|

تمایز زمان جویسی و زمان پروستی

سایه‌هاشان را پیشاپیش می‌فرستند

نگار خوش‌نویس

اینکه مقوله «زمان» در هنر و زیبایی‌شناسی قرن بیستم تحولاتی بنیادین پیدا می‌کند، بدیهی و در عین حال سهل‌وممتنع است. علاوه بر این، نظریه نسبیت خاص و عام نیز تاثیری جدی و بنیادین در نگرشی تازه بر جهان پیرامون ایجاد می‌کند. حال دیگر بررسی و پژوهش در نقش «زمان» در فلان نویسنده، نقاش یا فیلمساز مدرن به رویکردی کاملا کلیشه‌ای مبدل شده است. گویی رفتار مشخص هنرمند و متفکر معاصر در قبال زمان، پدیده‌ای کاملا عادی و معمولی به نظر می‌آید. در اذهان آشنا یا حتی اندکی آشنا با ادبیات مدرن، امکان ندارد که سخنی از زمان به میان بیاید و نام پروست تداعی نشود. تا حدی هم طبیعی است. هرچه باشد او مهیب‌ترین اثر ادبی مدرن را با تاکید بر مفهوم زمان خلق کرده است. همه کسانی که آثار جویس را خوانده‌اند، حتی اگر خوانده‌هایشان محدود به «دوبلینی‌ها» و «چهره مرد هنرمند در جوانی» باشد، می‌دانند که زمان از چشم او به شکل خاصی صورت‌بندی می‌شود. در اینجا قصد ما بررسی تطبیقی نقش زمان در آثار جویس و پروست نیست.
«مارسل بریون» در مقاله «ایده زمان در آثار جیمز جویس»، پروست و جویس را در کنار هم از این بابت نویسندگانی عظیم تلقی می‌کند که در هردو «زمان» عامل غالب در شکل‌گیری فرم و پرورش قریحه نوشتن است. هرچند که در تحلیل نهایی بریون زمان جویسی را به پروستی ترجیح می‌دهد و دلایل خود را نیز اقامه می‌کند. در نظر بریون، در کتاب پروست-«در جست‌وجوی زمان از دست رفته»- زمان در هیات یکی از شخصیت‌هاست. زمان پروستی شبیه به فانوسی دریایی است که مدام تغییر زاویه می‌دهد و دامنه‌های مختلفی را روشن می‌کند. به عبارتی، پروست کوشیده است تا در وضعیتی بیمارگون، زمان فی‌نفسه را مستقل از عیار کنش‌ها و زندگی روزمره تجسمی کند.
از بعد نظری، تفاوت در سرعت دو شیء در حال حرکت، دلیلی کافی است تا سطح ادراک آنها تغییر کند. هرچه سرعت بیشتر شود، ادراک‌پذیری بین اشیا نیز کاهش پیدا می‌کند. به نحوی که چه بسا این دوشیء مفروض یکدیگر را منهدم یا هریک وجود دیگری را منتفی کند. زمان جویسی به زعم بریون، انسان‌ها را در وضعیتی قرار می‌دهد که ضربان قلبشان در فواصل زمانی نزدیک به هم می‌تپد، ولی ریتم احساس‌ها و ذهنیت‌هایشان به هیچ‌رو با هم مساوی نیست. از این بابت، فاصله مکانی به هیچ‌رو اهمیت ندارد. آتن، دوبلین یا تهران برای حس زمان جویسی حایز تفاوت نیست. مساله اصلی این است که آدم‌ها چه در کنار هم باشند چه فرسنگ‌ها دور از هم، با یکدیگر همزمان نیستند. ممکن است که آدم‌ها چند سانتیمتر بیشتر با هم فاصله نداشته باشند، اما لایتناهی زمان جداافتادگی دشواری را رقم می‌زند. وجه دیگر زمان جویسی برای بریون، «پلان مطلق» زندگی است. پلان مطلق به این معناست که حیات کوتاه‌مدت و موقتی در قیاس با طویل‌ترین عمرها، در مفهوم مدت با هم برابرند. به بیان بهتر، چند ثانیه یا چند قرن در ادراک مدت تاثیر چندانی ندارد. واحدهای هندسی زمان مثل ثانیه و سال و قرن، همواره زمان غیرقابل شمارش را شمارشی