قدرت روایت در ساختن و فروپاشی چهره‌ها
در دوره‌های التهاب سیاسی، یکی از نخستین قربانیان، «قدرت قضاوت مستقل» است. مردم لزوما ناآگاه نیستند، اما هنگامی که حجم اخبار، تحلیل‌ها و روایت‌های متناقض از توان پردازش فردی فراتر می‌رود، ذهن انسان به میان‌برهای شناختی پناه می‌برد. در چنین وضعیتی، رسانه‌ها -به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی- می‌توانند با تغییر زاویه روایت، تصویر افراد و رویدادها را در زمانی کوتاه دگرگون کنند؛
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
غزل شبستری: در دوره‌های التهاب سیاسی، یکی از نخستین قربانیان، «قدرت قضاوت مستقل» است. مردم لزوما ناآگاه نیستند، اما هنگامی که حجم اخبار، تحلیل‌ها و روایت‌های متناقض از توان پردازش فردی فراتر می‌رود، ذهن انسان به میان‌برهای شناختی پناه می‌برد. در چنین وضعیتی، رسانه‌ها -به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی- می‌توانند با تغییر زاویه روایت، تصویر افراد و رویدادها را در زمانی کوتاه دگرگون کنند؛ چنان‌که یک چهره سیاسی از «قهرمان» به «خائن» و از «منجی» به «تهدید» تبدیل شود. والتر لیپمن، روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز آمریکایی، در کتاب افکار عمومی می‌نویسد: «ما معمولا نخست تعریف می‌کنیم و سپس می‌بینیم»؛ این گزاره شاید یکی از دقیق‌ترین توصیف‌ها از نقش رسانه در شکل‌دادن به ادراک جمعی باشد.
افکار عمومی بارها تحت تأثیر تغییر فضای رسانه‌ای و تبلیغات سیاسی دگرگون شد. ژرژ دانتون، یکی از چهره‌های اصلی انقلاب و از بنیان‌گذاران جمهوری فرانسه، در سال‌های آغازین انقلاب به‌عنوان نماد مبارزه با سلطنت شناخته می‌شد. او در سرنگونی سلطنت و شکل‌گیری حکومت انقلابی نقشی کلیدی داشت. اما تنها چند سال بعد، همان چهره انقلابی به «تهدیدی برای انقلاب» تبدیل شد. در سال ۱۷۹۴، دانتون و همراهانش در جریان مبارزه‌های درون‌حکومتی هدف اتهام‌های سیاسی قرار گرفتند. فضای سیاسی آمیخته به ترس و سوءظن، مجالی برای دفاع مؤثر باقی نگذاشت.
در انقلاب روسیه نیز سازوکار مشابهی دیده می‌شود. پس از استقرار حکومت بلشویکی، مفهوم «دشمن مردم» به یکی از مهم‌ترین ابزارهای حذف سیاسی تبدیل شد. رسانه‌های حزبی و دستگاه تبلیغاتی حکومت، بسیاری از منتقدان یا حتی انقلابیون سابق را با همین برچسب از صحنه خارج کردند. لئون تروتسکی نمونه‌ای شاخص از این روند است. او از رهبران اصلی انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و از سازمان‌دهندگان اصلی ارتش سرخ بود، اما پس از قدرت‌گیری استالین، به تدریج از ساختار سیاسی شوروی کنار گذاشته شد. در چنین شرایطی، جامعه‌ای که درگیر بحران، جنگ داخلی و ناامنی است، بیش از هر زمان دیگری به دنبال انسجام و قطعیت می‌گردد. رسانه‌های نزدیک به قدرت نیز معمولا با ساده‌سازی واقعیت، افراد را در دوگانه «با ما یا علیه ما» قرار می‌دهند؛ دوگانه‌ای که امکان گفت‌وگوی عقلانی را کاهش می‌دهد.
