|

گزارشی از وضعیت توسعه انسانی در جهان عرب

شرایطی به مراتب بدتر از بهار عربی

ترجمه: محمدعلی عسگری

گزارش توسعه انسانی جهان عرب در سال 2016 از سوی سازمان ملل متحد منتشر شده است. در این گزارش به دولت‌های عرب درباره انفجار خشم و نارضایتی جوانان هشدار داده شده است. هفته‌نامه آمریکایی اکونومیست این گزارش را «هولناک» توصیف می‌کند. این گزارش در 245 صفحه منتشر شده است که بخش‌هایی از آن را اینجا به نقل از پايگاه اينترنتي الوسط می‌خوانید:
طبق آنچه در این گزارش آمده، گفته شده است جنبش‌های اعتراضی عربی با توجه به تحولات کشورهای شمال آفریقا هر پنج سال یک‌بار اتفاق می‌افتد. ازاین‌رو، سال‌های 2001، 2006 و 2011 ما شاهد این اعتراضات بودیم که هر بار با شدتی بیشتر از گذشته روی می‌داد. طبق برآورد بانک جهانی تعداد ساکنان کشورهای عربی که 22 دولت را تشکیل می‌دهند، در سال 2015 بالغ بر 392‌ میلیون نفر بوده است. تعداد جوانانی که بین 15 تا 29 سال دارند حدود 105‌ میلیون نفر می‌شود که 30 درصد از کل جمعیت را در‌بر می‌گیرد. تعداد افراد کمتر از 15 سال نیز حدود 30 درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند. به‌این‌ترتیب، می‌توان گفت حدود 60 درصد از ساکنان کشورهای یادشده زیر 30 سال هستند. این گزارش می‌افزاید: جوانان قدرتی کوبنده و تعیین‌کننده دارند که نمی‌توان آن را نادیده گرفت یا به آن بی‌توجه بود؛ زیرا می‌تواند پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زیادی را به همراه داشته باشد. این قدرت کوبنده به‌درستی هدایت نمی‌شود و نسبت به سال 2011 در همه جوانب دچار عقب‌گرد شده است. به نظر می‌رسد دولت‌های عرب از قیام‌های جوانان در سال 2011 به اندازه کافی درس نگرفته‌اند؛ در آن سال، جوانان برای همین خواسته‌های خود بود که قیام کردند. احمد هنداوی که اردنی‌تبار است و 32 سال دارد، می‌گوید: «ما در وضعیتی به مراتب بدتر از دوره بهار عربی هستیم». فرصت‌های شغلی مناسب برای جوانان وجود ندارد و این نخستین دغدغه‌ای است که ذهن بیشتر آنها را به خود مشغول کرده است.
معضل اشتغال
گزارش سازمان ملل درباره وضعیت شرایط کاری در این منطقه می‌گوید: به‌ندرت فرصت‌های شغلی مناسب برای جوانان یافت می‌شود. دلیل آن نیز ضعف تولید و فقدان رقابت‌های اقتصادی در بیشتر کشورهای عرب است. همچنین وجود سیاست‌ها و قوانین مربوط به بازار کار، مانع خلاقیت و ایجاد شغل‌های مناسب جوانان می‌شود و اجازه نمی‌دهد آنها تمکن اقتصادی لازم را پیدا کنند. گزارش همچنین بر یک زخم چرکین دیگر انگشت می‌گذارد و می‌گوید این مسئله با گسترش «واسطه‌گری» بدتر شده است؛ زیرا فقط به جوانان خانواده‌های متنفذ شغل داده می‌شود. این به معنای نقض آشکار اصل عدالت اجتماعی و اصل شایسته‌سالاری است که برای یک روند تولید اقتصادی سالم، ضرورت دارد. گزارش سازمان ملل نخستین گزارشی نیست که درباره پدیده واسطه‌گری و رانت‌خواری گسترده در جهان عرب صحبت می‌کند. در گزارشی که بانک جهانی در ماه جولای سال 2014 منتشر کرد، آمده بود: بیشتر شهروندان کشورهای خاورمیانه بر این باورند که داشتن یک «واسطه» برای دست‌یافتن به شغل در بخش‌های دولتی، لازم است. بر اساس گزارش بانک جهانی، گسترش فساد و رانت‌خواری در سطحی وسیع در کشورهای عرب موجب شده تا اقتصاد این کشورها آسیب ببیند. این مسئله بخش خصوصی را به‌شدت تضعیف کرده و موجب سوءمدیریت در بخش‌های دولتی شده است.
گزارش سازمان ملل درباره کاهش مشارکت جوانان در جریان تولید توضیح می‌دهد و می‌گوید: حضور جوانان در بخش‌های تولید به‌شدت رو به کاهش است. طبق این گزارش، فقط 24 درصد از نیروی تولید را جوانان تشکیل می‌دهند. زنان در این میان 18 درصد نقش دارند که پایین‌ترین میزان در مقایسه با مناطق دیگر جهان است. بی‌کاری در این کشورها به نسبت سایر نقاط جهان در بالاترین سطح قرار دارد؛ این بی‌کاری اکنون به 30 درصد می‌رسد؛ حال آنکه میزان جهانی آن فقط 13 درصد است. در سال 2014 میزان بی‌کاری جوانان منطقه خاورمیانه دو برابر سطح متوسط جهانی بود. این منطقه در یک دهه گذشته نیاز به ایجاد بیش از 60‌ میلیون شغل جدید داشت تا بتواند تعداد زیاد جوانان جویای کار را جذب کند.
