تنوع زیستی؛ حضور صرف یا دستاورد؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

عبدالرضا باقری-فعال محیط‌ زیست: ‌هفدهمین اجلاس کنوانسیون تنوع زیستی (CBD COP17)  از ۱۹ تا ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در ایروان ارمنستان برگزار شد. ۱- هیئت ایران به سرپرستی حمید ظهرابی، معاون محیط ‌زیست طبیعی و تنوع زیستی، در اجلاس حضور داشت. ایران در حاشیه اجلاس، با اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) درباره یوزپلنگ آسیایی، میش‌مرغ، گور ایرانی و گوزن زرد مذاکره کرده است‌ (ایرنا). همچنین ایران به ائتلاف جهانی اقدام برای نجات گونه‌های در معرض خطر پیوسته است. دیپلماسی محیط‌زیستی، مذاکره برای تأمین منابع مالی، انتقال دانش و همکاری برای حفاظت از گونه‌های در معرض خطر، موضوعات واقعی و مهمی هستند، اما این فقط یک طرف ماجراست. ۲- وضعیت داخلی سازمان چه می‌گوید؟ در اظهارات رسمی رئیس سازمان حفاظت محیط ‌زیست در مهرماه ۱۴۰۵، اعلام شده حدود ۵۰ درصد پست‌های سازمانی و ۶۰ درصد پست‌های محیط‌بانی خالی است. همچنین در گزارش ۷ آبان ۱۴۰۵، فرمانده یگان حفاظت از فعالیت محیط‌بانان در ۶۷۰ پاسگاه سخن گفته و تأمین تجهیزات، نوسازی خودروها، بهبود معیشت و تقویت نیروی انسانی را از نیازهای این مجموعه دانسته است (تسنیم). این اعداد یک تناقض مدیریتی قابل بررسی ایجاد می‌کنند. سازمانی که با چنین کمبودهایی در خط مقدم حفاظت مواجه است، باید توضیح دهد چگونه منابع محدود خود را بین مأموریت‌های داخلی و فعالیت‌های بین‌المللی تقسیم می‌کند. ۳- آیا حضور در COP17 توجیه دارد؟ برای پاسخ باید سه سطح را از هم جدا کرد: الف. حضور نماینده رسمی ایران: از نظر منافع ملی، حضور ایران در مذاکرات تنوع زیستی قابل دفاع است. ایران عضو کنوانسیون است و نباید از میز تصمیم‌گیری درباره آینده تنوع زیستی جهان کنار بماند. به‌ویژه موضوعاتی مانند تأمین مالی حفاظت از تنوع زیست، تحریم‌ها و موانع تأمین تجهیزات حفاظتی، حفاظت از گونه‌های در معرض انقراض، همکاری‌های علمی و انتقال فناوری، حفاظت از تالاب‌ها و زیستگاه‌های فرامرزی و از این دست موضوعات که مستقیم با منافع محیط‌زیستی ایران ارتباط دارند، قطعا باید مطرح شود. ب. اعزام تعداد زیادی از کارکنان: در فرایندهایی از این دست، افراد باید براساس ارزیابی‌های دقیق انتخاب شوند، سپس هر فرد اعزامی باید مأموریت مشخص و دقیقی داشته باشد که پس از بازگشت و ارائه گزارش، نتایج حضور فرد قابل ارزیابی و پایش باشد. حضور یک مذاکره‌کننده متخصص که بتواند برای کشور منابع مالی، همکاری علمی یا تعهد بین‌المللی به دست بیاورد، با اعزام فردی که صرفا در جلسات شرکت می‌کند یکسان نیست. تعداد افراد، تخصص، مسئولیت، هزینه سفر و دستاورد هرکدام باید شفاف باشد. ج. اولویت‌بندی بودجه: اما سازمان باید توضیح دهد چرا برای مأموریت بین‌المللی اعتبار و امکان اعزام وجود دارد، در حالی که نیازهای عملیاتی حفاظت در داخل کشور همچنان تأمین نشده است. ۴- معیار واقعی سنجش این سفر چیست؟ با توجه به سفرهای بین المللی انجام‌شده در دو سال اخیر که از هیچ‌کدام آنها گزارش دقیقی ارائه نشده و دستاوردهای آن در معرض ارزیابی قرار نگرفته است، سؤال این است:‌ از این سفر با توجه به دستاوردهای آن برای جامعه جهانی چه سهمی نصیب ایران می‌شود؟ آیا برای حیات‌وحش، تالاب‌ها، جنگل‌های زاگرس، مناطق حفاظت‌شده و محیط‌بانان ایران منابع مالی یا همکاری مشخصی جذب شده است؟ آیا تفاهم‌نامه‌های امضاشده، به قرارداد اجرایی تبدیل می‌شود؟ آیا نتیجه این سفر در بودجه و برنامه عملیاتی سازمان دیده خواهد شد؟ اگر پاسخ این پرسش‌ها روشن نباشد، صرف حضور در یک اجلاس بین‌المللی را نمی‌توان دستاورد محیط‌زیستی محسوب کرد. 

سازمان حفاظت محیط‌ زیست نمی‌تواند از یک طرف از کمبود منابع برای حفاظت از طبیعت سخن بگوید و از طرف دیگر درباره هزینه‌های مأموریت‌های خارجی خود گزارش شفافی ارائه ندهد. این مطالبه، مخالفت با دیپلماسی محیط‌زیستی نیست؛ مطالبه اولویت‌بندی و پاسخ‌گویی است. وقتی پست‌های محیط‌بانی خالی است، محیط‌بانان با کمبود تجهیزات و امکانات حفاظتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و تأمین معیشت نیروهای خط مقدم حفاظت همچنان یکی از مطالبات جدی است، اعزام کارکنان سازمان به یک کنفرانس بین‌المللی با چه اولویت‌بندی و توجیه اقتصادی انجام شده است؟ دیپلماسی محیط‌زیستی زمانی ارزشمند است که حاصل آن به حفاظت از طبیعت در داخل کشور منجر شود؛ نه اینکه حفاظت از طبیعت در داخل، قربانی تشریفات و حضورهای بین‌المللی شود. حضور صرف در چنین کنفرانس‌هایی با شرایط حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست کشور، به‌مثابه آن است که از کودکی که حروف الفبا را بلد نیست، توقع چاپ مطلب در مجله ساینس را داشته باشیم.