|

درميزگرد بررسي حقوق اقوام اقليت‌ها در قانون اساسي مطرح شد

در کنار اصلاح‌طلبان نیستیم؛ اصلاح‌طلبیم

لیلا ابراهیمیان: جایگاه قومیت‌ها، مذاهب و ادیان در قانون اساسی و حقوق شهروندی ایران چگونه است؟ موضوع مهمي که در میزگرد محمدصالح نیک‌بخت و کامبیز نوروزی بررسی شد. قرار بود برنامه با سخنرانی اين دو، درباره قانون اساسی و امکان و فرصت‌هایی که برای قومیت‌ها و اقلیت‌ها درنظر گرفته، آغاز شود؛ ولی میزگرد با سؤال یکی از شرکت‌کننده‌ها شروع شد. «ما کُردها همیشه در کنار اصلاح‌طلبان هستیم، ولی زمانی که از وزیر کشور در یکی از مراسم‌ پرسیده شد چرا استاندار سنیِ ‌ِکرد برای کردستان انتخاب نمی‌کند، پاسخ داد: حجت بر من تمام نشده است».
در کنار اصلاح‌طلبان نیستیم؛ ما اصلاح‌طلبیم
عبدالکریم حسین‌زاده، نماینده اصلاح‌طلب و نایب‌رئیس فراکسیون امید و رئیس «ستاد اقوام، مذاهب و ادیان دکتر روحانی» به جوانِ کردِ بوکانی چنین پاسخ داد: «ما در کنار اصلاح‌طلبان نیستیم؛ ما خود اصلاح‌طلبیم». حسین‌زاده درباره دغدغه اساسی حسن روحانی در تدوین و اجرائی‌کردن منشور حقوق شهروندی گفت: «مبنای تدوین منشور حقوق شهروندی، ایرانیت و حفظ تمامیت ارضی کشور است». او از نگاه دو‌بعدی گفت که مجبورش کرده در این ستاد حضور داشته باشد: «اولین دلیل حضورم در این ستاد انتخاباتی است، اما دلیل اصلی، توجه به گفتمان‌سازی است که در ایران به حقوق همه شهروندان توجه شود». حسین‌زاده تکرار می‌کند: «کرد شهروند درجه دوم نیست، شما هم ‌درجه دوم بودن را نپذیرید».
سوریه، مصر، عراق، افغانستان، ترکیه و همه جای خاورمیانه باید برای ما درس عبرت‌آموزی باشد؛ این بخشی از گفته حسین‌زاده است خطاب به کسانی که در عمل به قانون اساسی اهتمام جدی ندارند. او می‌گوید: «برای تثبیت وضعیت ایران و تقویت هویت ملی و باورپذیری آن باید گفتمان‌سازی منطبق بر قانون اساسی ایران صورت بگیرد. باید واکاوی ادیان، مذاهب و ظرفیت آن در قانون اساسی و ضمانت اجرائی آن مورد توجه باشد. این مسیر همان مسیر گفتمان‌سازی است. حسین‌زاده به جوان کُرد می‌گوید: «شما باید این پرسش را از وزیر کشور می‌پرسیدید. ولی ما در مسیری که حرکت می‌کنیم آینده روشن است. به سیستان‌و‌بلوچستان نگاه کنید! فرماندار آنها یک زن، بلوچ و سنی‌مذهب است. اما در کنار آن بلندگوی علی مطهری را در زمان سخنرانی قطع می‌کنند یا در خراسان اجازه برگزاری کنسرت به هنرمند ایرانی داده نمی‌شود. باید همه مسائل را باهم ببینیم و از حرکت در مسیرِ پروسه دموکراسی‌خواهی نهراسیم. رویکرد دولت روحانی بهترین بستر برای تحقق حقوق شهروندی و اجرای قانون اساسی است».بعد از این، مراسم به ‌صورت رسمی شروع می‌شود. کامبیز نوروزی صحبت خود را با انتقاد از وعده‌های انتخاباتی برخی از نامزدها شروع می‌کند: «وعده‌های غیرقابل تحقق، یعنی تاکتیک خریدن رأی و پرداخت یارانه، اسم مستعار چلوکباب است». او بار دیگر خطاب به قومیت‌های حاضر در نشست می‌گوید روحانی را زمینی ببینید و از او راه‌حلی برای مشکلات زمینی بخواهید. وعده‌های داده‌شده از سوی نامزدهای انتخاباتی را با ظرفیت‌های موجود کشور و معیارهای موجود بسنجید و بعد تصمیمی را که باید، بگیرید.