این گزارش درباره مشکلات بهداشتی جوانان نیز می‌گوید: آنان در معرض مشکلات بهداشت روانی و جسمی متعددی قرار دارند. گفته می‌شود بیماری‌های روانی و شرایط طاقت‌فرسای روحی و جسمی به‌ویژه یکی از نتایج اصلی آن است. ازاین‌رو، بیشتر جوانان احساس می‌کنند بهترین سال‌های عمرشان را بیهوده تلف می‌کنند. به بیان گزارش سازمان ملل، حالت‌های سرخوردگی اکثر جوانان عرب را فرا گرفته است. این مسئله به‌ویژه در دولت‌هایی که شاهد بحران‌های اقتصادی هستند، بیشتر به چشم می‌خورد. این گزارش می‌افزاید: «جوانان به آینده نگرانی‌های عمیقی دارند و احساس تبعیض و بی‌توجهی در اعماق وجود آنها رسوخ کرده است. بخش بزرگی از آنها به‌درستی آموزش ندیده‌اند یا شرایط بهداشتی مناسبی ندارند. آنها نمی‌توانند از زندگی بهره‌ای ببرند و در سیاست‌های مؤثر بر زندگی‌شان اثری از انعکاس خواسته‌هایشان نمی‌بینند. این مسئله به طور مشخص برای جوانان بسیار بغرنج شده است. وقتی مساوات نباشد و بین زن و مرد در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شکاف وجود داشته باشد، این نارضایتی‌ها دوچندان می‌شود.
پناه‌بردن به فضای مجازی
جوانان برای فرار از وضعیت اقتصادی پیرامون خود به فضای مجازی پناه می‌برند؛ جایی که آزادی بیان وجود دارد. ازاین‌رو دیده می‌شود جوانان عرب بیش از سایرین در فضای مجازی حضور دارند. به گونه‌ای که شبکه‌های اجتماعی به بخشی اصلی از زندگی روزمره‌شان تبدیل شده است. استفاده از تلفن‌های همراه از 26 درصد در سال 2005 به حدود 108 درصد در سال 2015 رسیده که بالاترین میزان رشد را در سطح جهانی نشان می‌دهد. کمااینکه استفاده از اینترنت از 8 درصد در سال 2005 به حدود 37 درصد در سال 2015 رسیده است و باز رشد بالایی را نسبت به سایر نقاط جهان نشان می‌دهد. از بین شبکه‌های اینترنتی، کاربران فیس‌بوک به 67 درصد می‌رسد که بیشترشان را جوانان بین 15 تا 29 سال تشکیل می‌دهند. یک مرکز تحقیقاتی می‌گوید در سال 2013 بیش از 50 درصد از جوانانی که به توییتر دسترسی داشتند، بین 15 تا 24 سال داشتند. همچنین 46 درصد آنها وبلاگ‌ها را مطالعه می‌کردند و 59 درصد خبرها را به صورت مستقیم از شبکه‌های آنلاین می‌گرفتند. این در حالی بود که فقط 24 درصد خبرهایشان را از روزنامه‌ها و مجلات می‌گرفتند. وضعیت اقتصادی دغدغه اصلی جوانان است و برای همین به صورت مستقیم این مسئله را در نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند. یک نظرسنجی در 12 کشور عرب صورت گرفت و از جوانان پرسیده شد مهم‌ترین چالش زندگی‌شان چیست؟ آنها وضعیت اقتصادی، فقر و بی‌کاری و افزایش بهای کالاها را بزرگ‌ترین دغدغه خود معرفی کردند؛ این میزان فراتر از 75 درصد پاسخ‌ها را دربر می‌گرفت. حال آنکه فساد اقتصادی در جایگاه دوم با میزان 14 درصد بود و ثبات و امنیت داخلی کشورشان با سه درصد در رتبه سوم قرار داشت. تحکیم دموکراسی برای آنها در رتبه چهارم با دو درصد اهمیت قرار داشت. برای جوانان مصری و تونسی، مهم‌ترین چالش وضعیت اقتصادی با میزان 87 درصد بود. نگرانی اقتصادی در بین جوانان در این دو کشور بیش از سایر کشورهای عرب بود. این امر نشان می‌دهد انقلاب‌های مصر و تونس در درجه اول دلایل مادی و اقتصادی داشته است. وضعیت کنونی بعد از پنج سالی که از آن قیام‌ها می‌گذرد، به‌ویژه در مصر، بیانگر بهبود شرایط نیست. این گزارش به پیامدهای این وضعیت در آینده پرداخته و می‌گوید: «استمرار این وضعیت و نادیده‌گرفتن صدای جوانان و اکتفا‌کردن به تغییرات صوری یا پراکنده، واقعیت آنها را تغییر نمی‌دهد بلکه آنها را بیش از پیش در جامعه‌شان منزوی می‌کند و به سمتی می‌برد که از یک نیروی مولد و سازنده به یک نیروی ویرانگر تبدیل می‌شوند. نیرویی که به بی‌ثباتی کشور کمک می‌کند. آن‌گاه امنیت انسان‌ها در چنین شرایطی به اشکال گوناگون در معرض تهدید قرار می‌گیرد.
