|

آیا امکان بازگشت مهاجران افغانستانی وجود دارد

کشور ایران میزبان حدود دو الی سه‌ میلیون مهاجر افغانستانی است. در سه ‌دهه زندگی مهاجران در ایران متناسب با دولت‌های مختلف سیاست‌های خاصی اتخاذ شده است؛ از اخراج‌های دسته‌جمعی اجباری تا ساماندهی و توزیع کارت شناسایی؛ اما نکته‌ای که در هنگام اجرای سیاست‌های یادشده به آن توجه خاصی صورت نگرفته، اساسا امکان بازگشت مهاجران به افغانستان است. این موضوع شاید شاه‌کلید بحث مهاجران در ایران باشد. آیا مسئولان ایرانی طرح مسئله می‌کنند که چرا هر چقدر مهاجران را دیپورت می‌کنند، باز هم تا یک تعداد مشخص باز می‌گردند؟ چرا پس از گذشت 14 سال از عمر حکومت جدید افغانستان با وجود کمک‌های جامعه جهانی مهاجران هنوز هم حاضر به بازگشت به افغانستان نیستند؟ عوامل زیادی را در شکل‌گیری این واقعیت که مهاجران ساکن ایران بازگشت‌ناپذیرند، می‌توان نام برد؛ اما باید دید این مسئله که تبدیل به یک فرایند آزار‌دهنده برای مهاجران افغان شده، چه زمانی در کالبد سیاست‌های کشور ایران نمایان می‌شود.دولت ایران از آغاز مهاجرت ساکنان افغانستان آنها را به‌عنوان پناهنده نپذیرفت؛ درحال‌حاضر نیز از اعطای پناهندگی به مهاجران افغانستانی امتناع می‌کند؛ اما سازمان ملل و کمیساریای عالی پناهندگان این مهاجران را جزء پناهنده محسوب می‌کنند. تحلیل‌های متفاوتی از اینکه چرا ایران افغان‌ها را به‌عنوان پناهنده نمی‌پذیرد، وجود دارد. شاید اصلی‌ترین آنها مسائل حقوقی پناهندگان است. کشورهای میزبان اقداماتی را پس از اعطای پناهندگی درباره پناهندگان انجام می‌دهند. افرادی که مدرک پناهندگی دریافت می‌کنند، دارای حقوقی می‌شوند؛ از‌جمله بازنگرداندن افراد به کشورهایی که از آنجا گریخته‌اند. سیاست اخراج دسته‌جمعی مهاجران از ایران که هنوز هم پابرجا است، دیگر نسبت به گذشته اثربخشی لازم را ندارد. برون‌داد این عملکرد در بازه زماني طولانی در ظاهر بالانس و کنترل مهاجران در ایران است؛ اما در باطن عواقب ناگواری را به همراه خواهد داشت. در ساده‌ترین حالت ممکن تخریب چهره ایران در نزد عامه مردم افغانستان کاهش عمق نفوذ فرهنگی و گرایش بسیاری به سمت خلاف منافع ایران در افغانستان در حوزه‌های سیاسی- اقتصادی خواهد بود. قطعا ایران تنها کشوری در خاورمیانه و دنیا نیست که با مشکلات پناهندگان روبه‌رو است. اکنون کشور ترکیه بیش از سه‌ میلیون از پناهندگان سوریه را در خود جای داده به‌تازگی نیز رسانه‌های ترکیه خبر از قصد رجب طیب اردوغان نسبت به اعطای تابعیت به مهاجران سوریه‌ای داده‌اند؛ اما درحال‌حاضر وضعیت پناهندگان در ترکیه به‌گونه‌ای است که ترکیه رفته‌رفته از تهدیدهای خود علیه اروپا کاسته است؛ زیرا دریافته است که اکثر پناهندگان خواستار ماندن در ترکیه هستند تا اینکه به سمت اروپا با توجه به سیاست‌های فعلی آن بروند. در کشور آمریکا نیز بیش از 10 میلیون مکزیکی به ‌صورت غیرقانونی زندگی می‌کنند؛ با اینکه ترامپ دستور اخراج اجباری آنها را صادر کرده؛ اما فرمانداران بیش از 10 ایالت اعلام کرده‌اند که از این فرمان سرپیچی می‌کنند. این روزها آمریکا شاهد بزرگ‌ترین تجمعات خود پس از انتخابات بر سر مسئله مهاجران است. پس از روی‌کارآمدن دولت وحدت ملی در افغانستان هر روز شاهد افزایش ناامنی، سقوط شهرها و بی‌کاری مزمن هستیم.تحت این شرایط شهروندان بیشتری خواستار مهاجرت از افغانستان به سایر کشورها هستند. تنها در سال گذشته میلادی بیش از صد هزار افغانستانی به آلمان پناهنده شده‌اند. بسیاری از این افراد کسانی بوده‌اند که در ایران زندگی می‌کردند و زمانی که مرزهای اروپا باز شد، خود را به آنجا رساندند؛ این عمل نیز همان چرخه قبلی را بازتولید کرد. آیا مسئولان ایرانی به این فکر کرده‌اند که چرا مهاجران ساکن ایران به سمت اروپا روانه شدند. چرا در ایران نماندند یا اینکه به افغانستان باز نگشتند؟ پاسخ به این پرسش با اظهارات مسئول امور مهاجران در سفارت افغانستان که در برنامه وطن‌دار شبکه افق شرکت کرده بود، راحت‌تر داده می‌شود. از صحبت‌های این مسئول که تکرار سخن‌های 14 سال پیش مسئولان افغانستان است، به این نتیجه می‌رسیم که هیچ برنامه‌ای را وزارت مهاجران افغانستان برای عودت‌کنندگان برای اقدام ندارد. تمام مهاجرانی که بازگشت داده می‌شوند، بدون سرپناه یا شغل در جامعه رها می‌شوند. اما مسئله مهاجرت دوباره افغانستانی‌ها به اروپا پس از 30 سال ماندن در ایران و گاهی تولد در ایران چه بوده؟ قطعا ترس افغانستانی‌ها از آینده‌ای نامعلوم و وجود قوانین سخت‌گیرانه که آنها را از داشتن حتی یک گواهینامه عادی رانندگی یا خرید سیم‌کارت منع می‌کند، تأثیر بسزایی داشته. هرگاه مسئولان ایران مسئله مهاجران را از دید امنیتی به چالش اجتماعی تبدیل نکرده و آن را به فرصت فرهنگی-اقتصادی و حتی امنیتی تغییر دهند، شاید آن روز شاهد روزنه‌ای از امید برای خودشکوفایی مهاجران افغانستانی در ایران باشیم و مقامات ایرانی واقعیت امروز افغانستان و مهاجران را درک کنند. اگر آنها نگاهی به وضعیت افرادی که از کشورهای اروپایی دیپورت می‌شوند، داشته باشند، برخی از افراد حاضرند در اروپا خودکشی کنند؛ ولی به افغانستان باز نگردند. این یک بحران عمیق برای پناهندگان است که نشان از نبود امکان بازگشت‌ عزتمندانه آنها به کشورشان است.
جمهوری اسلامی ایران نیز با برنامه‌ریزی بلندمدت دست‌کم بخش قانونی مهاجران افغانستانی را به‌عنوان پناهنده می‌تواند بپذیرد. در این راستا قطعا جامعه جهانی و خود مهاجران استقبال خواهند کرد و از ابهام آینده نسل‌های دوم و سوم آنها کاسته خواهد شد.

کشور ایران میزبان حدود دو الی سه‌ میلیون مهاجر افغانستانی است. در سه ‌دهه زندگی مهاجران در ایران متناسب با دولت‌های مختلف سیاست‌های خاصی اتخاذ شده است؛ از اخراج‌های دسته‌جمعی اجباری تا ساماندهی و توزیع کارت شناسایی؛ اما نکته‌ای که در هنگام اجرای سیاست‌های یادشده به آن توجه خاصی صورت نگرفته، اساسا امکان بازگشت مهاجران به افغانستان است. این موضوع شاید شاه‌کلید بحث مهاجران در ایران باشد. آیا مسئولان ایرانی طرح مسئله می‌کنند که چرا هر چقدر مهاجران را دیپورت می‌کنند، باز هم تا یک تعداد مشخص باز می‌گردند؟ چرا پس از گذشت 14 سال از عمر حکومت جدید افغانستان با وجود کمک‌های جامعه جهانی مهاجران هنوز هم حاضر به بازگشت به افغانستان نیستند؟ عوامل زیادی را در شکل‌گیری این واقعیت که مهاجران ساکن ایران بازگشت‌ناپذیرند، می‌توان نام برد؛ اما باید دید این مسئله که تبدیل به یک فرایند آزار‌دهنده برای مهاجران افغان شده، چه زمانی در کالبد سیاست‌های کشور ایران نمایان می‌شود.دولت ایران از آغاز مهاجرت ساکنان افغانستان آنها را به‌عنوان پناهنده نپذیرفت؛ درحال‌حاضر نیز از اعطای پناهندگی به مهاجران افغانستانی امتناع می‌کند؛ اما سازمان ملل و کمیساریای عالی پناهندگان این مهاجران را جزء پناهنده محسوب می‌کنند. تحلیل‌های متفاوتی از اینکه چرا ایران افغان‌ها را به‌عنوان پناهنده نمی‌پذیرد، وجود دارد. شاید اصلی‌ترین آنها مسائل حقوقی پناهندگان است. کشورهای میزبان اقداماتی را پس از اعطای پناهندگی درباره پناهندگان انجام می‌دهند. افرادی که مدرک پناهندگی دریافت می‌کنند، دارای حقوقی می‌شوند؛ از‌جمله بازنگرداندن افراد به کشورهایی که از آنجا گریخته‌اند. سیاست اخراج دسته‌جمعی مهاجران از ایران که هنوز هم پابرجا است، دیگر نسبت به گذشته اثربخشی لازم را ندارد. برون‌داد این عملکرد در