ملت هویتی مرکب است
اصل 56 قانون اساسی چه می‌گوید؟ «حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم کرده است. هیچ‌کس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد و «ملت» این حق خداداد را از طرقی که در اصول بعد می‌آید اعمال می‌کند». نوروزی به تفسیر واژه «ملت» در قانون اساسی می‌پردازد: «ملت هویت برتری است، هویت ملی، هویت قومی و مذهبی ذیل آن می‌آید و در قانون اساسی به حاکمیت ملت تأکید می‌شود. همان‌طور که یک کرد یا فارس جزء ملت ایران است، لر، ترک و بلوچ و همه ایرانی‌ها جزء ملت ایران هستند». سپس به اصل نوزدهم قانون اساسی اشاره می‌کند: «مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد بود» و بار دیگر اصل بیستم قانون اساسی را می‌خواند: «همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلام برخوردارند».نوروزی با اشاره به اینکه، این اصول برپایه تساوی حقوق و عدم ‌تبعیض بیان ‌شده، می‌گوید: «معنای همه این اصول این است که قومیت و مذهب یا دین به‌هیچ‌عنوان موجب تمایز یا ایجاد امتیاز یا سلب حقی از کسی نمی‌شود. این قاعده بنیادین است». او ایران را سرزمین همه ملت ایران می‌خواند و تأکید می‌کند ملت، مرکب است و قدیمی؛ او حق انتخاب‌کردن را متعلق به همه می‌داند. اگر هویتی تعداد کم یا بیشتری داشته باشد باعث نمی‌شود حقی از بین برود یا حقی ایجاد شود.
قانون اساسی در ترازوی عمل
آیا این اصول در قانون اساسی اجرا شده است؟ نوروزی می‌گوید: «معارضه بین حق و قدرت در اجرای این اصول پیش می‌آید؛ با هر چیزی که ممکن است با تمامیت‌خواهی تعارض داشته باشد، مقابله می‌شود».
نوروزی به مطبوعات و موانع آنها اشاره می‌کند: «عده‌ای آزادی مطبوعات و آزادی بیان را با منافع خود در تعارض می‌بینند». او به مینو خالقی یکی از حاضران در نشست اشاره می‌کند که بعد از اعلام نتایج انتخابات مجلس دهم، از ورود به مجلس باز ماند. نوروزی بحث خود را ادامه می‌دهد: «چه کسانی از آزادی احزاب و آزادی‌های مدنی ناراحت هستند؟... آنچه در عمل اتفاق می‌افتد این است که عده‌ای نمی‌خواهند این نهادهای مدنی در ساخت قدرت باشند».
سیاست روحانی ادامه دولت اصلاحات است
اصل پانزدهم قانون اساسی چه می‌گوید؟ «زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد؛ ولی استفاده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است». نوروزی با اشاره به نص صریح قانون اساسی می‌گوید: «نگاه امنیتی از گرایش‌های تمامیت‌خواه بلند می‌شود؛ ولی قدرت دموکراسی‌خواه به عوامل دموکراتیک توجه دارد نه امنیتی». او به کارنامه دولت اصلاحات اشاره می‌کند: «در تمام سال‌های دولت اصلاحات نگاه به قومیت‌ها و مذاهب به نگاه فرهنگی- اجتماعی بدل شد. در نگاه فرهنگی - اجتماعی قومیت معنا ندارد، اینها بخشی از ایران هستند. آن دولت تجربه استاندارهایی مانند عبدالله رمضان‌زاده و سیدمحمود حسینی را در کارنامه خود دارد. البته در دوره روحانی هم این گرایش ادامه پیدا کرد». او در ادامه به «دوران شدت و عسرت» اشاره می‌کند؛ در هشت سال دولت نهم و دهم تمام معیارهای شناخته‌شده اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاق از بین رفت و تمام این مزرعه‌ها شخم خورد. البته انتقادهایی هم به دولت یازدهم در حوزه اقوام هست؛ اما ماشین دولت یازدهم در یک شاهراه حرکت نمی‌کرد، حرکت در خیابانی پرپیچ‌وخم بود که با کلنگ دیگران پرپیچ‌وخم‌تر می‌شد؛ خودِ معجزه حرکت دولت است.
