|

ساختار نامرئی واقعیت اجتماعی

ما در جهانی زندگی می‌کنیم که بنیادی‌ترین خصوصیاتش را علوم ریاضی، فیزیک و شیمی می‌توانند توضیح دهند. اما وجود پدیده‌هایی که به هیچ طریق آشکاری نمی‌توان آنها را فیزیکی یا شیمیایی دانست موجب سردرگمی می‌شود. موقعیت ساده‌ای مانند این را در نظر بگیرید: وارد کافه‌ای در پاریس می‌شوید. پیشخدمت می‌آید و به زبان فرانسه از او درخواست یک فنجان قهوه می‌کنید. قهوه را می‌نوشید، قدری پول را روی میز می‌گذارید و می‌روید. به نظر موقعیت بسیار ساده‌ای است، اما پیچیدگی متافیزیکی عجیبی دارد. توجه داشته باشید که نمی‌توان خصوصیات و ویژگی‌های این موقعیت را در زبان فیزیک و شیمی به‌طور کامل بیان کرد. هیچ توصیف فیزیکی - شیمیایی برای تعریف «کافه»، «پیشخدمت»، «جمله فرانسوی»، «پول» یا حتی «میز» و «صندلی» کفایت ندارد، با اینکه همه کافه‌ها، پیشخدمت‌ها، جملات فرانسوی، پول‌ها و میزها و صندلی‌ها پدیده‌هایی فیزیکی هستند. مسئله جایی پیچیده می‌شود که پی به هستی‌شناسی عظیم و نامرئی آنها می‌بریم: پیشخدمت مالک قهوه‌ای که برای شما می‌آورد نیست، او استخدام کافه است و قهوه مال کافه‌دار. صاحب کافه گواهی کار از دولت فرانسه دارد پس او مشمول قواعد و مقررات بسیاری است که شما احتمالا اطلاعی از آن ندارید. اصلا اگر شما حق دارید در این کافه‌ باشید فقط به این دلیل است که ویزای فرانسه را دریافت کرده‌اید و وارد خاک فرانسه شده‌اید. به همه این‌ها اضافه کنید که هر یک از این چیزها می‌تواند با صفتی خاص توصیف شود: مثلا پیشخدمت ماهر ولی بی‌ادب، قهوه بی‌مزه و داغ، رستوران تمیز ولی ازمدافتاده، قیمت گران قهوه با توجه به نسبت یورو به ریال و مسائلی از این دست. حال تصور کنید بعد از صرف قهوه به یک مهمانی یا سر کار می‌روید: حجم بار متافیزیکی که بر دوش خواهید کشید باز هم افزایش می‌یابد. اگر دقیق شویم باید از خود بپرسیم چگونه چنین باری را هر روز تحمل می‌کنیم؟
واقعیت‌های موجود در جهان را در یک طبقه‌بندی کلی می‌توان به دو دسته طبیعی و اجتماعی تقسیم کرد. تحلیل ساختار منطقی این مجموعه (تبیین شکل‌گیری، نحوه وجود و نسبتشان با واقعیت‌های طبیعی) از مهم‌ترین موضوعات علوم انسانی است که باید به چنین پرسش‌هایی پاسخ دهد: چگونه ممکن است که حالت‌های آگاهی یا کنش گفتاری معنادار بخشی از جهان فیزیکی باشند؟ بخش‌های گوناگون جهان چگونه با هم ارتباط دارند؟ چگونه تمام این بخش‌ها در کنار هم مجموعه‌ای منسجم پدید می‌آورند؟ چگونه ممکن است در جهانی که به‌تمامی از ذرات فیزیکی قرارگرفته درون میدان‌های نیرو تشکیل شده، جهان عینی پول، دارایی، ازدواج، دولت، انتخابات، فوتبال، مهمانی تولد، دادگاه و چیزهایی از این دست وجود داشته باشد؟ چگونه در این جهان فیزیکی برخی از این ذرات در قالب نظام‌هایی سازمان می‌یابند که جانورانی آگاه مثل خود ما هستند؟ چگونه ممکن است چیزی پول باشد فقط به این علت که ما معتقدیم پول است؟ چطور می‌شود که تکه‌هایی کاغذی، یک امر واقع کاملا عینی به اسم پول باشد؟ نقش زبان در تشکیل این‌گونه امور واقع چیست؟ جان سرل، فیلسوف سرشناس آمریکایی، در کتاب «ساخت واقعیت اجتماعی» می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد.
