|

جشنواره‌ای با مختصات جامعه ایرانی

سمیه توحیدلو. جامعه‌شناس

جشنواره فیلم فجر برای اغلب کسانی که به فرهنگ علاقه‌مندند، جذاب است و آن را دنبال می‌کنند. دنبال‌کردن آن هم شباهتی به دنبال‌کردن هنری‌ها و فیلم‌دوستان ندارد. جشنواره جذاب است چون ویترینی می‌شود از یکی از محصولات فرهنگی که ما ایرانیان بیشتر عادت کرده‌ایم از آن استفاده کنیم. سبک استفاده و شیوه مصرفمان هم متفاوت است. اما واقع اینجاست چه در سینما، چه پای تلویزیون آنها را می‌بینیم، سینما و بازیگرانش جریان دارند و ما اخبارشان را دنبال می‌کنیم. شاید سینما به دلایل تکنیکی امکان ارتباطش با مخاطب سهل‌تر باشد نسبت به تئاتر، موسیقی و کنسرت، انواع نمایشگاه‌ها و هنرهای تجسمی و حتی کتاب. یعنی در سرانه مصرف خانوارهای ایرانی فیلم زیادتر گنجانده می‌شود. اما این فیلم‌ها می‌توانند محدود به سریال‌ها و فیلم‌هایی باشند که رسانه ملی در اختیار همگان قرار می‌دهد یا از طریق توزیع در شبکه فیلم‌های خانگی به دست مخاطب می‌رسد. لزوما فیلم با سینما پیوند نمی‌خورد و همین است که مصرفش را بالاتر و فراگیرتر کرده و در اختیار همه طبقات اجتماعی و اقتصادی قرار داده است. این هنر هفتم آن‌قدر به لحاظ تکنیکی راه به خانوارها باز کرده که بتواند بر صدر بنشیند و بیشترین میزان مصرف فرهنگی را از آن خود کند؛ چندوچونش دیگر می‌شود موضوع دوم.
نکته دوم سلبریتی‌ها هستند؛ افراد سرشناس و محبوب، ستاره‌ها. چه در این سرزمین و چه هرکجای دنیا ستاره‌ها در معنای عام یا ورزشی می‌شوند یا سینمایی. دیده‌شدن و به تصویر درآمدن همیشه موضوعیت داشته و در محبوب‌شدن و ستاره‌شدن هم مؤثر است. جشنواره فیلم فجر محل تجمیع بخشی از این ستاره‌هاست و کلی حاشیه جذاب دارد. حاشیه‌هایی که خوراک شبکه‌های اجتماعی‌مان می‌شود و مهم نیست فیلم ببینیم یا نه. تصویر است که کار خودش را می‌کند. عکس‌های جذاب، روابط پیچیده و انواع بگومگوهایی که خوراک می‌دهند و اتفاقا در جشنواره بیش از همیشه به آتششان دمیده می‌شود.