روحانی و حمایت او از اقوام
مصادیق حمایت دولت یازدهم از حقوق اقوام در منشور حقوق شهروندی را واکاوی کنید. محمدصالح نیکبخت چنین پاسخ می‌دهد: «نگاه ما به قانون اساسی است؛ میثاقی بین ملت ایران و حاکمیت که مانند همه میثاق‌ها مورد توجه است و الزام‌آور و ما از دولت‌ها همین انتظار را داریم». او به اصل نوزدهم قانون اساسی اشاره می‌کند و به واژه «ملت»، ملتی که ایران را مال همه ایرانیان می‌داند. او می‌گوید: «دلیل آوردن کلمه ملت در قانون اساسی این است که اصل تنوع قومی را پذیرفته؛ اما در طول 29 سال، بعد از جنگ تحمیلی، به ‌غیر از دولت اصلاحات و دولت روحانی، اقوام ایرانی از وضعیت موجود خود، گله‌مند هستند». او از رویکرد دولت یازدهم می‌گوید: «دولت یازدهم قانون اساسی و حقوق ملت را پذیرفته است؛ نمونه این رفتار رسمیت‌دادن به آموزش زبان ترکی و کردی در دانشگاه تبریز و سنندج است». به‌گفته نیکبخت، رعایت حقوق اقوام چیزی نیست که به‌عنوان هدیه دولت به اقوام داده شود. این حق قانونی اقوام است که باید رعایت شود و هیچ‌کس حق سلب آن را ندارد؛ این بخشی از صحبت‌های نیکبخت است.موانع اجرائی قانون اساسی کدام است؟ نوروزی به این سؤال پاسخ می‌دهد: «بخشی از این موانع حقوقی است و بخشی سیاسی- اجتماعی، بحث پیچیده‌ای است؛ اما در حوزه ادیان، اقوام و مذاهب بخش سیاسی موانع تأثیرگذار و مهم است». در ایران هیچ‌کدام از اقوام الحاق نشده‌اند، اما چرا اقوام به مسئله تبدیل‌ شده؟ او می‌گوید: «حقوق اقوام ذاتی است نه اعطایی و اگر نباشد مانعی وجود دارد که باید آن مانع برداشته شود و این موانع سیاسی است».چرا در این هم‌زیستی اختلال پیش‌آمده است؟ او عامل دیگر را نحوه توسعه‌یافتگی ایران؛ یعنی توجه به توسعه مرکز و غفلت از پیرامون می‌خواند.ظرفیت قانون اساسی در حمایت از اقوام چقدر است؟ نیکبخت پاسخ می‌دهد: «قانون اساسی ظرفیت زیادی دارد. قاعده این است آنچه اعلام می‌شود، استثناست.
همه مردم مثل هم هستند، موارد استثنا در قانون ایران کم است که باید حل شود». او به نامه شورای نگهبان درباره حق انتخاب‌شدن اقلیت‌های دینی اشاره می‌کند و می‌گوید: «مجلس دهم و علی لاریجانی به بهترین نحو ‌ایستادگی کرد».او در آخر خطاب به جمع می‌گوید: «ما انتخابات را تحریم نمی‌کنیم و تحریم‌کردن همان نتیجه‌ای را در پیش دارد که در ترکیه اتفاق افتاد. اگر هفت میلیون مردم ترکیه انتخابات را تحریم نمی‌کردند فرصت به یکه‌تازی اردوغان نمی‌رسید. باید در انتخابات شرکت کرد. از حسن روحانی بخواهید به اصل 15 و 12 قانون اساسی متعهد باشد ولی در انتخابات شرکت کنید؛ باید از تجارب کشورهای فرانسه و ترکیه درس آموخت؛ انتخابات یکی به سلطانیسم اردوغانی انجامید و در فرانسه، مردم به پوپولیست‌ها نه گفتند». نشست در محل ستاد «سامان» به پايان مي‌رسد؛ در جاي‌‌جاي خيابان فاطمي پوسترهايي با اين مضمون چسبانده‌اند: «من رأي نمي‌دهم؛ تو رأي نمي‌دهي؛ او رأي مي‌آورد».

