سازماندهي برنامه درسی در خدمت پیشدبستانی
پروین احمدی. دانشيار دانشگاه الزهرا (س)
اهمیت سالهای پیشدبستان به عنوان مرحله حساس در یادگیری و آموزش بر کسی پوشیده نیست. ضرورتهای علمی، تحقیقاتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در رشد و گسترش مراکز پیشدبستانی در کشورهای مختلف مؤثر بوده است. در ایران نیز با تحول بنیادین نظام آموزشوپرورش، ساختار نظام آموزشوپرورش به صورت نظام (3+3+6+1 سال) به وجود دوره پیشدبستان صراحت دارد. مطابق با سند برنامه درسی ملی، «سن شروع دوره پيشدبستان، پنج سال تمام بوده و برنامه اين دوره رسمي، عمومي و اجباري است و ازسوي سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي ارائه خواهد شد و با توجه به ويژگيهاي کودکان منعطف و سيال است. البته ميزان حضور نوآموزان در مراكز پيشدبستاني انعطافپذير بوده و بنا بر شرايط و نياز آنها و به تشخيص مركز مربوطه تعيين خواهد شد (سند برنامه درسی ملی، 1391). در سند ملی آموزشوپرورش (1390)، با عنوان هدف کلان سوم، گسترش و تأمين همهجانبه عدالت تربيتي؛ در نظام تربيت رسمي و عمومي از اهداف نهاد آموزشوپرورش شناخته شده است. در این راستا، هدف عملیاتی آن، بسط عدالت در دسترسي به فرصتهاي تربيتي برخوردار از کيفيت، براي آحاد جمعيت لازمالتعليم كشور بیان شده و راهکارهایی برای آن برشمرده شده است که در ذیل به چهار راهکار مربوط به بحث حاضر اشاره میشود: 1- جلب مشارکت فعال نهادهاي فرهنگي در توسعه فرهنگ عمومي براي مطالبه و گسترش فرصتهاي تربيتي برخوردار از کيفيت / 2- بوميسازي و اجراي برنامه «آموزش براي همه» / 3- تعميم آموزشهاي موسوم به پيشدبستاني بهويژه در مناطق محروم و نيازمند / 4- توانمندسازي مربيان ساکن در مناطق محروم، روستاها، حاشيه شهرها، عشاير کوچرو و همچنين مناطق دوزبانه و با نيازهاي ويژه، از توسعه فرصتهاي دسترسي به آموزشهاي با کيفيت معيار. یافتههای تحقیقات ملی و بینالمللی حاکی از آن است عملکرد تحصیلی کودکانی که زبان مادری آنها متفاوت از زبان آموزش است ضعیفتر بوده و بر ضرورت اجرای دوره پیشدبستان برای این کودکان و تأثیر آموزش پیشدبستان بر رشد زبان این کودکان تأکید داشتهاند. توجه به برنامههای درسی و محتوای آموزشی در دوره پیشدبستان با تأکید بر مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و زبانی از جمله اولویتهای آموزشوپرورش در راستای برقراری عدالت آموزشی است. محتوای برنامه درسی از عناصر مهم نظام آموزشی است که به طور مستقیم بر دانش، نگرش و رفتار و به طور کلی شخصیت یادگیرنده تأثیرگذار است. عنصر محتوا در برنامه درسی، شامل دانش (مفاهیم و نظریهها)، نگرش (ارزشها، گرایشها و باورها) و مهارتها (فعالیتها)یی است که آموزش داده شده یا آموخته میشود. محتوای باکیفیت و غنی در برنامه درسی پیشدبستان نهتنها کودکان را برای یادگیری درسی آماده میکند، بلکه در رشد مهارتهای عاطفی، اجتماعی و ارتباطی آنان نیز مؤثر است. براساس مصوبه 770 جلسه شورای عالی آموزشوپرورش مورخ 25/4/1387 محتوای متداول در دوره پیشدبستان شامل: انس با قرآن، قصه، شعر و سرود، بازی، نقاشی، کاردستی، نمایش خلاق، بحث و گفتوگو، مشاهده، آزمایش، گردش علمی، تماشای فیلم و نحوه استفاده از فناوریهای جدید است. این فعالیتها در فرایند تولید محتوای آموزشی، با نگاه تلفیقی به حوزههای یادگیری دینی، اجتماعی، هنری، ریاضی، تربیت بدنی، علوم