قرار نیست منتقد سینمایی باشی یا تحلیلگر قهار سبک‌های هنری، از هر جنسی که باشی، سینما سینماست. جشنواره هم برای خودش پرحاشیه است و مهم. شاید سابقه جشنواره از خودش مهم‌تر باشد. آن روزها که همه کارگردانان و اهالی هنر به اجبار باید آثارشان را برای اکران از تونل جشنواره می‌گذراندند، برای ما دنبال‌کنندگان فیلم‌ها جشنواره می‌شد جایی پرطمطراق از نام‌های بزرگ. چیزی که باعث شده این سال‌ها به‌خاطر اختیاری‌شدن حضور در جشنواره، آن را با غایبان بزرگش بشناسند. در ذات قهرمان‌دوست و قهرمان‌شناس مردمان، همیشه نام‌های بزرگ جذاب‌ترند و ماندگارتر. اینجاست که در سال‌های اخیر جشنواره‌ها همیشه به نداشته‌هایشان شناخته می‌شوند. مقایسه مهم‌ترین کاری است که در آثار هنری به‌کرات انجام می‌شود. آدم‌ها با هم، آثار با هم، جشنواره‌ها با هم، هر فرد و آثارش با گذشته‌اش و همین‌طور مقایسه‌ها ادامه پیدا می‌کند و تحلیل و نقدها جریان می‌یابد. پس طبیعی است آدمی که حلاجی جامعه علاقه و کارش باشد، جشنواره و سینما هم می‌تواند برای حلاجی جامعه‌اش به کار آید. حتی شیوه گفت‌وگو، نقدها و تحلیل‌های موجود هم جذابیت پیدا می‌کند. با این نگاه جشنواره امسال نکاتی دارد که مورد توجه نویسنده غیرهنری این متن قرار گرفته است: ‌
در هیئت انتخاب امسال رد پای جامعه‌شناسان و تحلیلگران اجتماعی به وضوح بیشتر است. از صدوچند فیلم نیامده و سی‌وخرده‌ای فیلم راه‌یافته این واقعیت را می‌توان یافت. در مجموعه فیلم‌ها خبری از عشق و شورهای آتشین و بگومگوهای جوانی نیست. در فیلم‌های راه‌یافته قصه تکراری عشق خیابانی و ازدواج، خیانت و نمونه‌های فیلمفارسی و هرآنچه به طور معمول در گیشه می‌دیدیم، وجود ندارد. آن هم در سینمایی که در تاریخچه آن اغلبِ داستان‌های گیشه‌پسند همین‌هاست. پس یا تا حدودی این فیلم‌ها مهار شده‌اند یا به واقع فیلم‌های ایرانی به سمت قصه‌گویی و روایت مسائل اجتماعی پیچیده‌تر و زیرپوستی‌تر پیش رفته است. شناخت مشکلات و تبدیل‌کردن آنها به مسائلی برای مطالعه و بررسی از مشکلات علمی و پژوهشی ما بوده و هست. طبیعی است در جامعه‌ای که در بین جویندگان علمش مسئله‌شناسی و مسئله‌یابی کاری سخت و نیازموده است، تعداد فیلم‌نامه‌نویسانی که مسئله‌یابی می‌کنند هم زیاد نباشد. اما همان‌طور که این ‌روزها با وجود همه صداها و مشکلات علم و پایان‌نامه، می‌توان تک‌رساله‌هایی جذاب، دقیق و پر از نکات ارزشمند پیدا کرد، در بین فیلم‌نامه‌ها هم می‌شود صدای مسائل اجتماعی را شنید.
جامعه ایرانی یک نسل پرتعداد بعد از انقلاب دارد. نسلی که در این 38 سال پس از انقلاب متولد شده و در فضای پرورشی این دوران زیسته‌اند. نسلی که به دلیل کثرت و با وجود ویژگی‌های علمی و تحصیلی بسیار دیرتر از زمان مرسوم به فضای کاری کشور وارد شده یا حتی به دلیل مشکلات موجود وارد نشده‌اند. با وجود گذرکردن از 30سالگی و برخلاف نسل پیشین خود هنوز به عرصه‌های مدیریتی راه پیدا نکرده‌اند. نسل حاضر هرجا برای اثبات حضور نیازمند کنارزدن مستقیم نیروهایی از نسل پیشین بوده، با مشکل مواجه شده است. اما به واقع هرجا که عرصه رقابت آزاد بوده، بارقه‌ها و توانمندی‌های نسل حاضر دیده شده است. علم و هنر دو کانون مهم درخشیدن نسل جوان است. در واقع هر چقدر در مشاغل دیگر ممانعت در برابر چرخش نسلی با وجود شعارهای متعدد وجود دارد و سیاست و مدیریت، اوضاع خوبی در این زمینه ندارند، در حوزه هنر هوای تازه دمیده اما هنوز باور نشده است. سوژه‌های دیروز سینمای ایران امروز سوژه‌یابی می‌کنند. وقتی تعداد فیلم‌اولی‌های جشنواره‌های اخیر زیاد می‌شود و اتفاقا فیلم‌هایی با کارگردانانی جوان مورد توجه قرار می‌گیرند، وقتی در بسیاری از زمینه‌ها پیش‌کسوتان از رقابت با جوان‌ترها باز می‌مانند، این یعنی باید منتظر اتفاق‌های خوب بود. باید باورشان کرد. هرچند احترام و تجربه‌آموزی از پیش‌کسوتان یک اصل است، اما باید یاد بگیریم در سینمای ایران فیلم‌ها را دیگر نباید به‌خاطر نام‌ها دید چراکه امکان ازدست‌دادن حرف‌های خوب و مفید از دست می‌رود.