در قرن بیست‌ویکم، این روند نه‌تنها متوقف نشده، بلکه با ظهور شبکه‌های اجتماعی شتاب گرفته است. تفاوت اصلی امروز، سرعت گردش روایت‌هاست. اگر در گذشته تغییر تصویر عمومی افراد به ماه‌ها یا سال‌ها زمان نیاز داشت، اکنون این تغییر ممکن است ظرف چند ساعت رخ دهد. چرا افکار عمومی دچار خطا می‌شود؟ این پدیده الزاما ناشی از بی‌سوادی عمومی نیست، بلکه ریشه در سازوکارهای شناخته‌شده روان‌شناختی دارد:
اثر تکرار: هرچه یک ادعا بیشتر شنیده شود، معتبرتر به نظر می‌رسد؛ حتی اگر شواهد کافی نداشته باشد. پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده‌اند تکرار یک گزاره می‌تواند احتمال درست‌پنداشتن آن را افزایش دهد؛ پدیده‌ای که در ادبیات پژوهشی «اثر حقیقت واهی» نامیده می‌شود (Fazio et al, 2019).
فشار جمعی: هنگامی که اکثریت قابل مشاهده -به‌ویژه در فضای مجازی- از دیدگاهی حمایت می‌کنند، مخالفت دشوارتر می‌شود.
خستگی شناختی: حجم بالای اخبار، بحران‌ها و اطلاعات متناقض، توان تحلیل عمیق را کاهش می‌دهد.
نیاز به قطعیت: ذهن انسان در شرایط بحران، ابهام را کمتر تحمل می‌کند و به روایت‌های ساده و قطعی گرایش پیدا می‌کند.
الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی نیز این وضعیت را تشدید می‌کنند. پژوهشی که ویلیام برِیدی، جولیان ویلز، جان جاست، جاشوا تاکر و جِی ون‌باول در سال ۲۰۱۷ انجام دادند و نتایج آن در مجله علمی (PNAS) منتشر شد، به بررسی نقش زبان اخلاقی و هیجانی در گسترش پیام‌های سیاسی پرداخت. پژوهشگران با تحلیل بیش از ۵۶۳ هزار پیام توییتری درباره موضوعات مناقشه‌برانگیزی مانند کنترل سلاح و تغییرات اقلیمی دریافتند که به ازای هر واژه بیشتر با بار اخلاقی-هیجانی، میزان انتشار پیام به‌طور متوسط حدود ۲۰ درصد افزایش می‌یافت.
یافته‌ها نشان می‌دهند پیام‌هایی که احساسات و داوری‌های اخلاقی را برمی‌انگیزند، می‌توانند گسترده‌تر منتشر شوند؛ سازوکاری که در شکل‌گیری و گسترش روایت‌های سیاسی درباره افراد و گروه‌ها نیز اهمیت دارد. در نتیجه، روایت‌های میانه‌رو و تحلیلی ممکن است کمتر مجال دیده‌شدن پیدا کنند و افکار عمومی به‌سرعت علیه همان افرادی بچرخد که دیروز تحسینشان می‌کرد.
فرسایش اعتماد عمومی تبدیل مداوم قهرمانان به «خائن» یا «مزدور»، تنها به حذف افراد محدود نمی‌شود، بلکه پیامدی عمیق‌تر به همراه دارد: فرسایش سرمایه اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی. جامعه‌ای که پیوسته شاهد سقوط نمادهای خود است، به تدریج دچار بدبینی ساختاری می‌شود. در چنین فضایی، هیچ شخصیت مستقلی دوام چندانی نمی‌آورد؛ زیرا هر موضع پیچیده‌ای می‌تواند با تقطیع، بازنشر گزینشی یا روایت‌سازی هیجانی تحریف شود. تجربه تاریخی انقلاب‌ها نشان می‌دهد که این چرخه، اغلب بیش از آنکه به اصلاح سیاسی منجر شود، به رادیکالیزه‌شدن فضا و حذف صداهای عقلانی می‌انجامد. انقلاب‌ها همواره میدان نبرد روایت‌ها بوده‌اند؛ اما در عصر رسانه‌های فراگیر، این نبرد به سطحی رسیده که می‌تواند در زمانی کوتاه، جایگاه افراد و جهت افکار عمومی را دگرگون کند. شاید بزرگ‌ترین خطر هر جامعه سیاسی، نه وجود اختلاف‌نظر، بلکه لحظه‌ای باشد که جامعه دیگر برای مکث، مقایسه و اندیشیدن فرصت قائل نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