بازه زماني طولانی در ظاهر بالانس و کنترل مهاجران در ایران است؛ اما در باطن عواقب ناگواری را به همراه خواهد داشت. در ساده‌ترین حالت ممکن تخریب چهره ایران در نزد عامه مردم افغانستان کاهش عمق نفوذ فرهنگی و گرایش بسیاری به سمت خلاف منافع ایران در افغانستان در حوزه‌های سیاسی- اقتصادی خواهد بود. قطعا ایران تنها کشوری در خاورمیانه و دنیا نیست که با مشکلات پناهندگان روبه‌رو است. اکنون کشور ترکیه بیش از سه‌ میلیون از پناهندگان سوریه را در خود جای داده به‌تازگی نیز رسانه‌های ترکیه خبر از قصد رجب طیب اردوغان نسبت به اعطای تابعیت به مهاجران سوریه‌ای داده‌اند؛ اما درحال‌حاضر وضعیت پناهندگان در ترکیه به‌گونه‌ای است که ترکیه رفته‌رفته از تهدیدهای خود علیه اروپا کاسته است؛ زیرا دریافته است که اکثر پناهندگان خواستار ماندن در ترکیه هستند تا اینکه به سمت اروپا با توجه به سیاست‌های فعلی آن بروند. در کشور آمریکا نیز بیش از 10 میلیون مکزیکی به ‌صورت غیرقانونی زندگی می‌کنند؛ با اینکه ترامپ دستور اخراج اجباری آنها را صادر کرده؛ اما فرمانداران بیش از 10 ایالت اعلام کرده‌اند که از این فرمان سرپیچی می‌کنند. این روزها آمریکا شاهد بزرگ‌ترین تجمعات خود پس از انتخابات بر سر مسئله مهاجران است. پس از روی‌کارآمدن دولت وحدت ملی در افغانستان هر روز شاهد افزایش ناامنی، سقوط شهرها و بی‌کاری مزمن هستیم.تحت این شرایط شهروندان بیشتری خواستار مهاجرت از افغانستان به سایر کشورها هستند. تنها در سال گذشته میلادی بیش از صد هزار افغانستانی به آلمان پناهنده شده‌اند. بسیاری از این افراد کسانی بوده‌اند که در ایران زندگی می‌کردند و زمانی که مرزهای اروپا باز شد، خود را به آنجا رساندند؛ این عمل نیز همان چرخه قبلی را بازتولید کرد. آیا مسئولان ایرانی به این فکر کرده‌اند که چرا مهاجران ساکن ایران به سمت اروپا روانه شدند. چرا در ایران نماندند یا اینکه به افغانستان باز نگشتند؟ پاسخ به این پرسش با اظهارات مسئول امور مهاجران در سفارت افغانستان که در برنامه وطن‌دار شبکه افق شرکت کرده بود، راحت‌تر داده می‌شود. از صحبت‌های این مسئول که تکرار سخن‌های 14 سال پیش مسئولان افغانستان است، به این نتیجه می‌رسیم که هیچ برنامه‌ای را وزارت مهاجران افغانستان برای عودت‌کنندگان برای اقدام ندارد. تمام مهاجرانی که بازگشت داده می‌شوند، بدون سرپناه یا شغل در جامعه رها می‌شوند. اما مسئله مهاجرت دوباره افغانستانی‌ها به اروپا پس از 30 سال ماندن در ایران و گاهی تولد در ایران چه بوده؟ قطعا ترس افغانستانی‌ها از آینده‌ای نامعلوم و وجود قوانین سخت‌گیرانه که آنها را از داشتن حتی یک گواهینامه عادی رانندگی یا خرید سیم‌کارت منع می‌کند، تأثیر بسزایی داشته. هرگاه مسئولان ایران مسئله مهاجران را از دید امنیتی به چالش اجتماعی تبدیل نکرده و آن را به فرصت فرهنگی-اقتصادی و حتی امنیتی تغییر دهند، شاید آن روز شاهد روزنه‌ای از امید برای خودشکوفایی مهاجران افغانستانی در ایران باشیم و مقامات ایرانی واقعیت امروز افغانستان و مهاجران را درک کنند. اگر آنها نگاهی به وضعیت افرادی که از کشورهای اروپایی دیپورت می‌شوند، داشته باشند، برخی از افراد حاضرند در اروپا خودکشی کنند؛ ولی به افغانستان باز نگردند. این یک بحران عمیق برای پناهندگان است که نشان از نبود امکان بازگشت‌ عزتمندانه آنها به کشورشان است.
جمهوری اسلامی ایران نیز با برنامه‌ریزی بلندمدت دست‌کم بخش قانونی مهاجران افغانستانی را به‌عنوان پناهنده می‌تواند بپذیرد. در این راستا قطعا جامعه جهانی و خود مهاجران استقبال خواهند کرد و از ابهام آینده نسل‌های دوم و سوم آنها کاسته خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.