زنان و جوانان هر دو جزء جمعیت محذوف هستند که بودنشان را با تحصیلات و تلاش در حضور اجتماعی نشان داده‌اند. در واقع زنان نیز همین اوضاع را دارند. حضور پرشمار زنان و دختران در دانشگاه‌ها و مدارج بالای علمی و خیزش آرام آنها برای فعالیت‌های مؤثر اجتماعی، از آنان در ابتدا مخاطبان فعال و پرسشگر فرهنگ و هنر و از طرفی به شرط توانمند‌سازی از آنها مؤلفانی خلاق ساخته است. مؤلفانی که حضور دارند و پرتعدادند. در جشنواره امسال زنان کارگردان و دست‌اندرکار تهیه فیلم پرشمار بودند. سوژه‌های اجتماعی و مسائل طرح‌شده نیز با حضور پررنگ زنان معنادار بود. آن‌قدر که جشنواره امسال به نوعی زنانه‌تر از جشنواره‌های دیگر بود. هرچند در باور ایدئولوژیک پشت انتخاب فیلم‌ها به‌گونه‌ای حذف باورهای مستقیم زنانه یا نگاه‌های تقابلی وجود داشت و این اعلام و اعمال هم شد، اما آنچه از زیر دستان همین جماعت لغزید و به جشنواره راه یافت، پر است از صدای زنان. صدایی که به راحتی قابل حذف‌شدن نیست.
هرچند پیش‌کسوتان سینمایی در این دوره کم‌تعداد بودند، اما مخاطبان و اهالی جشنواره‌ای سینما نیز به خاطر نام‌ها فیلم ندیدند یا به‌خاطر نام‌ها فیلم را نادیده نگرفتند. مدت‌هاست که در بسیاری از زمان‌ها نام‌های مورد احترام به کمک فیلم‌های متوسط و ضعیف می‌آمدند و ضعف‌های آنها را می‌پوشاندند. ویژگی مخاطبان جدید و فیلم‌های جدید این است که راحت‌تر نقد می‌شوند و به درستی و به‌خاطر ماهیت و محتوای فیلم مورد پذیرش واقع می‌شوند. هرچند نام‌ها قابل احترام‌اند و بزرگ اما مخاطبان نیز به این باور رسیده‌اند که هیچ همبستگی بین نام و حتی تجربه سازنده فیلم با کیفیت فیلم وجود ندارد و همیشه اسم‌های جدیدی هستند که شگفتی‌آفرینند.
تغییر نسل و جنسیت در فیلم‌ها در کنار تغییر ذائقه و نوع نگاه مسئله‌محور زمینه‌ای ایجاد کرده تا برخی منتقدان سینمای ایران را در این روزها به تلخی و سیاه‌نمایی متهم کنند. اشاره به مشکلات جامعه ایرانی بزرگ‌نمایی تلقی ‌شود و واقعی نباشد. چندسالی است که صدای متفاوت را با این صفات طرد کرده یا برای شنیده‌نشدنش از هر تلاشی دریغ نمی‌شود. واقع اینجاست که هنوز با نگاه مسئله‌محور آشنا نیستیم. از فلسفه وجودی چنین فیلم‌ها و محتویات ساخته‌شده در هر رشته‌ای چندان آگاه نیستیم. جامعه‌ای که هنور فرهنگ نقادی در آن با مشکلاتی روبه‌روست، به‌راحتی روایت صادقانه از مسئله را نمی‌پذیرد. در یک فضای کلان‌نگر و تعمیم‌ده بازروایت بخش کوچکی از جامعه را تصویر کلی جامعه می‌دانند و آن را سیاه‌نمایی می‌بینند. اینکه فقر، محرومیت، خشونت، خیانت، بی‌اخلاقی و... به تصویر کشیده می‌شود، معنایش مسئله‌بودن این موضوعات است که اتفاقا نرخ وقوع و گزارششان