لیلا ابراهیمیان: جایگاه قومیت‌ها، مذاهب و ادیان در قانون اساسی و حقوق شهروندی ایران چگونه است؟ موضوع مهمي که در میزگرد محمدصالح نیک‌بخت و کامبیز نوروزی بررسی شد. قرار بود برنامه با سخنرانی اين دو، درباره قانون اساسی و امکان و فرصت‌هایی که برای قومیت‌ها و اقلیت‌ها درنظر گرفته، آغاز شود؛ ولی میزگرد با سؤال یکی از شرکت‌کننده‌ها شروع شد. «ما کُردها همیشه در کنار اصلاح‌طلبان هستیم، ولی زمانی که از وزیر کشور در یکی از مراسم‌ پرسیده شد چرا استاندار سنیِ ‌ِکرد برای کردستان انتخاب نمی‌کند، پاسخ داد: حجت بر من تمام نشده است».
در کنار اصلاح‌طلبان نیستیم؛ ما اصلاح‌طلبیم
عبدالکریم حسین‌زاده، نماینده اصلاح‌طلب و نایب‌رئیس فراکسیون امید و رئیس «ستاد اقوام، مذاهب و ادیان دکتر روحانی» به جوانِ کردِ بوکانی چنین پاسخ داد: «ما در کنار اصلاح‌طلبان نیستیم؛ ما خود اصلاح‌طلبیم». حسین‌زاده درباره دغدغه اساسی حسن روحانی در تدوین و اجرائی‌کردن منشور حقوق شهروندی گفت: «مبنای تدوین منشور حقوق شهروندی، ایرانیت و حفظ تمامیت ارضی کشور است». او از نگاه دو‌بعدی گفت که مجبورش کرده در این ستاد حضور داشته باشد: «اولین دلیل حضورم در این ستاد انتخاباتی است، اما دلیل اصلی، توجه به گفتمان‌سازی است که در ایران به حقوق همه شهروندان توجه شود». حسین‌زاده تکرار می‌کند: «کرد شهروند درجه دوم نیست، شما هم ‌درجه دوم بودن را نپذیرید».
سوریه، مصر، عراق، افغانستان، ترکیه و همه جای خاورمیانه باید برای ما درس عبرت‌آموزی باشد؛ این بخشی از گفته حسین‌زاده است خطاب به کسانی که در عمل به قانون اساسی اهتمام جدی ندارند. او می‌گوید: «برای تثبیت وضعیت ایران و تقویت هویت ملی و باورپذیری آن باید گفتمان‌سازی منطبق بر قانون اساسی ایران صورت بگیرد. باید واکاوی ادیان، مذاهب و ظرفیت آن در قانون اساسی و ضمانت اجرائی آن مورد توجه باشد. این مسیر همان مسیر گفتمان‌سازی است. حسین‌زاده به جوان کُرد می‌گوید: «شما باید این پرسش را از وزیر کشور می‌پرسیدید. ولی ما در مسیری که حرکت می‌کنیم آینده روشن است. به سیستان‌و‌بلوچستان نگاه کنید! فرماندار آنها یک زن، بلوچ و سنی‌مذهب است. اما در کنار آن بلندگوی علی مطهری را در زمان سخنرانی قطع می‌کنند یا در خراسان اجازه برگزاری کنسرت به هنرمند ایرانی داده نمی‌شود. باید همه مسائل را باهم ببینیم و از حرکت در مسیرِ پروسه دموکراسی‌خواهی نهراسیم. رویکرد دولت روحانی بهترین بستر برای تحقق حقوق شهروندی و اجرای قانون اساسی است».بعد از این، مراسم به ‌صورت رسمی شروع می‌شود. کامبیز نوروزی صحبت خود را با انتقاد از وعده‌های انتخاباتی برخی از نامزدها شروع می‌کند: «وعده‌های غیرقابل تحقق، یعنی تاکتیک خریدن رأی و پرداخت یارانه، اسم مستعار چلوکباب است». او بار دیگر خطاب به قومیت‌های حاضر در نشست می‌گوید روحانی را زمینی ببینید و از او راه‌حلی برای مشکلات زمینی بخواهید. وعده‌های داده‌شده از سوی نامزدهای انتخاباتی را با ظرفیت‌های موجود کشور و معیارهای موجود بسنجید و بعد تصمیمی را که باید، بگیرید.
