|

با فلسفه سامانه اشتراک موافق نیستم

علیرضا بختیاری. مدیرمسئول روزنامه دنیای اقتصاد

مجموع تیراژ همه روزنامه‌های ما در روز نزدیک به 900‌ هزار نسخه است و در خوش‌بینانه‌ترین حالت نصف این روزنامه‌ها به فروش می‌رود. حدود 250 عنوان روزنامه هم در کشور مجوز دارند و حدود 150 عنوان از آنها نیز به فروش می‌رود. اگر این تیراژ را بر تعداد عناوین تقسیم کنیم، میانگینی که به دست می‌آید، بسیار پایین است. اگر بخواهید تیراژ چند روزنامه بزرگ‌تر را هم از آن کم کنید، نتیجه معلوم است.
فرض این بوده که این سامانه اشتراک برای افزایش تعداد مخاطبان روزنامه است و گفته‌ شده که قیمت نشریات زیاد است و این سامانه بخشی از قیمت را به مخاطبان بدهد که فشار روی مخاطبان کمتر شود. حالا که یک‌سال‌ونیم از اجرای این طرح گذشته، باید سؤال کرد که آیا اصلا عدد درخورتوجهی به این تیراژ اضافه شده یا نه؟ و آیا مطلوبیتی در مخاطب ایجاد کرده که حالا نصف پول را فقط از جیب می‌گذارم بروم بقیه‌اش را خودم بدهم و نشریات را بخرم. اگر اشتباه نکنم، سال قبل بیش از 30‌ میلیارد تومان از یارانه مطبوعات به این سامانه اختصاص داده شد. حدود نیمی از این بودجه به رسانه‌ها پرداخت می‌شود و قریب به نیمی از آن، هزینه توزیع بود که به مجریان توزیع داده می‌شود. برآوردهایی که من دارم نشان می‌دهد هیچ اتفاقی برای مطبوعات نیفتاده و آنچه این سامانه به دنبالش بوده محقق نشده؛ یعنی افزایش تیراژی نداشته‌ایم.
اما اگر بخواهیم آسیب‌شناسی کنیم که ببینیم با این سامانه چه اتفاقات منفی‌ای افتاده که می‌تواند به ضرر مطبوعات باشد، من بارها از دوستانی که درگیر این موضوع هستند، گزارش می‌گیرم و می‌بینم این مطبوعات به صورت فله‌ای توزیع می‌شود. از جاهای مختلف اداری و مسکونی، شماره‌ها را گرفته‌اند و روزنامه‌ها را فله‌ای می‌فرستند به در شرکت‌ها و خانه‌ها و هر مجری توزیع، نشریات دیگری را هم می‌فرستد برای اینکه سهمیه‌اش را کامل کند. این روزنامه‌ها بدون اینکه خوانده و دیده شوند، عینا به‌عنوان کاغذ باطله برگشت داده می‌شوند. اتفاق دیگری که افتاده، این است؛ روزنامه‌ای که اصلا تیراژ نداشته، سه، چهار‌ هزار نسخه چاپ می‌کند و به صورت قطعی به این سامانه می‌فروشد و پولش را دریافت می‌کند. این نشریه هزینه‌های دیگری هم ندارد؛ بنابراین برایش این کار توجیه اقتصادی و سود نیز دارد. اما خروجی این اتفاق این است که نه مخاطبی اضافه می‌شود، نه کسی این نشریه را می‌خواند و نه محتوای جذابی وجود دارد که مخاطب را جذب کند. بنابراین هدف اصلی وزارت ارشاد حاصل نمی‌شود. اما هدف منفی‌ای که حاصل می‌شود اتفاقا به روزنامه‌های تأثیرگذار و دارای فروش آسیب می‌زند. دست‌کم برای یک بازه زمانی کوتاه‌مدت و میان‌مدت، این توقع پیش می‌آید که باید روزنامه‌های بزرگ و پرتیراژ هم همان نصف قیمت را تخفیف بدهند.
من با هر نوع یارانه به‌طورکلی مخالف هستم و اعتقاد دارم یکی از آسیب‌هایی که اکنون در مطبوعات ما وجود دارد، بحث یارانه است. برای اینکه نظام توزیع یارانه‌ها نشان داده است چه فسادها و آسیب‌ها و تبعات منفی برای صنف مطبوعاتی داشته است. بااین‌حال، اگر بناست دولت یارانه‌ای به مطبوعات پرداخت کند، مدیران مطبوعات سزاوارتر از ديگران هستند که تشخیص دهند این یارانه‌ها را چگونه می‌توانند هزینه کنند. بنابراین اتفاقی که با سامانه اشتراک وزارت ارشاد افتاده این است که یک زائده دیگر به آسیب‌های مطبوعات ما، به صورت خواسته یا ناخواسته، اضافه می‌شود. در عمل، ما چند مجری توزیع را بزرگ کرده‌ایم و ممکن است این مجریان توزیع سود خوبی از این سامانه ببرند و رسانه‌هایی هم باشند که فروشی ندارند و سودی به دست آورند. اما آسیب جدی به رسانه‌های اصلی و تأثیرگذار و دارای فروش کشور می‌رسد.