در پژوهش‌ها اغلب به‌شدت صعودی است. معنایش فراگیری مطلق این مسائل نیست، معنایش وجود این مشکلات است حتی در مقیاس کوچک. دیده‌شدنشان به حذف و ترمیمشان کمک می‌کند. واقع اینجاست که اهالی فرهنگ و متولیان آن نمی‌توانند مسائل اجتماعی را به بهانه سیاه‌نمایی نادیده بگیرند. هدایت درست، تلاش در جهت اخلاقی‌شدن بیشتر و دیده‌شدن همه وجوه جامعه از یک ‌سو و از طرفی ایجاد برایند غیرتلخ از مجموع دستاوردهای فرهنگی و هنری است. صدایی که در مجموع شنیده می‌شود باید صدایی واقعی باشد. صدایی واقعی است که مخاطب ملی را نگاه می‌دارد. صدای واقعی است که دستاورد اصلاح فرهنگ رفتاری جامعه ایرانی را می‌تواند با خود داشته باشد. واژگان کلیشه‌ای و حذف‌کننده تنها عاملی برای حذف صداها و عدم امکان شنیده‌شدن مسائلی است که برای مرتفع‌شدن آنها باید از زیر پوست شهر بیرون کشیده شوند.
فارغ از اینکه حواشی این جشنواره چه بود، فیلم‌ها چگونه بودند، چه کسانی آمده بودند، چه کردند و... کلیت جشنواره امسال و این سال‌ها حتی با صداهای محذوفي که شنیده نشد، صدای جامعه ایرانی است و مشخصه‌های ایرانی و نسلی را کامل دارد. اگر در جامعه هنوز زنان و جوانان نتوانسته‌اند جایگاه‌های کلیدی و تأثیرگذار را از آن خود کنند، این دو قشر در فرهنگ و هنر فرسنگ‌ها راه رفته‌اند و سرمایه بودنشان بر همگان مکشوف شده است. تا باد چنین بادا.

جشنواره فیلم فجر برای اغلب کسانی که به فرهنگ علاقه‌مندند، جذاب است و آن را دنبال می‌کنند. دنبال‌کردن آن هم شباهتی به دنبال‌کردن هنری‌ها و فیلم‌دوستان ندارد. جشنواره جذاب است چون ویترینی می‌شود از یکی از محصولات فرهنگی که ما ایرانیان بیشتر عادت کرده‌ایم از آن استفاده کنیم. سبک استفاده و شیوه مصرفمان هم متفاوت است. اما واقع اینجاست چه در سینما، چه پای تلویزیون آنها را می‌بینیم، سینما و بازیگرانش جریان دارند و ما اخبارشان را دنبال می‌کنیم. شاید سینما به دلایل تکنیکی امکان ارتباطش با مخاطب سهل‌تر باشد نسبت به تئاتر، موسیقی و کنسرت، انواع نمایشگاه‌ها و هنرهای تجسمی و حتی کتاب. یعنی در سرانه مصرف خانوارهای ایرانی فیلم زیادتر گنجانده می‌شود. اما این فیلم‌ها می‌توانند محدود به سریال‌ها و فیلم‌هایی باشند که رسانه ملی در اختیار همگان قرار می‌دهد یا از طریق توزیع در شبکه فیلم‌های خانگی به دست مخاطب می‌رسد. لزوما فیلم با سینما پیوند نمی‌خورد و همین است که مصرفش را بالاتر و فراگیرتر کرده و در اختیار همه طبقات اجتماعی و اقتصادی قرار داده است. این هنر هفتم آن‌قدر به لحاظ تکنیکی راه به خانوارها باز کرده که بتواند بر صدر بنشیند و بیشترین میزان مصرف فرهنگی را از آن خود کند؛ چندوچونش دیگر می‌شود موضوع دوم.