می‌کنند. به همین دلیل جویس بر خلاف پروست، مبدع «انقطاع لحظه‌ای» است. مثلا وقتی لئوپولد بلوم به مگس‌های نشسته بر لبه لیوانش خیره می‌شود، عمر حشره با 11سال زندگی ناکام و از هم پاشیده لئوپولد و همسرش، مالی با هم قرین می‌شوند. در سطحی وسیع‌تر 18ساعت روزمرگی و ابتذال زندگی عادی برای بلوم ساکن دوبلین با تمام سیر قهرمانانه اولیس هومر همزمان است. در جمع‌بندی مارسل بریون، زمان برای پروست همواره تشخصی بیرونی است. پروست زمان را از بدن شخصیت‌هایش بیرون می‌کشد. اما برای جویس زمان عاملی جدایی‌ناپذیر باقی می‌ماند. در ادامه، از آنجا که هر شخصیتی تنیده در زمان اختصاصی خویش است، از زبان ویژه‌ای برخوردار می‌شود. زبان‌های متنوع و پیچیده جویس، مولد آشوبی است که به قول بریون، لازمه هر آفرینشی محسوب می‌شود. یکی از نکاتی که بریون به تلویح و با اشاره گذرا مطرح می‌کند، خلق زمان‌هایی است که با زمان تاریخ قرین نیستند. اگر زمان تاریخ، انگلیس را غالب و حاکم بر ایرلندی‌ها کرده است، در عوض زمان‌های دیگری نیز وجود دارد که تاریخی‌اند، اگرچه تاریخ نیستند. زمان جویس، زمان تاریخی است و نه زمان تاریخ. تمایز زبانی هم پیامد چنین رویکردی است. به تعبیر بریون جویس درصدد بود تا با شگردها و تمهیدات آوایی و بهره گرفتن از لهجه‌های مختلف زبان انگلیسی را تنبیه کند. در «اولیس» شاید هیچ کلمه‌ای به اندازه «همزمانی» شگفت و اسرار‌آمیز نباشد. این همزمانی گذشته از اینکه بین شخصیت‌های رمان و حوادث اودیسه هومر رخ می‌دهد، در تجربه کتاب و مخاطب هم مريی است. جویس از معانی ثابت اجتناب می‌کند، ولی دغدغه‌اش تفسیرپذیری یا هرمنوتیکی‌کردن رمانش نیست. او حامل نظریه‌ای سیاسی است. نویسنده نباید فرهنگ را استعمار کند تا با اثرش خود را بالا بکشد یا شأنی استعلایی به نوشتن بخشد. در 18 بخش اولیس، حدودا 17بار کلمه همزمانی تکرار شده است. اگر بخش آخر را تجلی تمام عیار همزمانی قلمداد کنیم و استثنا قایل شویم، جویس در همه بخش‌ها این کلمه را به نحوی تکرار کرده است. بخش آخر اوج این همزمانی است. مالی بلوم هشت فکر یا بهتر است بگوییم هشت‌پاره فکر را با هم به پیش می‌برد. در بخش هشتم-لاستریگون‌ها یا غول‌های آدم‌خوار- صحنه‌ای هست که بلوم در حین قدم‌زدن در خیابان‌های دوبلین به هزارویک چیز فکر می‌کند و ناگهان به یاد چارلز پارنل، رهبر سیاسی استقلال‌طلبان ایرلند، می‌افتد. علتی برای حرکت رشته افکار بلوم وجود ندارد، به جز اینکه او با جان هاوارد پارنل رودررو شده است: «اینجاست. برادر. چهره‌ای تسخیرکننده. این است همزمانی. مطمئنا بارها و بارها به کسی فکر کرده‌ای بی‌آنکه او را دیده باشی.» در همین صحنه چند قدم جلوتر بلوم، جورج راسل را می‌بیند. دیگر مطمئن می‌شود که همزمانی منطق خودش را دارد: « او نیز اینجاست. این یکی که الحق همزمانی است. بار دوم. وقایعی که در شرف رخ‌دادن هستند، سایه‌شان را پیشاپیش می‌فرستند.» و شاید کوشش جویس خلاصه همین همزمانی رهایی‌بخش بود. تا مگر رمان صحنه‌ای از تاریخی باشد که گرچه هنوز به وقوع نپیوسته ولی سایه‌هایش را از قبل گسیل می‌کند.
