عمدی یا غیرعمدی؟
سعید ارکانزادهیزدی . روزنامهنگار
شاید مخاطبانی که عصر روز جمعه، روبهروی تلویزیون ایران نشستند و مناظره نامزدهای انتخابات ریاستجمهوری را دیدند، بر اثر خستگی ناشی از چهارساعت جلو تلویزیون نشستن یا نبود هیجان در مناظره، عصبی شده و گفته باشند که تلویزیون ایران تاثیری در انتخابات ندارد یا صداوسیما خودش را بیش از حد جدی گرفته است و فکر میکند که هر رفتاری میتواند در قبال انتخابات داشته باشد. آیا همینطور است؟ آیا تلویزیون عمدا مناظرهها را به صورتی که جمعه دیده شد، برگزار کرده یا اینکه این روش، ناشی از خطای حرفهای بوده است؟ دو فرض را میتوان تصور کرد:
الف- مناظره عمدا به این شکل برگزار شد
با فرض عمدی انتخابشدن شیوه مناظره، تلویزیون ایران قصد داشته که به نامزدهای ریاستجمهوری بفهماند اختیاری برای درستکردن تصویر عمومی و رسانهای خود ندارند. مقررات مناظره بسیار سفت و سخت و عصبیکننده و اختیار نامزدها در دست کارگردانان برنامه بود و به آنها گفته شد که چه وقتی باید حرف بزنند، چه وقتی باید بلند شوند و بایستند، چه وقتی باید سخن خود را تمام کنند و درباره چه مسالهای صحبت کنند. نشاندن چهار ساعت نامزدها روی صندلی جلو دوربین، پخش برنامه در ساعت کمبیننده، چیدمان ردیفی نامزدها کنار هم، صفحههای بزرگ ساعت که برنامه را به یک مسابقه شبیه میکرد، وقت بسیار کم برای اظهارنظر و پاسخگویی، استفاده از نامزدها برای سرگرمیسازی با پرسیدن نظر آنها درباره چند عکس یا تست و نیز وابستهکردن همه سوالها و جوابها به قرعهکشی، نشانههای ذهنیت اقتدارگرایانه تلویزیون است. دیروز «جامجم آنلاین»، عکسی از پشتصحنه مناظره منتشر کرد که نامزدها در ورودی استودیو مناظره نشستهاند و بالای مجلس، رییس سازمان صداوسیما در حال سخنرانی از موضع قدرت با آنهاست. این عکس هم تکمیلکننده فرضیه نمایش عمدی اقتدار در تلویزیون است. با این حال،
نمایش اقتدار با مخالفت و اعتراضهای نامزدها در همان برنامه، فروریخت و دیروز دستکم سه نامزد اعلام کردند اگر مناظرهها به همین صورت برگزار شود، آنها در برنامه شرکت نخواهند کرد.