نکته دوم سلبریتی‌ها هستند؛ افراد سرشناس و محبوب، ستاره‌ها. چه در این سرزمین و چه هرکجای دنیا ستاره‌ها در معنای عام یا ورزشی می‌شوند یا سینمایی. دیده‌شدن و به تصویر درآمدن همیشه موضوعیت داشته و در محبوب‌شدن و ستاره‌شدن هم مؤثر است. جشنواره فیلم فجر محل تجمیع بخشی از این ستاره‌هاست و کلی حاشیه جذاب دارد. حاشیه‌هایی که خوراک شبکه‌های اجتماعی‌مان می‌شود و مهم نیست فیلم ببینیم یا نه. تصویر است که کار خودش را می‌کند. عکس‌های جذاب، روابط پیچیده و انواع بگومگوهایی که خوراک می‌دهند و اتفاقا در جشنواره بیش از همیشه به آتششان دمیده می‌شود.
قرار نیست منتقد سینمایی باشی یا تحلیلگر قهار سبک‌های هنری، از هر جنسی که باشی، سینما سینماست. جشنواره هم برای خودش پرحاشیه است و مهم. شاید سابقه جشنواره از خودش مهم‌تر باشد. آن روزها که همه کارگردانان و اهالی هنر به اجبار باید آثارشان را برای اکران از تونل جشنواره می‌گذراندند، برای ما دنبال‌کنندگان فیلم‌ها جشنواره می‌شد جایی پرطمطراق از نام‌های بزرگ. چیزی که باعث شده این سال‌ها به‌خاطر اختیاری‌شدن حضور در جشنواره، آن را با غایبان بزرگش بشناسند. در ذات قهرمان‌دوست و قهرمان‌شناس مردمان، همیشه نام‌های بزرگ جذاب‌ترند و ماندگارتر. اینجاست که در سال‌های اخیر جشنواره‌ها همیشه به نداشته‌هایشان شناخته می‌شوند. مقایسه مهم‌ترین کاری است که در آثار هنری به‌کرات انجام می‌شود. آدم‌ها با هم، آثار با هم، جشنواره‌ها با هم، هر فرد و آثارش با گذشته‌اش و همین‌طور مقایسه‌ها ادامه پیدا می‌کند و تحلیل و نقدها جریان می‌یابد. پس طبیعی است آدمی که حلاجی جامعه علاقه و کارش باشد، جشنواره و سینما هم می‌تواند برای حلاجی جامعه‌اش به کار آید. حتی شیوه گفت‌وگو، نقدها و تحلیل‌های موجود هم جذابیت پیدا می‌کند. با این نگاه جشنواره امسال نکاتی دارد که مورد توجه نویسنده غیرهنری این متن قرار گرفته است: ‌
در هیئت انتخاب امسال رد پای جامعه‌شناسان و تحلیلگران اجتماعی به وضوح بیشتر است. از صدوچند فیلم نیامده و سی‌وخرده‌ای فیلم راه‌یافته این واقعیت را می‌توان یافت. در مجموعه فیلم‌ها خبری از عشق و شورهای آتشین و بگومگوهای جوانی نیست. در فیلم‌های راه‌یافته قصه تکراری عشق خیابانی و ازدواج، خیانت و نمونه‌های فیلمفارسی و هرآنچه به طور معمول در گیشه می‌دیدیم، وجود ندارد. آن هم در سینمایی که در تاریخچه آن اغلبِ داستان‌های گیشه‌پسند همین‌هاست. پس یا تا حدودی این فیلم‌ها مهار شده‌اند یا به واقع فیلم‌های ایرانی به سمت قصه‌گویی و روایت مسائل اجتماعی پیچیده‌تر و زیرپوستی‌تر پیش رفته است. شناخت مشکلات و تبدیل‌کردن آنها به مسائلی برای مطالعه و بررسی از مشکلات علمی و پژوهشی ما بوده و هست. طبیعی است در جامعه‌ای که در بین جویندگان علمش مسئله‌شناسی و مسئله‌یابی کاری سخت و نیازموده است، تعداد فیلم‌نامه‌نویسانی که مسئله‌یابی می‌کنند هم زیاد نباشد. اما همان‌طور که این ‌روزها با وجود همه صداها و مشکلات علم و پایان‌نامه، می‌توان تک‌رساله‌هایی جذاب، دقیق و پر از نکات ارزشمند پیدا کرد، در بین فیلم‌نامه‌ها هم می‌شود صدای مسائل اجتماعی را شنید.