ملت هویتی مرکب است
اصل 56 قانون اساسی چه می‌گوید؟ «حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم کرده است. هیچ‌کس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد و «ملت» این حق خداداد را از طرقی که در اصول بعد می‌آید اعمال می‌کند». نوروزی به تفسیر واژه «ملت» در قانون اساسی می‌پردازد: «ملت هویت برتری است، هویت ملی، هویت قومی و مذهبی ذیل آن می‌آید و در قانون اساسی به حاکمیت ملت تأکید می‌شود. همان‌طور که یک کرد یا فارس جزء ملت ایران است، لر، ترک و بلوچ و همه ایرانی‌ها جزء ملت ایران هستند». سپس به اصل نوزدهم قانون اساسی اشاره می‌کند: «مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد بود» و بار دیگر اصل بیستم قانون اساسی را می‌خواند: «همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلام برخوردارند».نوروزی با اشاره به اینکه، این اصول برپایه تساوی حقوق و عدم ‌تبعیض بیان ‌شده، می‌گوید: «معنای همه این اصول این است که قومیت و مذهب یا دین به‌هیچ‌عنوان موجب تمایز یا ایجاد امتیاز یا سلب حقی از کسی نمی‌شود. این قاعده بنیادین است». او ایران را سرزمین همه ملت ایران می‌خواند و تأکید می‌کند ملت، مرکب است و قدیمی؛ او حق انتخاب‌کردن را متعلق به همه می‌داند. اگر هویتی تعداد کم یا بیشتری داشته باشد باعث نمی‌شود حقی از بین برود یا حقی ایجاد شود.
قانون اساسی در ترازوی عمل
آیا این اصول در قانون اساسی اجرا شده است؟ نوروزی می‌گوید: «معارضه بین حق و قدرت در اجرای این اصول پیش می‌آید؛ با هر چیزی که ممکن است با تمامیت‌خواهی تعارض داشته باشد، مقابله می‌شود».
نوروزی به مطبوعات و موانع آنها اشاره می‌کند: «عده‌ای آزادی مطبوعات و آزادی بیان را با منافع خود در تعارض می‌بینند». او به مینو خالقی یکی از حاضران در نشست اشاره می‌کند که بعد از اعلام نتایج انتخابات مجلس دهم، از ورود به مجلس باز ماند. نوروزی بحث خود را ادامه می‌دهد: «چه کسانی از آزادی احزاب و آزادی‌های مدنی ناراحت هستند؟... آنچه در عمل اتفاق می‌افتد این است که عده‌ای نمی‌خواهند این نهادهای مدنی در ساخت قدرت باشند».
سیاست روحانی ادامه دولت اصلاحات است
اصل پانزدهم قانون اساسی چه می‌گوید؟ «زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد؛ ولی استفاده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است». نوروزی با اشاره به نص صریح قانون اساسی می‌گوید: «نگاه امنیتی از گرایش‌های تمامیت‌خواه بلند می‌شود؛ ولی قدرت دموکراسی‌خواه به عوامل دموکراتیک توجه دارد نه امنیتی». او به کارنامه دولت اصلاحات اشاره می‌کند: «در تمام سال‌های دولت اصلاحات نگاه به قومیت‌ها و مذاهب به نگاه فرهنگی- اجتماعی بدل شد. در نگاه فرهنگی - اجتماعی قومیت معنا ندارد، اینها بخشی از ایران هستند. آن دولت تجربه استاندارهایی مانند عبدالله رمضان‌زاده و سیدمحمود حسینی را در کارنامه خود دارد. البته در دوره روحانی هم این گرایش ادامه پیدا کرد». او در ادامه به «دوران شدت و عسرت» اشاره می‌کند؛ در هشت سال دولت نهم و دهم تمام معیارهای شناخته‌شده اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاق از بین رفت و تمام این مزرعه‌ها شخم خورد. البته انتقادهایی هم به دولت یازدهم در حوزه اقوام هست؛ اما ماشین دولت یازدهم در یک شاهراه حرکت نمی‌کرد، حرکت در خیابانی پرپیچ‌وخم بود که با کلنگ دیگران پرپیچ‌وخم‌تر می‌شد؛ خودِ معجزه حرکت دولت است.