من از روز اول با فلسفه این کار مخالفت داشتم و در جلسات مختلف هم به سهم خودم گفته‌ام که مخالف هستم. الان هم مخالف هستم. می‌توان سازوکاری ایجاد کرد که این یارانه به روزنامه‌ها پرداخت یا اصلا به رسانه‌ها داده شود و به‌عنوان مثال، به آنها بگویند که قیمتتان را کاهش دهید. این مدیر رسانه است که تشخیص می‌دهد باید چه اتفاقی با یارانه برای رسانه‌اش بیفتد. تجربه نشان داده که آسیب‌های دخالت دولت‌ها در نحوه توزیع یارانه بیش از ندادن یارانه است. کسی هنوز آماري ارائه نداده که بر اثر ایجاد سامانه اشتراک، چقدر تیراژ نشریات بالا رفته است. این توهین به مطبوعات است که در پاساژها و جلو در مغازه‌ها روزنامه‌های مجانی را پرت کنیم. این کار شأن رسانه را به طور کلی از بین می‌برد.
رسانه باید به دست مخاطبی برسد که انگیزه‌ای داشته باشد تا رسانه را مطالعه کند و حاضر باشد بهایی ولو اندک برای این رسانه پرداخت کند. اگر راغب نباشد، نمی‌شود به‌زور رسانه را به خورد مخاطب داد. درباره اینکه جامعه مطالعه‌کننده روزنامه در کشور ما کم است، باید آسیب‌شناسی جدی شود که آیا به دلایل اقتصادی است یا اینکه دلایل دیگری دارد. در کشوری مثل ژاپن تیراژ روزنامه‌ها 65‌ میلیون است، یعنی از هر دو نفر یک نفر روزنامه می‌خواند. در کشور ما این عدد بسیار پایین‌تر است. آیا برای حل‌کردن این آسیب، با پول باید آن را اصلاح کرد و آن هم پولی که در محل خودش قرار نگیرد و نصف پول صرفا هزینه مجریان توزیع شود؟ بنابراین به طور کلی باید گفت یارانه‌ها باید به خود مطبوعات پرداخت شود و دولت هم سازوکارهایی را پیدا کند برای اینکه بر هزینه‌کردن این یارانه نظارت کند. کار زیرساختی اگر به نام تصدی‌گری باشد که دولت مستقلا خودش بیاید و کار دیگری انجام دهد، این به معنی دخالت و تصدی‌گری دولت است و آخرش هم به بیراهه خواهد رفت. اما اگر دولت بگوید می‌خواهم زیرساخت‌ها را درست کنم، می‌تواند به شرکت پست بگوید که بخشی از هزینه‌های ارسال مطبوعات را تأمین می‌کند و شرکت پست به مطبوعات با تخفیف خدمات ارائه دهد. بنابراین دولت می‌تواند شرکت پست را که کار تخصصی‌اش ارسال مطبوعات است، تشویق کند و مطبوعات و ناشران وقتی احساس کنند شبکه پست در اختیارشان است، سیستم توزیع با پیک خودشان را کنار می‌گذارند و از خدمات شرکت پست استفاده می‌کنند. همچنین دولت می‌تواند به سیستم حمل‌ونقل هوایی و زمینی اعلام کند که ارسال هر محموله مطبوعاتی با معافیت‌ها و تخفیف‌هایی همراه خواهد بود. این کارهای زیرساختی است که دولت می‌تواند انجام دهد؛ اما چه لزومی دارد که دولت خودش مستقلا سیستم توزیع راه بیندازد؟ می‌دانیم که در این تصدی‌گری‌ها چه فسادها و انحرافاتی می‌تواند ایجاد شود. من اصولا با نفس هر نوع دخالت دولت در این حوزه‌ها مخالفم و اگر می‌خواهد زیرساخت‌ها را اصلاح کند که کار درستی هم است، باید با سازمان‌های تخصصی همکاری کند. لازم نیست دولت در شرایطی که خدمات تخصصی و ارکان توزیع را دارد، دوباره خط توزیع راه بیندازد. حتی اگر بناست اتفاقی مثل سامانه اشتراک نشریات راه بیفتد، صنف باید این کار را بکند. در همه جای دنیا صنوف دور هم جمع می‌شوند و کارهای مربوط به خودشان را انجام می‌دهند. بنگاه‌داری رسانه‌ای هم صنف است و می‌توانند دور هم جمع شوند و شبکه توزیع راه بیندازند. اتفاقا اگر بخش خصوصی اقدام کند، رقابت بین شبکه‌های مختلف ایجاد می‌شود اما اگر دولت این کار را انجام دهد، دیگر نمی‌شود با دولت رقابت کرد و رسانه‌ها باید تابع دولت باشند.