جامعه ایرانی یک نسل پرتعداد بعد از انقلاب دارد. نسلی که در این 38 سال پس از انقلاب متولد شده و در فضای پرورشی این دوران زیسته‌اند. نسلی که به دلیل کثرت و با وجود ویژگی‌های علمی و تحصیلی بسیار دیرتر از زمان مرسوم به فضای کاری کشور وارد شده یا حتی به دلیل مشکلات موجود وارد نشده‌اند. با وجود گذرکردن از 30سالگی و برخلاف نسل پیشین خود هنوز به عرصه‌های مدیریتی راه پیدا نکرده‌اند. نسل حاضر هرجا برای اثبات حضور نیازمند کنارزدن مستقیم نیروهایی از نسل پیشین بوده، با مشکل مواجه شده است. اما به واقع هرجا که عرصه رقابت آزاد بوده، بارقه‌ها و توانمندی‌های نسل حاضر دیده شده است. علم و هنر دو کانون مهم درخشیدن نسل جوان است. در واقع هر چقدر در مشاغل دیگر ممانعت در برابر چرخش نسلی با وجود شعارهای متعدد وجود دارد و سیاست و مدیریت، اوضاع خوبی در این زمینه ندارند، در حوزه هنر هوای تازه دمیده اما هنوز باور نشده است. سوژه‌های دیروز سینمای ایران امروز سوژه‌یابی می‌کنند. وقتی تعداد فیلم‌اولی‌های جشنواره‌های اخیر زیاد می‌شود و اتفاقا فیلم‌هایی با کارگردانانی جوان مورد توجه قرار می‌گیرند، وقتی در بسیاری از زمینه‌ها پیش‌کسوتان از رقابت با جوان‌ترها باز می‌مانند، این یعنی باید منتظر اتفاق‌های خوب بود. باید باورشان کرد. هرچند احترام و تجربه‌آموزی از پیش‌کسوتان یک اصل است، اما باید یاد بگیریم در سینمای ایران فیلم‌ها را دیگر نباید به‌خاطر نام‌ها دید چراکه امکان ازدست‌دادن حرف‌های خوب و مفید از دست می‌رود.
زنان و جوانان هر دو جزء جمعیت محذوف هستند که بودنشان را با تحصیلات و تلاش در حضور اجتماعی نشان داده‌اند. در واقع زنان نیز همین اوضاع را دارند. حضور پرشمار زنان و دختران در دانشگاه‌ها و مدارج بالای علمی و خیزش آرام آنها برای فعالیت‌های مؤثر اجتماعی، از آنان در ابتدا مخاطبان فعال و پرسشگر فرهنگ و هنر و از طرفی به شرط توانمند‌سازی از آنها مؤلفانی خلاق ساخته است. مؤلفانی که حضور دارند و پرتعدادند. در جشنواره امسال زنان کارگردان و دست‌اندرکار تهیه فیلم پرشمار بودند. سوژه‌های اجتماعی و مسائل طرح‌شده نیز با حضور پررنگ زنان معنادار بود. آن‌قدر که جشنواره امسال به نوعی زنانه‌تر از جشنواره‌های دیگر بود. هرچند در باور ایدئولوژیک پشت انتخاب فیلم‌ها به‌گونه‌ای حذف باورهای مستقیم زنانه یا نگاه‌های تقابلی وجود داشت و این اعلام و اعمال هم شد، اما آنچه از زیر دستان همین جماعت لغزید و به جشنواره راه یافت، پر است از صدای زنان. صدایی که به راحتی قابل حذف‌شدن نیست.