و طراحی و با هدایت مربی، به روش فعال به اجرا درمیآیند. به استناد ماده 5 اساسنامه دوره پیشدبستان، محتوا و مواد آموزشی این دوره در چارچوب راهنمای برنامه درسی به صورت غیرمتمرکز تهیه میشود. بدین منظور، کارگروههای ویژه در هر استان متولی تولید محتوای دوره پیشدبستان بوده و تولیدات خود را متناسب با شرایط بومی، محلی و فرهنگی منطقه خود تدوین کرده و پس از بررسی و تأیید کارشناسان دفتر تألیف کتابهای درسی سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشوپرورش به اجرا درمیآورند. همانگونه که ملاحظه میشود، محتوای غالب در دوره پیشدبستان در قالب فعالیت (مهارت) و به صورت درهمتنیده و تلفیقی طراحی و تدوین میشود. ایده تلفیق برنامه درسی (curriculum integration) شناختهشدهترین و رایجترین رویکرد طراحی برنامه درسی در پیشدبستان است. تلفیق برنامه درسی، درهمآمیختن و ارتباطدادن محتوای برنامه درسی (اعم از دانشها، نگرشها و مهارتها در موضوعات درسی مختلف) به منظور تحقق انسجام تجربیات یادگیرندگان است. تحقیقات متعدد به تأثیر مثبت و سازنده رویکرد تلفیقی (درهمتنیده، یکپارچه) در دورههای مختلف تحصیلی بهویژه، دوره پیشدبستان بر پیشرفت تحصیلی و بیش از آن بر رشد مهارتهای عاطفی و اجتماعی کودکان اذعان داشتهاند. در این رویکرد، پیش و بیش از آنکه به ماهیت موضوع درسی و دانش اندوختهشده و معرفت سازمانیافته در دروس مختلف متمرکز شود، بر علائق و نیازها و شرایط و مقتضیات یادگیرنده تمرکز دارد. بهاصطلاح، محتوا براساس، «نظم روانشناختی» و نه «نظم منطقی» تنظیم میشود. در واقع تفاوتهای فردی و منحصربودن هر یادگیرنده در سبک یادگیری مورد توجه قرار میگیرد و این امر خود موجب جذاببودن و برانگیزندهبودن آموختهها و تجربیات یادگیری خواهد بود. این رویکرد بهویژه برای برنامه درسی مناطق دوزبانه که از ویژگی خاصی برخوردارند بسیار مفید است. به منظور طراحی و تدوین برنامه درسی پیشدبستان براساس رویکرد تلفیقی فرایند زیر توصیه میشود: 1- انتخاب تم یا مضمون اصلی (موضوع، فعالیت، مهارت یا مسئله) مورد علاقه کودک و مورد توافق کودک و مربی / 2- انتخاب موضوعهای مرتبط با مضمون اصلی از مواد درسی مختلف یا منابع گوناگون (با تأکید بر موضوعات زبانآموزی) / 3- طراحی فعالیتهای گوناگون مرتبط با موضوعهای انتخابشده و متناسب با سطوح یادگیری و تفاوتهای فردی یادگیرندگان (با تأکید بر مهارتهای زبانآموزی). / 4- انتخاب مواد و وسایل عینی، واقعی و طبیعی از محیط زندگی کودک / 5- زمانبندی برنامه درسی در قالب واحدهای کار مشخص و محدود و کوچک به صورت روزانه یا هفتگی. / 6- ارزشیابی توصیفی (کیفی) فعالیتها از طریق پوشه کار، مشاهده مربی، خودارزیابی یادگیرنده و بازخورد همسالان و والدین کودک. تحقق برنامه فوق، مستلزم برنامهریزان درسی و مربیان آشنا با رویکرد طراحی و تدوین برنامههای درسی تلفیقی است. آموزشهای قبل از خدمت و ضمن خدمت مربیان دوره پیشدبستان اجتنابناپذیر است و در این راستا، همکاری مسئولان و کارکنان مرکز پیشدبستانی و توجیه آنان، همچنین همکاری و توجیه والدین کودکان و ارتباط مستمر آنان با مربی و هماهنگی خانه و مرکز پیشدبستانی بسیار حائز اهمیت است. نقض غرض خواهد بود چنانچه تلاشها و فعالیتهای مربی در پیشدبستان به وسیله گفتار و کردار والدین مورد سؤال و تردید قرار گیرد و دوگانگی در آموزههای خانه و مرکز پیشدبستانی به وجود آید.
