|

انسان نو در ميان صفحات كتاب‌ها

پارسا شهري: «امسال به نمايشگاه كتاب ليسبون نمي‌روم... چون نمايشگاه ما در جايگاهي زيبا برپا مي‌شود، در جايي كه زماني تپه‌اي بود، هرچند كه اين روزها چيزي از آن نمانده و اكنون سيل شهرسازي تمام تپه‌ماهورها را بلعيده.» تكه‌اي از يادداشت‌ها‌ي ساراماگو در روز هشتم مي 2009 با اين جملات آغاز مي‌شود. مصطفي اسلاميه براي ترجمه اين يادداشت‌ها زمان زيادي صرف كرد و دقتِ بسيار به‌خرج داد، اين را جز ترجمه درخشان و روان او مي‌توان از پانوشت‌هاي كتاب نيز دريافت. يادداشت روز هشتم ميِ ساراماگو اما، يادداشتي غريب است كه با يك گزاره خبري آغاز مي‌شود، امسال به نمايشگاه كتاب ليسبون نمي‌روم چون... و اين‌طور نيز تمام مي‌شود؛ عميقا متاسفم كه نتوانستم به نمايشگاه امسال بروم. در اين ميانه هم تناقضاتي هست. «به من مي‌گويند كه هوا خوب است و نمايشگاه امسال سرزنده‌تر است، گويي كه در دنياي خارج اتفاق‌هاي وحشتناك نمي‌افتد - بحران، فقر و ركود.» لحنِ گله‌مند ساراماگو اين ايده را به ذهن مي‌آورد كه او در اوجِ فقر و فلاكت نمي‌تواند دل به هواي خوب و سرزندگي نمايشگاه كتاب خوش كند. او حتا اين واقعيت آماري را كه مردم در زمان بحران بيشتر كتاب مي‌خوانند باور ندارد و به‌طعن مي‌نويسد «ظاهرا حسابدارها اين موضوع را تاييد مي‌كنند.» بعد نظر خود را به اين آمار مي‌آورد كه «براي من خوشايند است كه فكر كنم مردم در زمان بحران در پي آن باشند كه ما چگونه به چنين روزي افتاده‌ايم، و اين خوانندگان تشنه چنان به كتاب رو كنند كه گويي سرچشمه‌هاي آب گوراست.» ساراماگو كاري به حساب‌وكتابِ حسابدارها ندارد. براي او كاركرد ادبيات و كتاب مهم است، اينكه كتاب به چه كار مي‌آيد. بعد توصيفي شاعرانه از نمايشگاه و غرفه‌ها و مردمانِ آنجا به دست مي‌دهد: «خوشم مي‌آيد ساعت‌ها روي يك صندلي بنشينم كتاب امضا كنم، و همه‌جور آدم‌هايي را ببينم كه اغلب با يك هديه، معمولا ظريف و فكرشده به سراغم مي‌آيند. دوست دارم نگاهم را بالا ببرم و آدم‌هايي را تماشا كنم كه بين غرفه‌ها مي‌گردند، شايد در پي آن هستند كه در لابه‌لاي صفحات كتاب‌ها انسان‌هايي را پيدا كنند.» نزدِ ساراماگو ادبيات مترادف است با موجودي زنده، با آدم‌هايي حي‌وحاضر منتظر احضارشدن به دنياي واقعيت. آدم‌هايي كه به‌تعبير در خلوت شب‌ها از ميان صفحات كتاب‌ها بيرون مي‌آيند و ميان ما آدم‌ها قدم مي‌زنند، «همان‌هايي كه شايد انسان‌ترين همه ما باشند.» او از اين‌ر‌و در آخر اظهار تاسف مي‌كند كه نتوانسته به نمايشگاه كتاب ليسبون برود، تا آدم‌هاي كتاب‌ها را نه در رويا كه شايد در واقعيت ملاقات كند. او يك روز پيش از اين يعني در هفتم مي يادداشتي درباره «انسان نو» نوشته، انساني كه با صلح بيگانه شده و بيشتر در كار جنگ است. ايده محوري ساراماگو اين است كه آدم‌ها را براي جنگ آسان‌تر مي‌توان جمع كرد تا براي صلح. «در سراسر تاريخ آدم‌ها چنان پرورش مي‌يابند كه جنگ را مؤثرترين وسيله حل اختلاف بدانند.» تعريف صلح نزد ساراماگو بسيار جالب است. او معتقد است آنان كه بر سر قدرت‌اند هميشه از فواصل كوتاه صلح براي تدارك جنگي در آينده استفاده مي‌كنند. او از «انقلاب فرهنگي» مي‌گويد كه به‌قول خودش عبارتي نخ‌نما شده اما او تعريف تازه‌اي از آن به‌دست مي‌دهد: «انقلاب فرهنگي انقلاب براي صلح است كه مي‌تواند انسان تربيت‌شده براي جنگ را به انسان فرهيخته براي صلح تبديل كند.» او از پيدايش انسان نويني سخن مي‌گويد كه ادبيات هماره نويد آن را داده است. انسانِ نويني كه از پسِ بازخواني انتقادي تاريخ و وضعيت امروز شكل خواهد گرفت. همان‌كاري كه مصطفي اسلاميه مترجمِ «يادداشت‌هاي ساراماگو» مي‌كرد با ترجمه كتاب‌هايي از اين دست و آثارِ ديگري كه به گذشته مي‌پرداخت و در عين‌حال در پي مواجهه‌اي انتقادي با وضع موجود بود.