مهاجرت به هر بهایی
یکی دیگر از پیامدهای این مسئله مهاجرت به هر بهایی است. در اثر وخامت اوضاع اقتصادی و اجتماعی در برخی از کشورهای عرب، شاهد مهاجرت گسترده جوانان هستیم. به‌خصوص جوانانی که دارای مهارت‌های حرفه‌ای یا تحصیلی بالا هستند؛ مسئله‌ای که بیشتر به عقب‌ماندگی اقتصادی و اجتماعی کشورشان کمک می‌کند. تداوم عقب‌ماندگی کشورهای عربی از پیشرفت‌های علمی و تکنولوژیک یکی دیگر از پیامدهای این وضعیت است. در دهه نخست این قرن کشورهای عرب بالاترین میزان مهاجرت‌ها را داشتند. مطالعات متعدد نشان می‌دهد کسانی که تلاش می‌کنند مهاجرت کنند، روز به روز بر تعدادشان افزوده می‌شود. هرکس توانست به صورت قانونی و رسمی مهاجرت می‌کند و هرکس نتوانست، به صورت غیرقانونی با به‌خطرانداختن زندگی‌اش دست به مهاجرت می‌زند. سال 2015 را باید یکی از مهلک‌ترین سال‌ها برای مهاجران عرب دانست. بسیاری از جوانان عرب تلاش کردند از طریق دریای مدیترانه خود را به اروپا برسانند. در ماه آوریل آن سال بیش از 500 مهاجر جان خود را از دست دادند. این 30 برابر کسانی است که در سال 2014 جان خود را از دست داده بودند.
این گزارش درعین‌حال می‌گوید کشورهای عرب فرصت خوبی برای افزایش تولید داخلی خود به میزان 760‌ میلیارد دلار در مجموع هفت سال دارند. به شرط اینکه یک اتحاد گمرکی به وجود آورده و رفت‌و‌آمدها را تسهیل کنند. در این گزارش یک ‌بار دیگر آمارهای تکان‌دهنده‌ای درباره مشارکت جوانان در فعالیت‌های داوطلبانه مدنی ارائه شده و آن را حداکثر 9 درصد می‌داند که به نسبت معدل جهانی بسیار پایین بوده و در رتبه آخر قرار می‌گیرد. به‌گونه‌ای که حتی جوانان صحرای آفریقا با وجود منازعات و فقر و فلاکت به‌لحاظ مشارکت داوطلبانه بر جوانان کشورهای عرب برتری دارند و اين برتري به 14 درصد می‌رسد. این امر بیانگر فقدان اعتماد و بی‌مبالاتی جوانان در دنیای عرب است.
گزارش یادشده در رابطه با جنگ‌ها و منازعات مسلحانه در منطقه عربی هزینه‌های سنگینی را روایت می‌کند و می‌گوید در ابتدای سال 2050 اکثر کشورهای منطقه شاهد نزاع‌های طولانی‌مدت خواهند بود. به این معنا که چه‌بسا بعضی از منازعات کنونی تا سال‌های دیگر استمرار داشته باشد. این منازعات تقریبا زندگی سه‌چهارم شهروندان منطقه را تحت‌تأثیر قرار داده است. هزینه نظامی کشورهای عرب بر فرد از سال 1988 تا 2014 به بالاترین میزان در سطح جهانی یعنی 65 درصد رسیده است. با وجود رشد نسل جدیدی از جوانان در دهه‌های گذشته که آموزشی برتر داشتند و با تمدن امروز جهانی نیز آشناتر بودند، چشم‌انداز آینده این نسل‌ها بیش از هر زمان دیگری تیره و تار است. دلیل آن نیز بی‌توجهی به آنها، فقر، رکود اقتصادی و از همه مهم‌تر فساد است. این عوامل وضعیت کشورهای عرب به‌ویژه آنهایی را که درگیر منازعات هستند،
به شدت وخیم کرده است.