اهمیت سالهای پیشدبستان به عنوان مرحله حساس در یادگیری و آموزش بر کسی پوشیده نیست. ضرورتهای علمی، تحقیقاتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در رشد و گسترش مراکز پیشدبستانی در کشورهای مختلف مؤثر بوده است. در ایران نیز با تحول بنیادین نظام آموزشوپرورش، ساختار نظام آموزشوپرورش به صورت نظام (3+3+6+1 سال) به وجود دوره پیشدبستان صراحت دارد. مطابق با سند برنامه درسی ملی، «سن شروع دوره پيشدبستان، پنج سال تمام بوده و برنامه اين دوره رسمي، عمومي و اجباري است و ازسوي سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي ارائه خواهد شد و با توجه به ويژگيهاي کودکان منعطف و سيال است. البته ميزان حضور نوآموزان در مراكز پيشدبستاني انعطافپذير بوده و بنا بر شرايط و نياز آنها و به تشخيص مركز مربوطه تعيين خواهد شد (سند برنامه درسی ملی، 1391). در سند ملی آموزشوپرورش (1390)، با عنوان هدف کلان سوم، گسترش و تأمين همهجانبه عدالت تربيتي؛ در نظام تربيت رسمي و عمومي از اهداف نهاد آموزشوپرورش شناخته شده است. در این راستا، هدف عملیاتی آن، بسط عدالت در دسترسي به فرصتهاي تربيتي برخوردار از کيفيت، براي آحاد جمعيت لازمالتعليم كشور بیان شده و راهکارهایی برای آن برشمرده شده است که در ذیل به چهار راهکار مربوط به بحث حاضر اشاره میشود: 1- جلب مشارکت فعال نهادهاي فرهنگي در توسعه فرهنگ عمومي براي مطالبه و گسترش فرصتهاي تربيتي برخوردار از کيفيت / 2- بوميسازي و اجراي برنامه «آموزش براي همه» / 3- تعميم آموزشهاي موسوم به پيشدبستاني بهويژه در مناطق محروم و نيازمند / 4- توانمندسازي مربيان ساکن در مناطق محروم، روستاها، حاشيه شهرها، عشاير کوچرو و همچنين مناطق دوزبانه و با نيازهاي ويژه، از توسعه فرصتهاي دسترسي به آموزشهاي با کيفيت معيار. یافتههای تحقیقات ملی و بینالمللی حاکی از آن است عملکرد تحصیلی کودکانی که زبان مادری آنها متفاوت از زبان آموزش است ضعیفتر بوده و بر ضرورت اجرای دوره پیشدبستان برای این کودکان و تأثیر آموزش پیشدبستان بر رشد زبان این کودکان تأکید داشتهاند. توجه به برنامههای درسی و محتوای آموزشی در دوره پیشدبستان با تأکید بر مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و زبانی از جمله اولویتهای آموزشوپرورش در راستای برقراری عدالت آموزشی است. محتوای برنامه درسی از عناصر مهم نظام آموزشی است که به طور مستقیم بر دانش، نگرش و رفتار و به طور کلی شخصیت یادگیرنده تأثیرگذار است. عنصر محتوا در برنامه درسی، شامل دانش (مفاهیم و نظریهها)، نگرش (ارزشها، گرایشها و باورها) و مهارتها (فعالیتها)یی است که آموزش داده شده یا آموخته میشود. محتوای باکیفیت و غنی در برنامه درسی پیشدبستان نهتنها کودکان را برای یادگیری درسی آماده میکند، بلکه در رشد مهارتهای عاطفی، اجتماعی و ارتباطی آنان نیز مؤثر است. براساس مصوبه 770 جلسه شورای عالی آموزشوپرورش مورخ 25/4/1387 محتوای متداول در دوره پیشدبستان شامل: انس با قرآن، قصه، شعر و سرود، بازی، نقاشی، کاردستی، نمایش خلاق، بحث و گفتوگو، مشاهده، آزمایش، گردش علمی، تماشای فیلم و نحوه استفاده از فناوریهای جدید است. این فعالیتها در فرایند تولید محتوای آموزشی، با نگاه تلفیقی به حوزههای یادگیری دینی، اجتماعی، هنری، ریاضی، تربیت بدنی، علوم و طراحی و با هدایت مربی، به روش فعال به اجرا درمیآیند. به استناد