ب- تلویزیون عمدی در کوچککردن نامزدها نداشت
اگر فرض کنیم که تلویزیون عمدی در کوچکشماری نامزدها نداشته، باید گفت که آنها در نهایت، برنامهای نهجذاب بلکه تحقیرآمیز از مناظره نامزدهای انتخاباتی ساخته بودند که سیل پیامکهای طنز و گزارشهای روزنامههای فردای مناظره که آن را به «مسابقه هفته» با اجرای مرحوم منوچهر نوذری تشبیه کرده بودند، نشان میداد مناظره هیجانانگیز و جدی مورد انتظار مخاطبان، جای خود را به یک شوی بیتحرک با مضمون غیرجذاب اقتصادی داده که پس از چهارساعت، باید با خواندن و فرستادن چند پیامک طنز آن را جبران کرد و خستگی را از ذهن زدود. در این میان، توضیح مجری برنامه درباره اینکه مناظره دهها سناریوی مختلف داشته یا صدها نفر- ساعت کار کارشناسی روی آن شده، آن چه را که عیان است، نمیتواند تغییر دهد. حال، باید به سوال ابتدایی رسید: آیا تلویزیون خود را بیش از حد واقع، جدی گرفته است؟ در دوران بین دو جنگ جهانی، نظریهای در دنیای ارتباطات وجود داشت به نام نظریه «تزریقی» یا «گلوله جادویی» که مدعی بود رسانهها هر چه به مخاطبان بگویند، آنها باور خواهند کرد. بعدها این نظریه در بسیاری موارد ابطال شد . مدیران تلویزیون ایران باید بدانند که عامدانه یا
غیرعامدانه، باید به شکستهشدن اقتدار و یگانگی تلویزیون، به خصوص نزد نخبگان و رهبران افکار، اعتراف کنند و اگر بخواهند همچنان بر این موضع اصرار بورزند، مانند مناظره روز جمعه، با مضحکه مخاطبان روبهرو میشوند. در سالهای اخیر، در فضای رسانهای ایران، نشانههایی از «ژورنالیسم شبکهای» دیده میشود؛ در این نوع ژورنالیسم، تولید، گردش و مصرف اخبار غیرمتمرکز و غیرخطی است و رسانهها یکدیگر را تکمیل میکنند. حال با چنین فضایی، تلویزیون چطور میتواند با تکگویندهبودن و پخش برنامههای یکطرفه، مخاطبان آگاه را تحت تاثیر قرار دهد؟ مخاطبان ایرانی بسیار تغییر کردهاند؛ تنها 30درصد جمعیت ایران روستایی هستند و همانها هم در خانهها به دیشهای ماهواره مجهزند؛ شمار تحصیلکردگان دانشگاهی به بیش از چهارمیلیون نفر رسیده است و برنامههای استاندارد ماهوارهای، سواد رسانهای و سلیقه مخاطبان را بالا برده است. با این اوضاع، صداوسیما ناچار است یا خود را با شرایط روز ارتباطات جهانی وفق دهد یا تحقیر به وسیله مخاطبان برنامههایی مثل مناظره جمعه را تحمل کند.
شاید مخاطبانی که عصر روز جمعه، روبهروی تلویزیون ایران نشستند و مناظره نامزدهای انتخابات ریاستجمهوری را دیدند، بر اثر خستگی ناشی از چهارساعت جلو تلویزیون نشستن یا نبود هیجان در مناظره، عصبی شده و گفته باشند که تلویزیون ایران تاثیری در انتخابات ندارد یا صداوسیما خودش را بیش از حد جدی گرفته است و فکر میکند که هر رفتاری میتواند در قبال انتخابات داشته باشد. آیا همینطور است؟ آیا تلویزیون عمدا مناظرهها را به صورتی که جمعه دیده شد، برگزار کرده یا اینکه این روش، ناشی از خطای حرفهای بوده است؟ دو فرض را میتوان تصور کرد:
الف- مناظره عمدا به این شکل برگزار شد
با فرض عمدی انتخابشدن شیوه مناظره، تلویزیون ایران قصد داشته که به نامزدهای ریاستجمهوری بفهماند اختیاری برای درستکردن تصویر عمومی و رسانهای خود ندارند. مقررات مناظره بسیار سفت و سخت و عصبیکننده و اختیار نامزدها در دست کارگردانان برنامه بود و به آنها گفته شد که چه وقتی باید حرف بزنند، چه وقتی باید بلند شوند و بایستند، چه وقتی باید سخن خود را تمام کنند و درباره چه مسالهای صحبت کنند. نشاندن چهار ساعت نامزدها روی صندلی جلو دوربین، پخش برنامه در ساعت کمبیننده، چیدمان ردیفی نامزدها کنار هم، صفحههای بزرگ ساعت که برنامه را به یک مسابقه شبیه میکرد، وقت بسیار کم برای اظهارنظر و پاسخگویی، استفاده از نامزدها برای سرگرمیسازی با پرسیدن نظر آنها درباره چند عکس یا تست و نیز وابستهکردن همه سوالها و جوابها به قرعهکشی، نشانههای ذهنیت اقتدارگرایانه تلویزیون است. دیروز «جامجم آنلاین»، عکسی از پشتصحنه مناظره منتشر کرد که نامزدها در ورودی استودیو مناظره نشستهاند و بالای مجلس، رییس سازمان صداوسیما در حال سخنرانی از موضع قدرت با آنهاست. این عکس هم تکمیلکننده فرضیه نمایش عمدی اقتدار در تلویزیون است. با این حال،
نمایش اقتدار با مخالفت و اعتراضهای نامزدها در همان برنامه، فروریخت و دیروز دستکم سه نامزد اعلام کردند اگر مناظرهها به همین صورت برگزار شود، آنها در برنامه شرکت نخواهند کرد.