منبع شرارت
گزارش سازمان ملل همچنین به کیفیت جوانان در کشورهای عرب پرداخته و آنها را «منبع شرارت» توصیف کرده و می‌گوید تعداد جمعیت این منطقه به نسبت کل جهان پنج درصد است؛ اما همین جمعیت اندک، بیشترین سهم را در حوادث تلخ و تاریک جهان داشته است. ساکنان منطقه کشورهای عرب، در بیش از 17 درصد از جنگ‌ها مشارکت داشته‌اند. آنها همچنین در 45 درصد از حوادث تروریستی جهان در سال 2014 به نوعی حضور داشته‌اند. ساکنان همین منطقه، 47 درصد از آوارگان را در همان سال در درون کشورها و 75.5 درصد از آوارگان را در سطح بین‌المللی تشکیل می‌دادند. اتباع کشورهای عرب 68.5 درصد از کشته‌شدگان جنگ‌ها را تشکیل می‌دهند. مضاف بر اینکه، برخی از آنهایی که در جنگ کشته نشدند به اشکال دیگر کشته شدند. در میان کسانی که در خارج از میادین جنگ کشته شدند، باید گفت در مقابل هر فردی که به صورت مستقیم در خشونت‌های مسلحانه کشته می‌شد، بین سه تا 15 نفر دیگر به صورتی غیرمستقیم در اثر بیمارهایی که قابل علاج هستند می‌مردند. بخشی نیز در اثر سوءتغذیه مردند. گزارش سازمان ملل می‌گوید مشارکت بخش خصوصی در توسعه، به نسبت جهانی در پایین‌ترین سطح قرار دارد. دلیل آن به عوامل بسیار مهمی برمی‌گردد؛ زیرا شرکت‌های موفق به صورت مستمر با اقدامات غیررقابتی مواجه می‌شوند یا شرکت‌های موجود با ورود شرکت‌های جدید از دور خارج می‌‌شوند. این‌گونه اقدامات منجر به ایجاد بالاترین فساد فرصت‌طلبانه شده است. درعین‌حال بیانگر ائتلافی ساختاری و عمیق بین نخبگان سیاسی و اقتصادی، برای تأمین منافع اقتصادی است. برای مثال افشاگری‌های جدید نشان می‌دهد شرکت‌های مرتبط با دو نظام سابق در مصر و تونس، پیش از قیام مردم در سال 2011، امتیازات یا منافع خاصی را دریافت می‌کردند؛ برای مثال در مصر 71 درصد شرکت‌هایی که دارای ارتباطاتی سیاسی بودند، از حمایت‌های خاص برخوردار شدند. این میزان در تونس نیز به همین میزان بود.
نابرابری، نابرابری
این گزارش همچنین درباره وضعیت خانواده‌های عرب می‌گوید: متوسط در‌آمد سالانه یک خانواده در مناطق فقیرنشین از چهارهزارو 600 دلار در سال 2008 به چهارهزارو صد دلار در سال 2012 رسید. در همین دوره درآمد خانواده‌های ثروتمند از 29‌‌هزارو 900 دلار به 33‌هزارو 600 دلار رسید. گزارش همچنین به آموزش پایین در جهان عرب اشاره کرده و می‌گوید این امر تأثیری سوء بر توان جوانان و به‌خصوص آمادگی آنها برای ورود به بازار کار داشته است. آمارهای موجود نشان می‌دهد توجه جوانان به علوم ریاضی و علوم تجربی پایین‌تر از حد متوسط جهانی است. این امر در کشورهای عرب خلیج‌ فارس که کشورهای به نسبت ثروتمندی به شمار می‌روند، بیشتر است. مهم‌ترین اثر این ضعف در بازار کار خود را نشان می‌دهد و به صورت مهارت‌های فرودست ظاهر می‌شود. یک‌سوم صاحب‌کاران در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نیز بر همین مهارت‌های ناکافی تکیه می‌کنند که این مانع دیگری بر سر راه رشد کارهای تولیدی و تجاری است. سطح مشارکت کودکان در آموزش نیز به‌هیچ‌وجه رضایت‌بخش نیست؛ زیرا بیش از 13‌ میلیون کودک بدون آموزش هستند و حدود 40 درصد از کودکانی که باید به مدرسه بروند، هر ساله از آموزش بازمی‌مانند.
این گزارش در پایان خلاصه‌وار می‌گوید: ‌«بی‌توجهی به جوانان، کل منطقه خاورمیانه را فراگرفته است. این بی‌توجهی به اشکال گوناگون خود را نشان می‌دهد و هر روز بر وخامت آن افزوده می‌شود. برای همین است که اکثر جوانان یا در‌گیر منازعات هستند یا به صورت آوارگانی در داخل یا آوارگانی در خارج به ‌سر می‌برند که در حال فرار از خشونت و ناامنی‌اند.
در مقابل این واقعیت، می‌شود به جوانان به ‌عنوان یک سرمایه بزرگ برای منطقه نگریست. مشارکت آنها نه‌فقط برای تأمین‌کننده بقای خودشان، بلکه تأمین‌کننده امنیت و پیشرفت هر کشوری خواهند بود؛ زیرا آنها هستند که آینده را ترسیم می‌کنند». هفته‌نامه اکونومیست در تحلیلی پیرامون این گزارش نوشت: آیا دولت‌های عرب از این نشانه‌ها درس نمی‌گیرند؟ سال 2010 مصر اعلام کرد فقط 16 درصد از جوانان بین 18 تا 29 سال در انتخابات شرکت کردند. همچنین مشارکت داوطلبانه جوانان در فعالیت‌های مدنی در این سال به دو درصد رسیده بود. نتیجه‌ای که مقامات مصری از این آمارها گرفتند، این بود که جوانان بی‌مبالات شده‌اند! اما دقیقا چند هفته بعد از این انتخابات بود که ناگهان جوانان به خیابان‌ها ریختند تا «محمد حسنی مبارک» را سرنگون کنند!