ماده 5 اساسنامه دوره پیشدبستان، محتوا و مواد آموزشی این دوره در چارچوب راهنمای برنامه درسی به صورت غیرمتمرکز تهیه میشود. بدین منظور، کارگروههای ویژه در هر استان متولی تولید محتوای دوره پیشدبستان بوده و تولیدات خود را متناسب با شرایط بومی، محلی و فرهنگی منطقه خود تدوین کرده و پس از بررسی و تأیید کارشناسان دفتر تألیف کتابهای درسی سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشوپرورش به اجرا درمیآورند. همانگونه که ملاحظه میشود، محتوای غالب در دوره پیشدبستان در قالب فعالیت (مهارت) و به صورت درهمتنیده و تلفیقی طراحی و تدوین میشود. ایده تلفیق برنامه درسی (curriculum integration) شناختهشدهترین و رایجترین رویکرد طراحی برنامه درسی در پیشدبستان است. تلفیق برنامه درسی، درهمآمیختن و ارتباطدادن محتوای برنامه درسی (اعم از دانشها، نگرشها و مهارتها در موضوعات درسی مختلف) به منظور تحقق انسجام تجربیات یادگیرندگان است. تحقیقات متعدد به تأثیر مثبت و سازنده رویکرد تلفیقی (درهمتنیده، یکپارچه) در دورههای مختلف تحصیلی بهویژه، دوره پیشدبستان بر پیشرفت تحصیلی و بیش از آن بر رشد مهارتهای عاطفی و اجتماعی کودکان اذعان داشتهاند. در این رویکرد، پیش و بیش از آنکه به ماهیت موضوع درسی و دانش اندوختهشده و معرفت سازمانیافته در دروس مختلف متمرکز شود، بر علائق و نیازها و شرایط و مقتضیات یادگیرنده تمرکز دارد. بهاصطلاح، محتوا براساس، «نظم روانشناختی» و نه «نظم منطقی» تنظیم میشود. در واقع تفاوتهای فردی و منحصربودن هر یادگیرنده در سبک یادگیری مورد توجه قرار میگیرد و این امر خود موجب جذاببودن و برانگیزندهبودن آموختهها و تجربیات یادگیری خواهد بود. این رویکرد بهویژه برای برنامه درسی مناطق دوزبانه که از ویژگی خاصی برخوردارند بسیار مفید است. به منظور طراحی و تدوین برنامه درسی پیشدبستان براساس رویکرد تلفیقی فرایند زیر توصیه میشود: 1- انتخاب تم یا مضمون اصلی (موضوع، فعالیت، مهارت یا مسئله) مورد علاقه کودک و مورد توافق کودک و مربی / 2- انتخاب موضوعهای مرتبط با مضمون اصلی از مواد درسی مختلف یا منابع گوناگون (با تأکید بر موضوعات زبانآموزی) / 3- طراحی فعالیتهای گوناگون مرتبط با موضوعهای انتخابشده و متناسب با سطوح یادگیری و تفاوتهای فردی یادگیرندگان (با تأکید بر مهارتهای زبانآموزی). / 4- انتخاب مواد و وسایل عینی، واقعی و طبیعی از محیط زندگی کودک / 5- زمانبندی برنامه درسی در قالب واحدهای کار مشخص و محدود و کوچک به صورت روزانه یا هفتگی. / 6- ارزشیابی توصیفی (کیفی) فعالیتها از طریق پوشه کار، مشاهده مربی، خودارزیابی یادگیرنده و بازخورد همسالان و والدین کودک. تحقق برنامه فوق، مستلزم برنامهریزان درسی و مربیان آشنا با رویکرد طراحی و تدوین برنامههای درسی تلفیقی است. آموزشهای قبل از خدمت و ضمن خدمت مربیان دوره پیشدبستان اجتنابناپذیر است و در این راستا، همکاری مسئولان و کارکنان مرکز پیشدبستانی و توجیه آنان، همچنین همکاری و توجیه والدین کودکان و ارتباط مستمر آنان با مربی و هماهنگی خانه و مرکز پیشدبستانی بسیار حائز اهمیت است. نقض غرض خواهد بود چنانچه تلاشها و فعالیتهای مربی در پیشدبستان به وسیله گفتار و کردار والدین مورد سؤال و تردید قرار گیرد و دوگانگی در آموزههای خانه و مرکز پیشدبستانی به وجود آید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.