زايش اسطوره
از آغاز پيدايش انسان، زبان در مقام وسیلهای حیاتی برای ارتباط و گفتوگوی انسانها جنبه نمادین داشت. انسان ابتدا نشانههایی بصری برای تفسیر کلمه ایجاد کرد و طرحها و اسبابي خلق کرد که تا امروز باقی مانده است. اگر کلیدهایی برای فهم نمادهای متعارف استفاده شده طی قرون گذشته وجود نداشته باشد ارتباط میان انسانها و حتی میان افراد همعصر از بین میرود. ترس انسان اوليه كه ناشي از نيروهاي مختلف خير و شر در پديدههاي طبيعي بود باعث شد او به خرافه رو آورد و به خود جرأت ندهد نام خدايان را به زبان آورد يا آنها را مستقيما خطاب كند. انسان براي پيبردن به اينكه آيا زمان براي رفتن به سفر يا انجام كاري مهم يا شروع جنگ مساعد است يا نه انواع خواهشها و دعاها و شكرگزاريها را در لفافه نمادهاي مادي يا زباني سنجيده ميپيچيد. اين نمادها و اسطورهها در فرهنگهاي مختلف معاني مختلفي دارند. جانوران اساطيري، گياهان اساطيري، بدن، اشارات و حركات، اشياي مقدس و طلسمها، سنگها و جواهرات، مكانهاي تاريخي و سازههاي معماري، سيارات و ستارهها، آيينها و فرقهها، رنگها و اعداد و روزهاي هفته و ماهها و در نهايت شخصيتها و خدايان در جهان باستان هركدام تداعيكننده نمادها و اسطورههاي فراواني هستند. بسياري از نمادهاي كشفشده در حكم استخوانبنديهايي هستند كه مبناي بازسازي تمدنهاي مدفون قرار گرفتهاند. پيش از اين در زبان فارسي فرهنگهاي مختلفي در مورد اساطير و سمبلهاي خاص منتشر شده بود كه از آن جمله ميتوان به «فرهنگ اساطير ايران و روم»، «فرهنگ اساطير شرق باستان» و كتابهايي درباره اساطير ايران، آفريقا، چين، ژاپن، مصر، هند و غيره اشاره كرد. فرهنگ حجيم و نسبتاً كامل «سمبلها، اساطیر و فولکلور» يكي از مهمترين و آخرين فرهنگنامههايي در اين زمينه است كه بهتازگي با ترجمه محمدرضا بقاپور از سوي نشر اختران منتشر شده است. گرترود جابز، نويسنده اثر حاضر در بخشي از مقدمه خود آورده است: «تهیه فرهنگنامهای از نمادها در نگاه اول چهبسا غیرممکن به نظر برسد؛ در حقیقت اثر حاضر تصادفا به وجود آمد زیرا من این تحقیق و تفحص را برای درک برخی از نمایشنامهها و حماسهها و اشعار و نقشهای روی ظروف و آثاری دیگر و نیز برای استفاده در نوشتههای خلاقانهام آغاز کردم. اما هرچه بیشتر کاویدم بیشتر برایم روشن شد که چیزی مشترک در نمادها و موقعیتهای نمادین افسانهها و اسطورهها همه مردمان مختلف را به هم پیوند میدهد». بهعنوانمثال در مدخل مربوط به تراژدي در اين فرهنگ ميخوانيم: «معناي لغوي آن آواز بز است، به خاطر اينكه هنرمندان نخستين مانند ساتيرها يا خدايان جنگل، پوست بز به تن ميكردند و بهترين جايزه اهداشده به آنان يك بز بود؛ يا در آيين نمايشي ديونيسيا، بزي قرباني ميشد و به اين ترتيب بود كه واژه تراژدي خلق شد. نماد آن ماسكي از انسان به نشانه غم و اندوه، پشيماني، خشم و ماليخوليا بود. در شمايل ايتاليايي به صورت زن سوگواري نشان داده شده كه خنجر خونيني را به دست گرفته است و روي زمين، لباسي از طلا و سنگهاي گرانبها قرار دارد. او نيمچكمهاي به پا كرده است». (ص 646)