گزارش توسعه انسانی جهان عرب در سال 2016 از سوی سازمان ملل متحد منتشر شده است. در این گزارش به دولت‌های عرب درباره انفجار خشم و نارضایتی جوانان هشدار داده شده است. هفته‌نامه آمریکایی اکونومیست این گزارش را «هولناک» توصیف می‌کند. این گزارش در 245 صفحه منتشر شده است که بخش‌هایی از آن را اینجا به نقل از پايگاه اينترنتي الوسط می‌خوانید:
طبق آنچه در این گزارش آمده، گفته شده است جنبش‌های اعتراضی عربی با توجه به تحولات کشورهای شمال آفریقا هر پنج سال یک‌بار اتفاق می‌افتد. ازاین‌رو، سال‌های 2001، 2006 و 2011 ما شاهد این اعتراضات بودیم که هر بار با شدتی بیشتر از گذشته روی می‌داد. طبق برآورد بانک جهانی تعداد ساکنان کشورهای عربی که 22 دولت را تشکیل می‌دهند، در سال 2015 بالغ بر 392‌ میلیون نفر بوده است. تعداد جوانانی که بین 15 تا 29 سال دارند حدود 105‌ میلیون نفر می‌شود که 30 درصد از کل جمعیت را در‌بر می‌گیرد. تعداد افراد کمتر از 15 سال نیز حدود 30 درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند. به‌این‌ترتیب، می‌توان گفت حدود 60 درصد از ساکنان کشورهای یادشده زیر 30 سال هستند. این گزارش می‌افزاید: جوانان قدرتی کوبنده و تعیین‌کننده دارند که نمی‌توان آن را نادیده گرفت یا به آن بی‌توجه بود؛ زیرا می‌تواند پیامدهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زیادی را به همراه داشته باشد. این قدرت کوبنده به‌درستی هدایت نمی‌شود و نسبت به سال 2011 در همه جوانب دچار عقب‌گرد شده است. به نظر می‌رسد دولت‌های عرب از قیام‌های جوانان در سال 2011 به اندازه کافی درس نگرفته‌اند؛ در آن سال، جوانان برای همین خواسته‌های خود بود که قیام کردند. احمد هنداوی که اردنی‌تبار است و 32 سال دارد، می‌گوید: «ما در وضعیتی به مراتب بدتر از دوره بهار عربی هستیم». فرصت‌های شغلی مناسب برای جوانان وجود ندارد و این نخستین دغدغه‌ای است که ذهن بیشتر آنها را به خود مشغول کرده است.
معضل اشتغال
گزارش سازمان ملل درباره وضعیت شرایط کاری در این منطقه می‌گوید: به‌ندرت فرصت‌های شغلی مناسب برای جوانان یافت می‌شود. دلیل آن نیز ضعف تولید و فقدان رقابت‌های اقتصادی در بیشتر کشورهای عرب است. همچنین وجود سیاست‌ها و قوانین مربوط به بازار کار، مانع خلاقیت و ایجاد شغل‌های مناسب جوانان می‌شود و اجازه نمی‌دهد آنها تمکن اقتصادی لازم را پیدا کنند. گزارش همچنین بر یک زخم چرکین دیگر انگشت می‌گذارد و می‌گوید این مسئله با گسترش «واسطه‌گری» بدتر شده است؛ زیرا فقط به جوانان خانواده‌های متنفذ شغل داده می‌شود. این به معنای نقض آشکار اصل عدالت اجتماعی و اصل شایسته‌سالاری است که برای یک روند تولید اقتصادی سالم، ضرورت دارد. گزارش سازمان ملل نخستین گزارشی نیست که درباره پدیده واسطه‌گری و رانت‌خواری گسترده در جهان عرب صحبت می‌کند. در گزارشی که بانک جهانی در ماه جولای سال 2014 منتشر کرد، آمده بود: بیشتر شهروندان کشورهای خاورمیانه بر این باورند که داشتن یک «واسطه» برای دست‌یافتن به شغل در بخش‌های دولتی، لازم است. بر اساس گزارش بانک جهانی، گسترش فساد و رانت‌خواری در سطحی وسیع در کشورهای عرب موجب شده تا اقتصاد این کشورها آسیب ببیند. این مسئله بخش خصوصی را به‌شدت تضعیف کرده و موجب سوءمدیریت در بخش‌های دولتی شده است.
گزارش سازمان ملل درباره کاهش مشارکت جوانان در جریان تولید توضیح می‌دهد و می‌گوید: حضور جوانان در بخش‌های تولید به‌شدت رو به کاهش است. طبق این گزارش، فقط 24 درصد از نیروی تولید را جوانان تشکیل می‌دهند. زنان در این میان 18 درصد نقش دارند که پایین‌ترین میزان در مقایسه با مناطق دیگر جهان است. بی‌کاری در این کشورها به نسبت سایر نقاط جهان در بالاترین سطح قرار دارد؛ این بی‌کاری اکنون به 30 درصد می‌رسد؛ حال آنکه میزان جهانی آن فقط 13 درصد است. در سال 2014 میزان بی‌کاری جوانان منطقه خاورمیانه دو برابر سطح متوسط جهانی بود. این منطقه در یک دهه گذشته نیاز به ایجاد بیش از 60‌ میلیون شغل جدید داشت تا بتواند تعداد زیاد جوانان جویای کار را جذب کند.