سرل با انتزاع چند عنصر کلیدی از شبکه پیچیده حیات اجتماعی و ارائه تحلیلی منطقی از آن می‌کوشد درکی بنیادین از امر اجتماعی به دست دهد. نویسنده در کتاب حاضر با زبانی ساده که ویژگی فیلسوفان تحلیلی است، به بیان استدلال‌ها و تحلیل‌های فلسفی مهم و اساسی می‌پردازد که به‌نوعی با این مسئله در پیوند است. این اثر به‌تازگی از سوی انتشارات «فرهنگ نشر نو» به فارسی منتشر شده است.
استدلال اصلی کتاب حاضر در نیمه نخست، یعنی فصل‌های اول تا پنجم، بیان شده است. در این فصول سرل می‌کوشد نظریه‌ای عمومی درباره هستی‌شناسی امور واقع اجتماعی و نهادهای اجتماعی عرضه کند. پرسش اصلی در نیمه اول کتاب این است که ما چگونه یک واقعیت اجتماعی عینی را می‌سازیم. برای این منظور کار را با بررسی متافیزیک روابط اجتماعی معمولی آغاز می‌کند، سپس ساخت ابتدایی امور واقع اجتماعی را توصیف و این ادعا را که «زبان اساسا برسازنده واقعیت نهادی است» تبیین می‌کند، به کاوش درباره ساختار منطقی شکل‌گیری امور واقع نهادی می‌پردازد و در نهایت نظریه‌ای کلی درباره ایجاد، حفظ و شناسایی این امور ارائه می‌کند. سرل در فصل ششم می‌کوشد روشن کند که توان تبیینی قواعد تقویمی نهادهای انسانی در کجاست، به‌ویژه با درنظرداشتن این واقعیت که برخی کنش‌گران معمولا آگاهی مستقیم از این قواعد ندارند.
برای این منظور می‌کوشد برداشت خاص خود را از مفهوم «پس‌زمینه» قابلیت‌ها و قوای غیربازنمایانه ناخودآگاهی توضیح دهد که در نظرش ما را قادر می‌سازد با جهان روبرو شویم. فصول هفتم و هشتم به بحث درباره واقع‌گرایی می‌پردازد. روش پژوهش سرل بررسی ساختار امور واقعی است که گزاره‌های ما را صادق می‌سازند. در طول کتاب، سرل این پیش‌فرض را دارد که «به‌طورکلی گزاره‌های ما وقتی که صادق است با امور واقع تطابق دارد». ازاین‌رو، در فصول پایانی کتاب از این نظر دفاع می‌کند که واقعیتی مطلقا مستقل از ما وجود دارد. به‌همین‌دلیل در فصل آخر از نظریه تطبیقی صدق نیز دفاع می‌کند. فصل نهم به دفاع از خوانشی از برداشت تطابقی از مفهوم صدق اختصاص دارد. بنابراین سه فصل پایانی کتاب به دفاع از برخی مدعیات کلی درباره واقعیت، بازنمایی، معرفت و صدق اختصاص دارد.
درمجموع مسئله اصلی کتاب حاضر را می‌توان بدین صورت خلاصه کرد: بخش‌هایی از جهان واقعی فقط به‌واسطه توافق انسان‌ها است که واقعیت به‌شمار می‌آید. یعنی چیزها فقط به این علت وجود دارند که ما معتقدیم وجود دارند: چیزهایی مثل پول، دارایی، دولت، مدرسه و غیره. بااینحال، بسیاری از امور واقع مربوط به این چیزها، کاملا عینی است، یعنی وابسته به ترجیحات و ارزیابی‌ها و نگرش‌های اخلاقی ما نیستند. پس باید به این پرسش پاسخ داد: «چطور ممکن است واقعیتی عینی وجود داشته باشد که وجودش وابسته به توافق بشری است؟».