از آغاز پيدايش انسان، زبان در مقام وسیلهای حیاتی برای ارتباط و گفتوگوی انسانها جنبه نمادین داشت. انسان ابتدا نشانههایی بصری برای تفسیر کلمه ایجاد کرد و طرحها و اسبابي خلق کرد که تا امروز باقی مانده است. اگر کلیدهایی برای فهم نمادهای متعارف استفاده شده طی قرون گذشته وجود نداشته باشد ارتباط میان انسانها و حتی میان افراد همعصر از بین میرود. ترس انسان اوليه كه ناشي از نيروهاي مختلف خير و شر در پديدههاي طبيعي بود باعث شد او به خرافه رو آورد و به خود جرأت ندهد نام خدايان را به زبان آورد يا آنها را مستقيما خطاب كند. انسان براي پيبردن به اينكه آيا زمان براي رفتن به سفر يا انجام كاري مهم يا شروع جنگ مساعد است يا نه انواع خواهشها و دعاها و شكرگزاريها را در لفافه نمادهاي مادي يا زباني سنجيده ميپيچيد. اين نمادها و اسطورهها در فرهنگهاي مختلف معاني مختلفي دارند. جانوران اساطيري، گياهان اساطيري، بدن، اشارات و حركات، اشياي مقدس و طلسمها، سنگها و جواهرات، مكانهاي تاريخي و سازههاي معماري، سيارات و ستارهها، آيينها و فرقهها، رنگها و اعداد و روزهاي هفته و ماهها و در نهايت شخصيتها و خدايان در جهان باستان هركدام تداعيكننده نمادها و اسطورههاي فراواني هستند. بسياري از نمادهاي كشفشده در حكم استخوانبنديهايي هستند كه مبناي بازسازي تمدنهاي مدفون قرار گرفتهاند. پيش از اين در زبان فارسي فرهنگهاي مختلفي در مورد اساطير و سمبلهاي خاص منتشر شده بود كه از آن جمله ميتوان به «فرهنگ اساطير ايران و روم»، «فرهنگ اساطير شرق باستان» و كتابهايي درباره اساطير ايران، آفريقا، چين، ژاپن، مصر، هند و غيره اشاره كرد. فرهنگ حجيم و نسبتاً كامل «سمبلها، اساطیر و فولکلور» يكي از مهمترين و آخرين فرهنگنامههايي در اين زمينه است كه بهتازگي با ترجمه محمدرضا بقاپور از سوي نشر اختران منتشر شده است. گرترود جابز، نويسنده اثر حاضر در بخشي از مقدمه خود آورده است: «تهیه فرهنگنامهای از نمادها در نگاه اول چهبسا غیرممکن به نظر برسد؛ در حقیقت اثر حاضر تصادفا به وجود آمد زیرا من این تحقیق و تفحص را برای درک برخی از نمایشنامهها و حماسهها و اشعار و نقشهای روی ظروف و آثاری دیگر و نیز برای استفاده در نوشتههای خلاقانهام آغاز کردم. اما هرچه بیشتر کاویدم بیشتر برایم روشن شد که چیزی مشترک در نمادها و موقعیتهای نمادین افسانهها و اسطورهها همه مردمان مختلف را به هم پیوند میدهد». بهعنوانمثال در مدخل مربوط به تراژدي در اين فرهنگ ميخوانيم: «معناي لغوي آن آواز بز است، به خاطر اينكه هنرمندان نخستين مانند ساتيرها يا خدايان جنگل، پوست بز به تن ميكردند و بهترين جايزه اهداشده به آنان يك بز بود؛ يا در آيين نمايشي ديونيسيا، بزي قرباني ميشد و به اين ترتيب بود كه واژه تراژدي خلق شد. نماد آن ماسكي از انسان به نشانه غم و اندوه، پشيماني، خشم و ماليخوليا بود. در شمايل ايتاليايي به صورت زن سوگواري نشان داده شده كه خنجر خونيني را به دست گرفته است و روي زمين، لباسي از طلا و سنگهاي گرانبها قرار دارد. او نيمچكمهاي به پا كرده است». (ص 646)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.