روحانی و حمایت او از اقوام
مصادیق حمایت دولت یازدهم از حقوق اقوام در منشور حقوق شهروندی را واکاوی کنید. محمدصالح نیکبخت چنین پاسخ می‌دهد: «نگاه ما به قانون اساسی است؛ میثاقی بین ملت ایران و حاکمیت که مانند همه میثاق‌ها مورد توجه است و الزام‌آور و ما از دولت‌ها همین انتظار را داریم». او به اصل نوزدهم قانون اساسی اشاره می‌کند و به واژه «ملت»، ملتی که ایران را مال همه ایرانیان می‌داند. او می‌گوید: «دلیل آوردن کلمه ملت در قانون اساسی این است که اصل تنوع قومی را پذیرفته؛ اما در طول 29 سال، بعد از جنگ تحمیلی، به ‌غیر از دولت اصلاحات و دولت روحانی، اقوام ایرانی از وضعیت موجود خود، گله‌مند هستند». او از رویکرد دولت یازدهم می‌گوید: «دولت یازدهم قانون اساسی و حقوق ملت را پذیرفته است؛ نمونه این رفتار رسمیت‌دادن به آموزش زبان ترکی و کردی در دانشگاه تبریز و سنندج است». به‌گفته نیکبخت، رعایت حقوق اقوام چیزی نیست که به‌عنوان هدیه دولت به اقوام داده شود. این حق قانونی اقوام است که باید رعایت شود و هیچ‌کس حق سلب آن را ندارد؛ این بخشی از صحبت‌های نیکبخت است.موانع اجرائی قانون اساسی کدام است؟ نوروزی به این سؤال پاسخ می‌دهد: «بخشی از این موانع حقوقی است و بخشی سیاسی- اجتماعی، بحث پیچیده‌ای است؛ اما در حوزه ادیان، اقوام و مذاهب بخش سیاسی موانع تأثیرگذار و مهم است». در ایران هیچ‌کدام از اقوام الحاق نشده‌اند، اما چرا اقوام به مسئله تبدیل‌ شده؟ او می‌گوید: «حقوق اقوام ذاتی است نه اعطایی و اگر نباشد مانعی وجود دارد که باید آن مانع برداشته شود و این موانع سیاسی است».چرا در این هم‌زیستی اختلال پیش‌آمده است؟ او عامل دیگر را نحوه توسعه‌یافتگی ایران؛ یعنی توجه به توسعه مرکز و غفلت از پیرامون می‌خواند.ظرفیت قانون اساسی در حمایت از اقوام چقدر است؟ نیکبخت پاسخ می‌دهد: «قانون اساسی ظرفیت زیادی دارد. قاعده این است آنچه اعلام می‌شود، استثناست.
همه مردم مثل هم هستند، موارد استثنا در قانون ایران کم است که باید حل شود». او به نامه شورای نگهبان درباره حق انتخاب‌شدن اقلیت‌های دینی اشاره می‌کند و می‌گوید: «مجلس دهم و علی لاریجانی به بهترین نحو ‌ایستادگی کرد».او در آخر خطاب به جمع می‌گوید: «ما انتخابات را تحریم نمی‌کنیم و تحریم‌کردن همان نتیجه‌ای را در پیش دارد که در ترکیه اتفاق افتاد. اگر هفت میلیون مردم ترکیه انتخابات را تحریم نمی‌کردند فرصت به یکه‌تازی اردوغان نمی‌رسید. باید در انتخابات شرکت کرد. از حسن روحانی بخواهید به اصل 15 و 12 قانون اساسی متعهد باشد ولی در انتخابات شرکت کنید؛ باید از تجارب کشورهای فرانسه و ترکیه درس آموخت؛ انتخابات یکی به سلطانیسم اردوغانی انجامید و در فرانسه، مردم به پوپولیست‌ها نه گفتند». نشست در محل ستاد «سامان» به پايان مي‌رسد؛ در جاي‌‌جاي خيابان فاطمي پوسترهايي با اين مضمون چسبانده‌اند: «من رأي نمي‌دهم؛ تو رأي نمي‌دهي؛ او رأي مي‌آورد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.