. بگذارید از یکی از تجربههای خودم مثال بزنم. یک بار داستان کوتاهی از توماس برنهارد ترجمه میکردم که درجایی قهرمان داستان هنگام عبور از یک پارک از کنار یک کارخانه نوشیدنی میگذشت. با خودم میگفتم آخر چه طور ممکن است وسط یک پارک، یک کارخانه باشد. میتوانستم تحتاللفظی ترجمه کنم و بروم جلو، اما خودم به صحنهای که ترجمهاش میکردم باور نداشتم. اتفاقا همان دوره بهدلیلی به وین رفتم و آن پارک را دیدم. هیچ کارخانهای در آن نبود. بالاخره کسی را همسن و سال خودم در آن اطراف پیدا کردم و از او پرسیدم این کارخانه که میگویند کجاست؟ جایی در پارک را نشانم داد و گفت: اینجا. گفتم اینکه رستوران است. گفت قبلا اینجا اصلا پارک نبود و این مکان هم کارخانه بود اما بعدا که این پارک ساخته شد، آن کارخانه هم تبدیل شد به رستوران. مثل این است که کسی اسم دروازه دولت را در یک متن ببیند و برود آنجا دنبال دروازه بگردد. بنا براین مترجم علاوه بر دانستن زبان، باید، محیطی را هم که داستان در آن اتفاق میافتد بشناسد تا ترجمهای باورپذیر ارایه دهد. برای همین من گاهی از شجاعت کسانی که بدون دیدن پترزبورگ، داستایوفسکی ترجمه میکنند، حیرت میکنم. در بسیاری از داستانهای کلاسیک، مکانها، مکانهایی مشخص هستند و وقتی که من هیچ شناختی از این مکانها نداشته باشم فقط به واسطه زباندانستن نمیتوانم چنین آثاری را ترجمه کنم. شما اگر وین را ندیده باشید نمیتوانید کارهای آرتور شنیتسلر را ترجمه کنید چون همانطور که در اینجا محمدعلی سپانلو شاعر تهران است، شنیتسلر هم نویسنده وین است و طوری وین را در آثارش تصویر میکند که مترجم آثارش قبل از اقدام به ترجمه، باید وین را دیده باشد.
گرایشهای فکری و برداشتهای هر مترجم از یک متن چقدر در ترجمهاش تاثیرگذار است؟ آیا مترجم میتواند بدون وارد کردن گرایشهای فکری خودش، ترجمهای بیطرفانه از یک اثر ارایه دهد؟ آیا اصلا انتقال لحن اصلی اثر، بدون مداخله مترجم در آن امکانپذیر است؟
مترجم تمام تلاشش را میکند که به لحن اصلی اثر نزدیک شود؛ اما انتقال لحن اصلی، به صورت مطلق، محال است و این چند دلیل دارد. یکی اینکه نوع زبانهای اروپایی با زبان ما متفاوت است. مثلا در زبان آلمانی، جمله مجهول، زیاد بهکار میرود و همین، فضایی ایجاد میکند، که به طور کامل قابل انتقال به زبان فارسی نیست. چون در زبان فارسی، این میزان کاربرد جمله مجهول را نداریم. مساله دیگر این است که هر مترجم برداشت خودش را از اثر دارد. شما وقت خواندن کتابی با ترجمه من، آن را با عینک من و سلیقه من در زبان فارسی میخوانید. ممکن است من واژگانی را برای ترجمه انتخاب کنم که دیگری آنها را لوس بداند یا به نظرش غیرطبیعی باشد مثلا در رمان اشتیلر، صحنهای هست که شخصیت رمان، مست است و در حالیکه سخت غمگین و ناراحت است، شروع میکند به پرگویی. یک نفر که ترجمه من را خوانده بود به من گفت، یک آدم مست اینطور که تو ترجمه کردهای حرف نمیزند. در حالیکه نظر من این بود که همینطور حرف میزند و باید به این صورت ترجمه شود. نمیخواهم بگویم که حرف آن شخص اشتباه بود. این، بیشتر به سلیقه مترجم در زبان فارسی و برداشت او از زبان بر میگردد. یا ممکن است من حساسیت داشته باشم که تا آنجا که ممکن است در ترجمه، واژه غیرفارسی به کار نبرم و دیگری اصلا چنین حساسیتی نداشتهباشد. تلقی ما از زبان فارسی معیار هم در این قضیه موثر است. مثلا ممکن است من زبانی را به کار ببرم که از نظر کسی که فارسی را خیلی کتابی و دستور زبانی میداند، آن زبان را نپسندد و بگوید فلان جملهای که تو به کار بردهای غلط است. در حالیکه من میگویم، فارسی معیار، آن فارسیای است که مردم در کوچه و خیابان به کار میبرند. مثلا میگویند «روی کسی حساب کردن»، ترجمه شده از انگلیسی است و نباید در زبان فارسی به کار برود. اما به نظر من به کار بردن این اصطلاح، به دلیل اینکه در فارسی هم جا افتاده، هیچ اشکالی ندارد. من، خودم را به قواعد استادان دستور زبان محدود نمیکنم.