ما در جهانی زندگی می‌کنیم که بنیادی‌ترین خصوصیاتش را علوم ریاضی، فیزیک و شیمی می‌توانند توضیح دهند. اما وجود پدیده‌هایی که به هیچ طریق آشکاری نمی‌توان آنها را فیزیکی یا شیمیایی دانست موجب سردرگمی می‌شود. موقعیت ساده‌ای مانند این را در نظر بگیرید: وارد کافه‌ای در پاریس می‌شوید. پیشخدمت می‌آید و به زبان فرانسه از او درخواست یک فنجان قهوه می‌کنید. قهوه را می‌نوشید، قدری پول را روی میز می‌گذارید و می‌روید. به نظر موقعیت بسیار ساده‌ای است، اما پیچیدگی متافیزیکی عجیبی دارد. توجه داشته باشید که نمی‌توان خصوصیات و ویژگی‌های این موقعیت را در زبان فیزیک و شیمی به‌طور کامل بیان کرد. هیچ توصیف فیزیکی - شیمیایی برای تعریف «کافه»، «پیشخدمت»، «جمله فرانسوی»، «پول» یا حتی «میز» و «صندلی» کفایت ندارد، با اینکه همه کافه‌ها، پیشخدمت‌ها، جملات فرانسوی، پول‌ها و میزها و صندلی‌ها پدیده‌هایی فیزیکی هستند. مسئله جایی پیچیده می‌شود که پی به هستی‌شناسی عظیم و نامرئی آنها می‌بریم: پیشخدمت مالک قهوه‌ای که برای شما می‌آورد نیست، او استخدام کافه است و قهوه مال کافه‌دار. صاحب کافه گواهی کار از دولت فرانسه دارد پس او مشمول قواعد و مقررات بسیاری است که شما احتمالا اطلاعی از آن ندارید. اصلا اگر شما حق دارید در این کافه‌ باشید فقط به این دلیل است که ویزای فرانسه را دریافت کرده‌اید و وارد خاک فرانسه شده‌اید. به همه این‌ها اضافه کنید که هر یک از این چیزها می‌تواند با صفتی خاص توصیف شود: مثلا پیشخدمت ماهر ولی بی‌ادب، قهوه بی‌مزه و داغ، رستوران تمیز ولی ازمدافتاده، قیمت گران قهوه با توجه به نسبت یورو به ریال و مسائلی از این دست. حال تصور کنید بعد از صرف قهوه به یک مهمانی یا سر کار می‌روید: حجم بار متافیزیکی که بر دوش خواهید کشید باز هم افزایش می‌یابد. اگر دقیق شویم باید از خود بپرسیم چگونه چنین باری را هر روز تحمل می‌کنیم؟
واقعیت‌های موجود در جهان را در یک طبقه‌بندی کلی می‌توان به دو دسته طبیعی و اجتماعی تقسیم کرد. تحلیل ساختار منطقی این مجموعه (تبیین شکل‌گیری، نحوه وجود و نسبتشان با واقعیت‌های طبیعی) از مهم‌ترین موضوعات علوم انسانی است که باید به چنین پرسش‌هایی پاسخ دهد: چگونه ممکن است که حالت‌های آگاهی یا کنش گفتاری معنادار بخشی از جهان فیزیکی باشند؟ بخش‌های گوناگون جهان چگونه با هم ارتباط دارند؟ چگونه تمام این بخش‌ها در کنار هم مجموعه‌ای منسجم پدید می‌آورند؟ چگونه ممکن است در جهانی که به‌تمامی از ذرات فیزیکی قرارگرفته درون میدان‌های نیرو تشکیل شده، جهان عینی پول، دارایی، ازدواج، دولت، انتخابات، فوتبال، مهمانی تولد، دادگاه و چیزهایی از این دست وجود داشته باشد؟ چگونه در این جهان فیزیکی برخی از این ذرات در قالب نظام‌هایی سازمان می‌یابند که جانورانی آگاه مثل خود ما هستند؟ چگونه ممکن است چیزی پول باشد فقط به این علت که ما معتقدیم پول است؟ چطور می‌شود که تکه‌هایی کاغذی، یک امر واقع کاملا عینی به اسم پول باشد؟ نقش زبان در تشکیل این‌گونه امور واقع چیست؟ جان سرل، فیلسوف سرشناس آمریکایی، در کتاب «ساخت واقعیت اجتماعی» می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد.