اینکه مقوله «زمان» در هنر و زیبایی‌شناسی قرن بیستم تحولاتی بنیادین پیدا می‌کند، بدیهی و در عین حال سهل‌وممتنع است. علاوه بر این، نظریه نسبیت خاص و عام نیز تاثیری جدی و بنیادین در نگرشی تازه بر جهان پیرامون ایجاد می‌کند. حال دیگر بررسی و پژوهش در نقش «زمان» در فلان نویسنده، نقاش یا فیلمساز مدرن به رویکردی کاملا کلیشه‌ای مبدل شده است. گویی رفتار مشخص هنرمند و متفکر معاصر در قبال زمان، پدیده‌ای کاملا عادی و معمولی به نظر می‌آید. در اذهان آشنا یا حتی اندکی آشنا با ادبیات مدرن، امکان ندارد که سخنی از زمان به میان بیاید و نام پروست تداعی نشود. تا حدی هم طبیعی است. هرچه باشد او مهیب‌ترین اثر ادبی مدرن را با تاکید بر مفهوم زمان خلق کرده است. همه کسانی که آثار جویس را خوانده‌اند، حتی اگر خوانده‌هایشان محدود به «دوبلینی‌ها» و «چهره مرد هنرمند در جوانی» باشد، می‌دانند که زمان از چشم او به شکل خاصی صورت‌بندی می‌شود. در اینجا قصد ما بررسی تطبیقی نقش زمان در آثار جویس و پروست نیست.
«مارسل بریون» در مقاله «ایده زمان در آثار جیمز جویس»، پروست و جویس را در کنار هم از این بابت نویسندگانی عظیم تلقی می‌کند که در هردو «زمان» عامل غالب در شکل‌گیری فرم و پرورش قریحه نوشتن است. هرچند که در تحلیل نهایی بریون زمان جویسی را به پروستی ترجیح می‌دهد و دلایل خود را نیز اقامه می‌کند. در نظر بریون، در کتاب پروست-«در جست‌وجوی زمان از دست رفته»- زمان در هیات یکی از شخصیت‌هاست. زمان پروستی شبیه به فانوسی دریایی است که مدام تغییر زاویه می‌دهد و دامنه‌های مختلفی را روشن می‌کند. به عبارتی، پروست کوشیده است تا در وضعیتی بیمارگون، زمان فی‌نفسه را مستقل از عیار کنش‌ها و زندگی روزمره تجسمی کند.
از بعد نظری، تفاوت در سرعت دو شیء در حال حرکت، دلیلی کافی است تا سطح ادراک آنها تغییر کند. هرچه سرعت بیشتر شود، ادراک‌پذیری بین اشیا نیز کاهش پیدا می‌کند. به نحوی که چه بسا این دوشیء مفروض یکدیگر را منهدم یا هریک وجود دیگری را منتفی کند. زمان جویسی به زعم بریون، انسان‌ها را در وضعیتی قرار می‌دهد که ضربان قلبشان در فواصل زمانی نزدیک به هم می‌تپد، ولی ریتم احساس‌ها و ذهنیت‌هایشان به هیچ‌رو با هم مساوی نیست. از این بابت، فاصله مکانی به هیچ‌رو اهمیت ندارد. آتن، دوبلین یا تهران برای حس زمان جویسی حایز تفاوت نیست. مساله اصلی این است که آدم‌ها چه در کنار هم باشند چه فرسنگ‌ها دور از هم، با یکدیگر همزمان نیستند. ممکن است که آدم‌ها چند سانتیمتر بیشتر با هم فاصله نداشته باشند، اما لایتناهی زمان جداافتادگی دشواری را رقم می‌زند. وجه دیگر زمان جویسی برای بریون، «پلان مطلق» زندگی است. پلان مطلق به این معناست که حیات کوتاه‌مدت و موقتی در قیاس با طویل‌ترین عمرها، در مفهوم مدت با هم برابرند. به بیان بهتر، چند ثانیه یا چند قرن در ادراک مدت تاثیر چندانی ندارد. واحدهای هندسی زمان مثل ثانیه و سال و قرن، همواره زمان غیرقابل شمارش را شمارشی می‌کنند. به همین دلیل جویس بر خلاف پروست، مبدع «انقطاع لحظه‌ای» است. مثلا