این گزارش درباره مشکلات بهداشتی جوانان نیز می‌گوید: آنان در معرض مشکلات بهداشت روانی و جسمی متعددی قرار دارند. گفته می‌شود بیماری‌های روانی و شرایط طاقت‌فرسای روحی و جسمی به‌ویژه یکی از نتایج اصلی آن است. ازاین‌رو، بیشتر جوانان احساس می‌کنند بهترین سال‌های عمرشان را بیهوده تلف می‌کنند. به بیان گزارش سازمان ملل، حالت‌های سرخوردگی اکثر جوانان عرب را فرا گرفته است. این مسئله به‌ویژه در دولت‌هایی که شاهد بحران‌های اقتصادی هستند، بیشتر به چشم می‌خورد. این گزارش می‌افزاید: «جوانان به آینده نگرانی‌های عمیقی دارند و احساس تبعیض و بی‌توجهی در اعماق وجود آنها رسوخ کرده است. بخش بزرگی از آنها به‌درستی آموزش ندیده‌اند یا شرایط بهداشتی مناسبی ندارند. آنها نمی‌توانند از زندگی بهره‌ای ببرند و در سیاست‌های مؤثر بر زندگی‌شان اثری از انعکاس خواسته‌هایشان نمی‌بینند. این مسئله به طور مشخص برای جوانان بسیار بغرنج شده است. وقتی مساوات نباشد و بین زن و مرد در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شکاف وجود داشته باشد، این نارضایتی‌ها دوچندان می‌شود.
پناه‌بردن به فضای مجازی
جوانان برای فرار از وضعیت اقتصادی پیرامون خود به فضای مجازی پناه می‌برند؛ جایی که آزادی بیان وجود دارد. ازاین‌رو دیده می‌شود جوانان عرب بیش از سایرین در فضای مجازی حضور دارند. به گونه‌ای که شبکه‌های اجتماعی به بخشی اصلی از زندگی روزمره‌شان تبدیل شده است. استفاده از تلفن‌های همراه از 26 درصد در سال 2005 به حدود 108 درصد در سال 2015 رسیده که بالاترین میزان رشد را در سطح جهانی نشان می‌دهد. کمااینکه استفاده از اینترنت از 8 درصد در سال 2005 به حدود 37 درصد در سال 2015 رسیده است و باز رشد بالایی را نسبت به سایر نقاط جهان نشان می‌دهد. از بین شبکه‌های اینترنتی، کاربران فیس‌بوک به 67 درصد می‌رسد که بیشترشان را جوانان بین 15 تا 29 سال تشکیل می‌دهند. یک مرکز تحقیقاتی می‌گوید در سال 2013 بیش از 50 درصد از جوانانی که به توییتر دسترسی داشتند، بین 15 تا 24 سال داشتند. همچنین 46 درصد آنها وبلاگ‌ها را مطالعه می‌کردند و 59 درصد خبرها را به صورت مستقیم از شبکه‌های آنلاین می‌گرفتند. این در حالی بود که فقط 24 درصد خبرهایشان را از روزنامه‌ها و مجلات می‌گرفتند. وضعیت اقتصادی دغدغه اصلی جوانان است و برای همین به صورت مستقیم این مسئله را در نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند. یک نظرسنجی در 12 کشور عرب صورت گرفت و از جوانان پرسیده شد مهم‌ترین چالش زندگی‌شان چیست؟ آنها وضعیت اقتصادی، فقر و بی‌کاری و افزایش بهای کالاها را بزرگ‌ترین دغدغه خود معرفی کردند؛ این میزان فراتر از 75 درصد پاسخ‌ها را دربر می‌گرفت. حال آنکه فساد اقتصادی در جایگاه دوم با میزان 14 درصد بود و ثبات و امنیت داخلی کشورشان با سه درصد در رتبه سوم قرار داشت. تحکیم دموکراسی برای آنها در رتبه چهارم با دو درصد اهمیت قرار داشت. برای جوانان مصری و تونسی، مهم‌ترین چالش وضعیت اقتصادی با میزان 87 درصد بود. نگرانی اقتصادی در بین جوانان در این دو کشور بیش از سایر کشورهای عرب بود. این امر نشان می‌دهد انقلاب‌های مصر و تونس در درجه اول دلایل مادی و اقتصادی داشته است. وضعیت کنونی بعد از پنج سالی که از آن قیام‌ها می‌گذرد، به‌ویژه در مصر، بیانگر بهبود شرایط نیست. این گزارش به پیامدهای این وضعیت در آینده پرداخته و می‌گوید: «استمرار این وضعیت و نادیده‌گرفتن صدای جوانان و اکتفا‌کردن به تغییرات صوری یا پراکنده، واقعیت آنها را تغییر نمی‌دهد بلکه آنها را بیش از پیش در جامعه‌شان منزوی می‌کند و به سمتی می‌برد که از یک نیروی مولد و سازنده به یک نیروی ویرانگر تبدیل می‌شوند. نیرویی که به بی‌ثباتی کشور کمک می‌کند. آن‌گاه امنیت انسان‌ها در چنین شرایطی به اشکال گوناگون در معرض تهدید قرار می‌گیرد.