سرل با انتزاع چند عنصر کلیدی از شبکه پیچیده حیات اجتماعی و ارائه تحلیلی منطقی از آن می‌کوشد درکی بنیادین از امر اجتماعی به دست دهد. نویسنده در کتاب حاضر با زبانی ساده که ویژگی فیلسوفان تحلیلی است، به بیان استدلال‌ها و تحلیل‌های فلسفی مهم و اساسی می‌پردازد که به‌نوعی با این مسئله در پیوند است. این اثر به‌تازگی از سوی انتشارات «فرهنگ نشر نو» به فارسی منتشر شده است.
استدلال اصلی کتاب حاضر در نیمه نخست، یعنی فصل‌های اول تا پنجم، بیان شده است. در این فصول سرل می‌کوشد نظریه‌ای عمومی درباره هستی‌شناسی امور واقع اجتماعی و نهادهای اجتماعی عرضه کند. پرسش اصلی در نیمه اول کتاب این است که ما چگونه یک واقعیت اجتماعی عینی را می‌سازیم. برای این منظور کار را با بررسی متافیزیک روابط اجتماعی معمولی آغاز می‌کند، سپس ساخت ابتدایی امور واقع اجتماعی را توصیف و این ادعا را که «زبان اساسا برسازنده واقعیت نهادی است» تبیین می‌کند، به کاوش درباره ساختار منطقی شکل‌گیری امور واقع نهادی می‌پردازد و در نهایت نظریه‌ای کلی درباره ایجاد، حفظ و شناسایی این امور ارائه می‌کند. سرل در فصل ششم می‌کوشد روشن کند که توان تبیینی قواعد تقویمی نهادهای انسانی در کجاست، به‌ویژه با درنظرداشتن این واقعیت که برخی کنش‌گران معمولا آگاهی مستقیم از این قواعد ندارند.
برای این منظور می‌کوشد برداشت خاص خود را از مفهوم «پس‌زمینه» قابلیت‌ها و قوای غیربازنمایانه ناخودآگاهی توضیح دهد که در نظرش ما را قادر می‌سازد با جهان روبرو شویم. فصول هفتم و هشتم به بحث درباره واقع‌گرایی می‌پردازد. روش پژوهش سرل بررسی ساختار امور واقعی است که گزاره‌های ما را صادق می‌سازند. در طول کتاب، سرل این پیش‌فرض را دارد که «به‌طورکلی گزاره‌های ما وقتی که صادق است با امور واقع تطابق دارد». ازاین‌رو، در فصول پایانی کتاب از این نظر دفاع می‌کند که واقعیتی مطلقا مستقل از ما وجود دارد. به‌همین‌دلیل در فصل آخر از نظریه تطبیقی صدق نیز دفاع می‌کند. فصل نهم به دفاع از خوانشی از برداشت تطابقی از مفهوم صدق اختصاص دارد. بنابراین سه فصل پایانی کتاب به دفاع از برخی مدعیات کلی درباره واقعیت، بازنمایی، معرفت و صدق اختصاص دارد.
درمجموع مسئله اصلی کتاب حاضر را می‌توان بدین صورت خلاصه کرد: بخش‌هایی از جهان واقعی فقط به‌واسطه توافق انسان‌ها است که واقعیت به‌شمار می‌آید. یعنی چیزها فقط به این علت وجود دارند که ما معتقدیم وجود دارند: چیزهایی مثل پول، دارایی، دولت، مدرسه و غیره. بااینحال، بسیاری از امور واقع مربوط به این چیزها، کاملا عینی است، یعنی وابسته به ترجیحات و ارزیابی‌ها و نگرش‌های اخلاقی ما نیستند. پس باید به این پرسش پاسخ داد: «چطور ممکن است واقعیتی عینی وجود داشته باشد که وجودش وابسته به توافق بشری است؟».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.