یعنی شما زبانی را که در محاوره جاافتاده به دستور زبان رسمی ترجیح میدهید، درست است؟
دقیقا؛ اما بد نیست که همینجا یک پرانتز هم باز کنم؛ بر سر اینکه زبان جاافتاده مرسوم چیست، اختلاف نظر وجود دارد. ممکن است چیزی که برای من خیلی مرسوم و عادی است، برای دیگری چندان عادی نباشد. ما از شهرستانهای مختلف آمدهایم و همگی در تهران جمع شدهایم و ظاهرا این زبانی را که در تهران استفاده میشود، زبان استاندارد میدانیم اما در پس ذهن هرکدام از ما استانداردهای دیگری هم هست که در زبانی که به کار میبریم تاثیر میگذارد. ممکن است یک اصطلاح به نظر من که قزوینی هستم خیلی عادی باشد، اما یک تهرانی همان اصطلاح را بیش از اندازه ادبی یا محاورهای بداند.
به نظرتان ناشر چقدر میتواند در ارایه ترجمه خوب تاثیرگذار باشد؟ در گذشته ناشرانی بودند که ویراستار و کارشناس ترجمه داشتند اما به نظر میرسد این روزها چنین وسواس و سختگیریای وجود ندارد و ناشران بیشتر به انتشار ترجمههای زودبازده رو آوردهاند.
متاسفانه بیشتر ناشران ایرانی به صورت تصادفی کار میکنند و خودشان انتخاب پیشینی ندارند. تعداد ناشرانی که با وسواس اثری را برای ترجمه انتخاب میکنند و آن را به مترجم سفارش میدهند خیلی کم است. در اروپا، ناشر گاهی از مترجم و حتی گاهی از خود نویسنده مهمتر است و این ناشر است که مترجم و نویسنده را راهنمایی میکند نه برعکس. اما در اینجا ما چنین ناشرانی نداریم. حالا بعضیها سر سوزنی به چنین مفهومی از ناشر نزدیک میشوند اما تا رسیدن به آن سطح هنوز فاصله زیاد است. من در اینجا کمتر ناشری را میشناسم که کتابهایی را که خودش چاپ میکند خوانده باشد. اگر هم باشد، استثناست. میگویند که ما در ایران سه هزار ناشر داریم. اما از این سه هزار تا شاید دو یا سه ناشر، زبان خارجی بدانند و کتابی را قبل از ترجمه خوانده باشند یا دستکم به ادبیات اشراف داشته باشند و صاحب نگاه، دید و سلیقه مشخصی باشند. در یک کلمه میتوان گفت که بیشتر ناشران ما در معنای واقعی ناشر نیستند.
به نظرتان گرانی کاغذ ممکن است به ناچار باعث سختگیرتر شدن ناشران شود؟
نه. اتفاقا درست برعکس، الان طوری شده که ناشران به دلیل گرانی کاغذ، کتاب کمحجم را ترجیح میدهند. چون برای چاپ کتابهای کم حجم سرمایه کمتری لازم است.
به نظرتان مترجم ادبی لزوما تفسیرکننده اثری که ترجمه میکند هم هست؟
اتفاقا نکتهای که جا دارد حتما گفته شود این است که معمولا ما مترجمان را بهعنوان کارشناس آنچه ترجمه میکنیم میدانند و مثل کافکا با من مصاحبه میکنند در حالی که من مترجم کافکا هستم نه متخصص کافکا و این هم یکی از بلایایی است که در عرصه ادبیات به آن دچار هستیم. یعنی چون منتقد کم داریم ما مترجمها خودبهخود نقد و تفسیر آثاری که ترجمه میکنیم را یدک میکشیم و اغلب هم صلاحیتش را نداریم. من در مورد شخص خودم میگویم که من صلاحیت بحث خیلی جدی و تئوریک را درباره آثار ادبی ندارم. ولی متاسفانه چون دیگران این کار را نمیکنند، سراغ ما میآیند و ما هم با پرویی مصاحبه میکنیم و درباره نویسندگانی که آثارشان را ترجمه کردهایم حرف میزنیم.
اینکه گفتید مترجم اثر را از پشت عینک خودش ارایه میدهد، نوعی تفسیر نیست؟
این یک اتفاق محتوم و ناگزیر است اما نمیشود اسمش را تفسیر گذاشت. همانطور که گفتم مترجم هنگام ترجمه تلاش میکند خودش را حذف کند ولی حذف مطلق، شدنی نیست. مثلا ترجمه حسن قائمیان از «گروه محکومین» کافکا ترجمه بسیار عالیای است و من این ترجمه را خیلی میپسندم. اما قائمیان هنگام ترجمه کافکا، عینکی به چشم داشته که با عینک من فرق دارد و برای همین ترجمههایمان هم متفاوت شده است و این اصلا به تفسیر ربطی ندارد. بالاخره مترجم هم آدم است و وقتی یک کتاب را به قول شما با انتخاب ترجمه میکند، چیزی را در آن پسندیده و میخواهد آن پسند را ارایه بدهد. بنا بر این حذف کامل مترجم از پشت اثر امکانپذیر نیست اما تفسیر، بحث متفاوتی است و مترجم یک اثر لزوما مفسر آن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.