مهاجرت به هر بهایی
یکی دیگر از پیامدهای این مسئله مهاجرت به هر بهایی است. در اثر وخامت اوضاع اقتصادی و اجتماعی در برخی از کشورهای عرب، شاهد مهاجرت گسترده جوانان هستیم. به‌خصوص جوانانی که دارای مهارت‌های حرفه‌ای یا تحصیلی بالا هستند؛ مسئله‌ای که بیشتر به عقب‌ماندگی اقتصادی و اجتماعی کشورشان کمک می‌کند. تداوم عقب‌ماندگی کشورهای عربی از پیشرفت‌های علمی و تکنولوژیک یکی دیگر از پیامدهای این وضعیت است. در دهه نخست این قرن کشورهای عرب بالاترین میزان مهاجرت‌ها را داشتند. مطالعات متعدد نشان می‌دهد کسانی که تلاش می‌کنند مهاجرت کنند، روز به روز بر تعدادشان افزوده می‌شود. هرکس توانست به صورت قانونی و رسمی مهاجرت می‌کند و هرکس نتوانست، به صورت غیرقانونی با به‌خطرانداختن زندگی‌اش دست به مهاجرت می‌زند. سال 2015 را باید یکی از مهلک‌ترین سال‌ها برای مهاجران عرب دانست. بسیاری از جوانان عرب تلاش کردند از طریق دریای مدیترانه خود را به اروپا برسانند. در ماه آوریل آن سال بیش از 500 مهاجر جان خود را از دست دادند. این 30 برابر کسانی است که در سال 2014 جان خود را از دست داده بودند.
این گزارش درعین‌حال می‌گوید کشورهای عرب فرصت خوبی برای افزایش تولید داخلی خود به میزان 760‌ میلیارد دلار در مجموع هفت سال دارند. به شرط اینکه یک اتحاد گمرکی به وجود آورده و رفت‌و‌آمدها را تسهیل کنند. در این گزارش یک ‌بار دیگر آمارهای تکان‌دهنده‌ای درباره مشارکت جوانان در فعالیت‌های داوطلبانه مدنی ارائه شده و آن را حداکثر 9 درصد می‌داند که به نسبت معدل جهانی بسیار پایین بوده و در رتبه آخر قرار می‌گیرد. به‌گونه‌ای که حتی جوانان صحرای آفریقا با وجود منازعات و فقر و فلاکت به‌لحاظ مشارکت داوطلبانه بر جوانان کشورهای عرب برتری دارند و اين برتري به 14 درصد می‌رسد. این امر بیانگر فقدان اعتماد و بی‌مبالاتی جوانان در دنیای عرب است.
گزارش یادشده در رابطه با جنگ‌ها و منازعات مسلحانه در منطقه عربی هزینه‌های سنگینی را روایت می‌کند و می‌گوید در ابتدای سال 2050 اکثر کشورهای منطقه شاهد نزاع‌های طولانی‌مدت خواهند بود. به این معنا که چه‌بسا بعضی از منازعات کنونی تا سال‌های دیگر استمرار داشته باشد. این منازعات تقریبا زندگی سه‌چهارم شهروندان منطقه را تحت‌تأثیر قرار داده است. هزینه نظامی کشورهای عرب بر فرد از سال 1988 تا 2014 به بالاترین میزان در سطح جهانی یعنی 65 درصد رسیده است. با وجود رشد نسل جدیدی از جوانان در دهه‌های گذشته که آموزشی برتر داشتند و با تمدن امروز جهانی نیز آشناتر بودند، چشم‌انداز آینده این نسل‌ها بیش از هر زمان دیگری تیره و تار است. دلیل آن نیز بی‌توجهی به آنها، فقر، رکود اقتصادی و از همه مهم‌تر فساد است. این عوامل وضعیت کشورهای عرب به‌ویژه آنهایی را که درگیر منازعات هستند،
به شدت وخیم کرده است.