هرچند پیش‌کسوتان سینمایی در این دوره کم‌تعداد بودند، اما مخاطبان و اهالی جشنواره‌ای سینما نیز به خاطر نام‌ها فیلم ندیدند یا به‌خاطر نام‌ها فیلم را نادیده نگرفتند. مدت‌هاست که در بسیاری از زمان‌ها نام‌های مورد احترام به کمک فیلم‌های متوسط و ضعیف می‌آمدند و ضعف‌های آنها را می‌پوشاندند. ویژگی مخاطبان جدید و فیلم‌های جدید این است که راحت‌تر نقد می‌شوند و به درستی و به‌خاطر ماهیت و محتوای فیلم مورد پذیرش واقع می‌شوند. هرچند نام‌ها قابل احترام‌اند و بزرگ اما مخاطبان نیز به این باور رسیده‌اند که هیچ همبستگی بین نام و حتی تجربه سازنده فیلم با کیفیت فیلم وجود ندارد و همیشه اسم‌های جدیدی هستند که شگفتی‌آفرینند.
تغییر نسل و جنسیت در فیلم‌ها در کنار تغییر ذائقه و نوع نگاه مسئله‌محور زمینه‌ای ایجاد کرده تا برخی منتقدان سینمای ایران را در این روزها به تلخی و سیاه‌نمایی متهم کنند. اشاره به مشکلات جامعه ایرانی بزرگ‌نمایی تلقی ‌شود و واقعی نباشد. چندسالی است که صدای متفاوت را با این صفات طرد کرده یا برای شنیده‌نشدنش از هر تلاشی دریغ نمی‌شود. واقع اینجاست که هنوز با نگاه مسئله‌محور آشنا نیستیم. از فلسفه وجودی چنین فیلم‌ها و محتویات ساخته‌شده در هر رشته‌ای چندان آگاه نیستیم. جامعه‌ای که هنور فرهنگ نقادی در آن با مشکلاتی روبه‌روست، به‌راحتی روایت صادقانه از مسئله را نمی‌پذیرد. در یک فضای کلان‌نگر و تعمیم‌ده بازروایت بخش کوچکی از جامعه را تصویر کلی جامعه می‌دانند و آن را سیاه‌نمایی می‌بینند. اینکه فقر، محرومیت، خشونت، خیانت، بی‌اخلاقی و... به تصویر کشیده می‌شود، معنایش مسئله‌بودن این موضوعات است که اتفاقا نرخ وقوع و گزارششان در پژوهش‌ها اغلب به‌شدت صعودی است. معنایش فراگیری مطلق این مسائل نیست، معنایش وجود این مشکلات است حتی در مقیاس کوچک. دیده‌شدنشان به حذف و ترمیمشان کمک می‌کند. واقع اینجاست که اهالی فرهنگ و متولیان آن نمی‌توانند مسائل اجتماعی را به بهانه سیاه‌نمایی نادیده بگیرند. هدایت درست، تلاش در جهت اخلاقی‌شدن بیشتر و دیده‌شدن همه وجوه جامعه از یک ‌سو و از طرفی ایجاد برایند غیرتلخ از مجموع دستاوردهای فرهنگی و هنری است. صدایی که در مجموع شنیده می‌شود باید صدایی واقعی باشد. صدایی واقعی است که مخاطب ملی را نگاه می‌دارد. صدای واقعی است که دستاورد اصلاح فرهنگ رفتاری جامعه ایرانی را می‌تواند با خود داشته باشد. واژگان کلیشه‌ای و حذف‌کننده تنها عاملی برای حذف صداها و عدم امکان شنیده‌شدن مسائلی است که برای مرتفع‌شدن آنها باید از زیر پوست شهر بیرون کشیده شوند.
فارغ از اینکه حواشی این جشنواره چه بود، فیلم‌ها چگونه بودند، چه کسانی آمده بودند، چه کردند و... کلیت جشنواره امسال و این سال‌ها حتی با صداهای محذوفي که شنیده نشد، صدای جامعه ایرانی است و مشخصه‌های ایرانی و نسلی را کامل دارد. اگر در جامعه هنوز زنان و جوانان نتوانسته‌اند جایگاه‌های کلیدی و تأثیرگذار را از آن خود کنند، این دو قشر در فرهنگ و هنر فرسنگ‌ها راه رفته‌اند و سرمایه بودنشان بر همگان مکشوف شده است. تا باد چنین بادا.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.