وقتی لئوپولد بلوم به مگس‌های نشسته بر لبه لیوانش خیره می‌شود، عمر حشره با 11سال زندگی ناکام و از هم پاشیده لئوپولد و همسرش، مالی با هم قرین می‌شوند. در سطحی وسیع‌تر 18ساعت روزمرگی و ابتذال زندگی عادی برای بلوم ساکن دوبلین با تمام سیر قهرمانانه اولیس هومر همزمان است. در جمع‌بندی مارسل بریون، زمان برای پروست همواره تشخصی بیرونی است. پروست زمان را از بدن شخصیت‌هایش بیرون می‌کشد. اما برای جویس زمان عاملی جدایی‌ناپذیر باقی می‌ماند. در ادامه، از آنجا که هر شخصیتی تنیده در زمان اختصاصی خویش است، از زبان ویژه‌ای برخوردار می‌شود. زبان‌های متنوع و پیچیده جویس، مولد آشوبی است که به قول بریون، لازمه هر آفرینشی محسوب می‌شود. یکی از نکاتی که بریون به تلویح و با اشاره گذرا مطرح می‌کند، خلق زمان‌هایی است که با زمان تاریخ قرین نیستند. اگر زمان تاریخ، انگلیس را غالب و حاکم بر ایرلندی‌ها کرده است، در عوض زمان‌های دیگری نیز وجود دارد که تاریخی‌اند، اگرچه تاریخ نیستند. زمان جویس، زمان تاریخی است و نه زمان تاریخ. تمایز زبانی هم پیامد چنین رویکردی است. به تعبیر بریون جویس درصدد بود تا با شگردها و تمهیدات آوایی و بهره گرفتن از لهجه‌های مختلف زبان انگلیسی را تنبیه کند. در «اولیس» شاید هیچ کلمه‌ای به اندازه «همزمانی» شگفت و اسرار‌آمیز نباشد. این همزمانی گذشته از اینکه بین شخصیت‌های رمان و حوادث اودیسه هومر رخ می‌دهد، در تجربه کتاب و مخاطب هم مريی است. جویس از معانی ثابت اجتناب می‌کند، ولی دغدغه‌اش تفسیرپذیری یا هرمنوتیکی‌کردن رمانش نیست. او حامل نظریه‌ای سیاسی است. نویسنده نباید فرهنگ را استعمار کند تا با اثرش خود را بالا بکشد یا شأنی استعلایی به نوشتن بخشد. در 18 بخش اولیس، حدودا 17بار کلمه همزمانی تکرار شده است. اگر بخش آخر را تجلی تمام عیار همزمانی قلمداد کنیم و استثنا قایل شویم، جویس در همه بخش‌ها این کلمه را به نحوی تکرار کرده است. بخش آخر اوج این همزمانی است. مالی بلوم هشت فکر یا بهتر است بگوییم هشت‌پاره فکر را با هم به پیش می‌برد. در بخش هشتم-لاستریگون‌ها یا غول‌های آدم‌خوار- صحنه‌ای هست که بلوم در حین قدم‌زدن در خیابان‌های دوبلین به هزارویک چیز فکر می‌کند و ناگهان به یاد چارلز پارنل، رهبر سیاسی استقلال‌طلبان ایرلند، می‌افتد. علتی برای حرکت رشته افکار بلوم وجود ندارد، به جز اینکه او با جان هاوارد پارنل رودررو شده است: «اینجاست. برادر. چهره‌ای تسخیرکننده. این است همزمانی. مطمئنا بارها و بارها به کسی فکر کرده‌ای بی‌آنکه او را دیده باشی.» در همین صحنه چند قدم جلوتر بلوم، جورج راسل را می‌بیند. دیگر مطمئن می‌شود که همزمانی منطق خودش را دارد: « او نیز اینجاست. این یکی که الحق همزمانی است. بار دوم. وقایعی که در شرف رخ‌دادن هستند، سایه‌شان را پیشاپیش می‌فرستند.» و شاید کوشش جویس خلاصه همین همزمانی رهایی‌بخش بود. تا مگر رمان صحنه‌ای از تاریخی باشد که گرچه هنوز به وقوع نپیوسته ولی سایه‌هایش را از قبل گسیل می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.