منبع شرارت
گزارش سازمان ملل همچنین به کیفیت جوانان در کشورهای عرب پرداخته و آنها را «منبع شرارت» توصیف کرده و می‌گوید تعداد جمعیت این منطقه به نسبت کل جهان پنج درصد است؛ اما همین جمعیت اندک، بیشترین سهم را در حوادث تلخ و تاریک جهان داشته است. ساکنان منطقه کشورهای عرب، در بیش از 17 درصد از جنگ‌ها مشارکت داشته‌اند. آنها همچنین در 45 درصد از حوادث تروریستی جهان در سال 2014 به نوعی حضور داشته‌اند. ساکنان همین منطقه، 47 درصد از آوارگان را در همان سال در درون کشورها و 75.5 درصد از آوارگان را در سطح بین‌المللی تشکیل می‌دادند. اتباع کشورهای عرب 68.5 درصد از کشته‌شدگان جنگ‌ها را تشکیل می‌دهند. مضاف بر اینکه، برخی از آنهایی که در جنگ کشته نشدند به اشکال دیگر کشته شدند. در میان کسانی که در خارج از میادین جنگ کشته شدند، باید گفت در مقابل هر فردی که به صورت مستقیم در خشونت‌های مسلحانه کشته می‌شد، بین سه تا 15 نفر دیگر به صورتی غیرمستقیم در اثر بیمارهایی که قابل علاج هستند می‌مردند. بخشی نیز در اثر سوءتغذیه مردند. گزارش سازمان ملل می‌گوید مشارکت بخش خصوصی در توسعه، به نسبت جهانی در پایین‌ترین سطح قرار دارد. دلیل آن به عوامل بسیار مهمی برمی‌گردد؛ زیرا شرکت‌های موفق به صورت مستمر با اقدامات غیررقابتی مواجه می‌شوند یا شرکت‌های موجود با ورود شرکت‌های جدید از دور خارج می‌‌شوند. این‌گونه اقدامات منجر به ایجاد بالاترین فساد فرصت‌طلبانه شده است. درعین‌حال بیانگر ائتلافی ساختاری و عمیق بین نخبگان سیاسی و اقتصادی، برای تأمین منافع اقتصادی است. برای مثال افشاگری‌های جدید نشان می‌دهد شرکت‌های مرتبط با دو نظام سابق در مصر و تونس، پیش از قیام مردم در سال 2011، امتیازات یا منافع خاصی را دریافت می‌کردند؛ برای مثال در مصر 71 درصد شرکت‌هایی که دارای ارتباطاتی سیاسی بودند، از حمایت‌های خاص برخوردار شدند. این میزان در تونس نیز به همین میزان بود.
نابرابری، نابرابری
این گزارش همچنین درباره وضعیت خانواده‌های عرب می‌گوید: متوسط در‌آمد سالانه یک خانواده در مناطق فقیرنشین از چهارهزارو 600 دلار در سال 2008 به چهارهزارو صد دلار در سال 2012 رسید. در همین دوره درآمد خانواده‌های ثروتمند از 29‌‌هزارو 900 دلار به 33‌هزارو 600 دلار رسید. گزارش همچنین به آموزش پایین در جهان عرب اشاره کرده و می‌گوید این امر تأثیری سوء بر توان جوانان و به‌خصوص آمادگی آنها برای ورود به بازار کار داشته است. آمارهای موجود نشان می‌دهد توجه جوانان به علوم ریاضی و علوم تجربی پایین‌تر از حد متوسط جهانی است. این امر در کشورهای عرب خلیج‌ فارس که کشورهای به نسبت ثروتمندی به شمار می‌روند، بیشتر است. مهم‌ترین اثر این ضعف در بازار کار خود را نشان می‌دهد و به صورت مهارت‌های فرودست ظاهر می‌شود. یک‌سوم صاحب‌کاران در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا نیز بر همین مهارت‌های ناکافی تکیه می‌کنند که این مانع دیگری بر سر راه رشد کارهای تولیدی و تجاری است. سطح مشارکت کودکان در آموزش نیز به‌هیچ‌وجه رضایت‌بخش نیست؛ زیرا بیش از 13‌ میلیون کودک بدون آموزش هستند و حدود 40 درصد از کودکانی که باید به مدرسه بروند، هر ساله از آموزش بازمی‌مانند.
این گزارش در پایان خلاصه‌وار می‌گوید: ‌«بی‌توجهی به جوانان، کل منطقه خاورمیانه را فراگرفته است. این بی‌توجهی به اشکال گوناگون خود را نشان می‌دهد و هر روز بر وخامت آن افزوده می‌شود. برای همین است که اکثر جوانان یا در‌گیر منازعات هستند یا به صورت آوارگانی در داخل یا آوارگانی در خارج به ‌سر می‌برند که در حال فرار از خشونت و ناامنی‌اند.
در مقابل این واقعیت، می‌شود به جوانان به ‌عنوان یک سرمایه بزرگ برای منطقه نگریست. مشارکت آنها نه‌فقط برای تأمین‌کننده بقای خودشان، بلکه تأمین‌کننده امنیت و پیشرفت هر کشوری خواهند بود؛ زیرا آنها هستند که آینده را ترسیم می‌کنند». هفته‌نامه اکونومیست در تحلیلی پیرامون این گزارش نوشت: آیا دولت‌های عرب از این نشانه‌ها درس نمی‌گیرند؟ سال 2010 مصر اعلام کرد فقط 16 درصد از جوانان بین 18 تا 29 سال در انتخابات شرکت کردند. همچنین مشارکت داوطلبانه جوانان در فعالیت‌های مدنی در این سال به دو درصد رسیده بود. نتیجه‌ای که مقامات مصری از این آمارها گرفتند، این بود که جوانان بی‌مبالات شده‌اند! اما دقیقا چند هفته بعد از این انتخابات بود که ناگهان جوانان به خیابان‌ها ریختند تا «محمد حسنی مبارک» را سرنگون کنند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.