ب- تلویزیون عمدی در کوچککردن نامزدها نداشت
اگر فرض کنیم که تلویزیون عمدی در کوچکشماری نامزدها نداشته، باید گفت که آنها در نهایت، برنامهای نهجذاب بلکه تحقیرآمیز از مناظره نامزدهای انتخاباتی ساخته بودند که سیل پیامکهای طنز و گزارشهای روزنامههای فردای مناظره که آن را به «مسابقه هفته» با اجرای مرحوم منوچهر نوذری تشبیه کرده بودند، نشان میداد مناظره هیجانانگیز و جدی مورد انتظار مخاطبان، جای خود را به یک شوی بیتحرک با مضمون غیرجذاب اقتصادی داده که پس از چهارساعت، باید با خواندن و فرستادن چند پیامک طنز آن را جبران کرد و خستگی را از ذهن زدود. در این میان، توضیح مجری برنامه درباره اینکه مناظره دهها سناریوی مختلف داشته یا صدها نفر- ساعت کار کارشناسی روی آن شده، آن چه را که عیان است، نمیتواند تغییر دهد. حال، باید به سوال ابتدایی رسید: آیا تلویزیون خود را بیش از حد واقع، جدی گرفته است؟ در دوران بین دو جنگ جهانی، نظریهای در دنیای ارتباطات وجود داشت به نام نظریه «تزریقی» یا «گلوله جادویی» که مدعی بود رسانهها هر چه به مخاطبان بگویند، آنها باور خواهند کرد. بعدها این نظریه در بسیاری موارد ابطال شد . مدیران تلویزیون ایران باید بدانند که عامدانه یا
غیرعامدانه، باید به شکستهشدن اقتدار و یگانگی تلویزیون، به خصوص نزد نخبگان و رهبران افکار، اعتراف کنند و اگر بخواهند همچنان بر این موضع اصرار بورزند، مانند مناظره روز جمعه، با مضحکه مخاطبان روبهرو میشوند. در سالهای اخیر، در فضای رسانهای ایران، نشانههایی از «ژورنالیسم شبکهای» دیده میشود؛ در این نوع ژورنالیسم، تولید، گردش و مصرف اخبار غیرمتمرکز و غیرخطی است و رسانهها یکدیگر را تکمیل میکنند. حال با چنین فضایی، تلویزیون چطور میتواند با تکگویندهبودن و پخش برنامههای یکطرفه، مخاطبان آگاه را تحت تاثیر قرار دهد؟ مخاطبان ایرانی بسیار تغییر کردهاند؛ تنها 30درصد جمعیت ایران روستایی هستند و همانها هم در خانهها به دیشهای ماهواره مجهزند؛ شمار تحصیلکردگان دانشگاهی به بیش از چهارمیلیون نفر رسیده است و برنامههای استاندارد ماهوارهای، سواد رسانهای و سلیقه مخاطبان را بالا برده است. با این اوضاع، صداوسیما ناچار است یا خود را با شرایط روز ارتباطات جهانی وفق دهد یا تحقیر به وسیله مخاطبان برنامههایی مثل مناظره جمعه را تحمل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.