پارسا شهري: «امسال به نمايشگاه كتاب ليسبون نمي‌روم... چون نمايشگاه ما در جايگاهي زيبا برپا مي‌شود، در جايي كه زماني تپه‌اي بود، هرچند كه اين روزها چيزي از آن نمانده و اكنون سيل شهرسازي تمام تپه‌ماهورها را بلعيده.» تكه‌اي از يادداشت‌ها‌ي ساراماگو در روز هشتم مي 2009 با اين جملات آغاز مي‌شود. مصطفي اسلاميه براي ترجمه اين يادداشت‌ها زمان زيادي صرف كرد و دقتِ بسيار به‌خرج داد، اين را جز ترجمه درخشان و روان او مي‌توان از پانوشت‌هاي كتاب نيز دريافت. يادداشت روز هشتم ميِ ساراماگو اما، يادداشتي غريب است كه با يك گزاره خبري آغاز مي‌شود، امسال به نمايشگاه كتاب ليسبون نمي‌روم چون... و اين‌طور نيز تمام مي‌شود؛ عميقا متاسفم كه نتوانستم به نمايشگاه امسال بروم. در اين ميانه هم تناقضاتي هست. «به من مي‌گويند كه هوا خوب است و نمايشگاه امسال سرزنده‌تر است، گويي كه در دنياي خارج اتفاق‌هاي وحشتناك نمي‌افتد - بحران، فقر و ركود.» لحنِ گله‌مند ساراماگو اين ايده را به ذهن مي‌آورد كه او در اوجِ فقر و فلاكت نمي‌تواند دل به هواي خوب و سرزندگي نمايشگاه كتاب خوش كند. او حتا اين واقعيت آماري را كه مردم در زمان بحران بيشتر كتاب مي‌خوانند باور ندارد و به‌طعن مي‌نويسد «ظاهرا حسابدارها اين موضوع را تاييد مي‌كنند.» بعد نظر خود را به اين آمار مي‌آورد كه «براي من خوشايند است كه فكر كنم مردم در زمان بحران در پي آن باشند كه ما چگونه به چنين روزي افتاده‌ايم، و اين خوانندگان تشنه چنان به كتاب رو كنند كه گويي سرچشمه‌هاي آب گوراست.» ساراماگو كاري به حساب‌وكتابِ حسابدارها ندارد. براي او كاركرد ادبيات و كتاب مهم است، اينكه كتاب به چه كار مي‌آيد. بعد توصيفي شاعرانه از نمايشگاه و غرفه‌ها و مردمانِ آنجا به دست مي‌دهد: «خوشم مي‌آيد ساعت‌ها روي يك صندلي بنشينم كتاب امضا كنم، و همه‌جور آدم‌هايي را ببينم كه اغلب با يك هديه، معمولا ظريف و فكرشده به سراغم مي‌آيند. دوست دارم نگاهم را بالا ببرم و آدم‌هايي را تماشا كنم كه بين غرفه‌ها مي‌گردند، شايد در پي آن هستند كه در لابه‌لاي صفحات كتاب‌ها انسان‌هايي را پيدا كنند.» نزدِ ساراماگو ادبيات مترادف است با موجودي زنده، با آدم‌هايي حي‌وحاضر منتظر احضارشدن به دنياي واقعيت. آدم‌هايي كه به‌تعبير در خلوت شب‌ها از ميان صفحات كتاب‌ها بيرون مي‌آيند و ميان ما آدم‌ها قدم مي‌زنند، «همان‌هايي كه شايد انسان‌ترين همه ما باشند.» او از اين‌ر‌و در آخر اظهار تاسف مي‌كند كه نتوانسته به نمايشگاه كتاب ليسبون برود، تا آدم‌هاي كتاب‌ها را نه در رويا كه شايد در واقعيت ملاقات كند. او يك روز پيش از اين يعني در هفتم مي يادداشتي درباره «انسان نو» نوشته، انساني كه با صلح بيگانه شده و بيشتر در كار جنگ است. ايده محوري ساراماگو اين است كه آدم‌ها را براي جنگ آسان‌تر مي‌توان جمع كرد تا براي صلح. «در سراسر تاريخ آدم‌ها چنان پرورش مي‌يابند كه جنگ را مؤثرترين وسيله حل اختلاف بدانند.» تعريف صلح نزد ساراماگو بسيار جالب است. او معتقد است آنان كه بر سر قدرت‌اند هميشه از فواصل كوتاه صلح براي تدارك جنگي در آينده استفاده مي‌كنند. او از «انقلاب فرهنگي» مي‌گويد كه به‌قول خودش عبارتي نخ‌نما شده اما او تعريف تازه‌اي از آن به‌دست مي‌دهد: «انقلاب فرهنگي انقلاب براي صلح است كه مي‌تواند انسان تربيت‌شده براي جنگ را به انسان فرهيخته براي صلح تبديل كند.» او از پيدايش انسان نويني سخن مي‌گويد كه ادبيات هماره نويد آن را داده است. انسانِ نويني كه از پسِ بازخواني انتقادي تاريخ و وضعيت امروز شكل خواهد گرفت. همان‌كاري كه مصطفي اسلاميه مترجمِ «يادداشت‌هاي ساراماگو» مي‌كرد با ترجمه كتاب‌هايي از اين دست و آثارِ ديگري كه به گذشته مي‌پرداخت و در عين‌حال در پي مواجهه‌اي انتقادي با وضع موجود بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.