مجموع تیراژ همه روزنامه‌های ما در روز نزدیک به 900‌ هزار نسخه است و در خوش‌بینانه‌ترین حالت نصف این روزنامه‌ها به فروش می‌رود. حدود 250 عنوان روزنامه هم در کشور مجوز دارند و حدود 150 عنوان از آنها نیز به فروش می‌رود. اگر این تیراژ را بر تعداد عناوین تقسیم کنیم، میانگینی که به دست می‌آید، بسیار پایین است. اگر بخواهید تیراژ چند روزنامه بزرگ‌تر را هم از آن کم کنید، نتیجه معلوم است.
فرض این بوده که این سامانه اشتراک برای افزایش تعداد مخاطبان روزنامه است و گفته‌ شده که قیمت نشریات زیاد است و این سامانه بخشی از قیمت را به مخاطبان بدهد که فشار روی مخاطبان کمتر شود. حالا که یک‌سال‌ونیم از اجرای این طرح گذشته، باید سؤال کرد که آیا اصلا عدد درخورتوجهی به این تیراژ اضافه شده یا نه؟ و آیا مطلوبیتی در مخاطب ایجاد کرده که حالا نصف پول را فقط از جیب می‌گذارم بروم بقیه‌اش را خودم بدهم و نشریات را بخرم. اگر اشتباه نکنم، سال قبل بیش از 30‌ میلیارد تومان از یارانه مطبوعات به این سامانه اختصاص داده شد. حدود نیمی از این بودجه به رسانه‌ها پرداخت می‌شود و قریب به نیمی از آن، هزینه توزیع بود که به مجریان توزیع داده می‌شود. برآوردهایی که من دارم نشان می‌دهد هیچ اتفاقی برای مطبوعات نیفتاده و آنچه این سامانه به دنبالش بوده محقق نشده؛ یعنی افزایش تیراژی نداشته‌ایم.
اما اگر بخواهیم آسیب‌شناسی کنیم که ببینیم با این سامانه چه اتفاقات منفی‌ای افتاده که می‌تواند به ضرر مطبوعات باشد، من بارها از دوستانی که درگیر این موضوع هستند، گزارش می‌گیرم و می‌بینم این مطبوعات به صورت فله‌ای توزیع می‌شود. از جاهای مختلف اداری و مسکونی، شماره‌ها را گرفته‌اند و روزنامه‌ها را فله‌ای می‌فرستند به در شرکت‌ها و خانه‌ها و هر مجری توزیع، نشریات دیگری را هم می‌فرستد برای اینکه سهمیه‌اش را کامل کند. این روزنامه‌ها بدون اینکه خوانده و دیده شوند، عینا به‌عنوان کاغذ باطله برگشت داده می‌شوند. اتفاق دیگری که افتاده، این است؛ روزنامه‌ای که اصلا تیراژ نداشته، سه، چهار‌ هزار نسخه چاپ می‌کند و به صورت قطعی به این سامانه می‌فروشد و پولش را دریافت می‌کند. این نشریه هزینه‌های دیگری هم ندارد؛ بنابراین برایش این کار توجیه اقتصادی و سود نیز دارد. اما خروجی این اتفاق این است که نه مخاطبی اضافه می‌شود، نه کسی این نشریه را می‌خواند و نه محتوای جذابی وجود دارد که مخاطب را جذب کند. بنابراین هدف اصلی وزارت ارشاد حاصل نمی‌شود. اما هدف منفی‌ای که حاصل می‌شود اتفاقا به روزنامه‌های تأثیرگذار و دارای فروش آسیب می‌زند. دست‌کم برای یک بازه زمانی کوتاه‌مدت و میان‌مدت، این توقع پیش می‌آید که باید روزنامه‌های بزرگ و پرتیراژ هم همان نصف قیمت را تخفیف بدهند.
من با هر نوع یارانه به‌طورکلی مخالف هستم و اعتقاد دارم یکی از آسیب‌هایی که اکنون در مطبوعات ما وجود دارد، بحث یارانه است. برای اینکه نظام توزیع یارانه‌ها نشان داده است چه فسادها و آسیب‌ها و تبعات منفی برای صنف مطبوعاتی داشته است. بااین‌حال، اگر بناست دولت یارانه‌ای به مطبوعات پرداخت کند، مدیران مطبوعات سزاوارتر از ديگران هستند که تشخیص دهند این یارانه‌ها را چگونه می‌توانند هزینه کنند. بنابراین اتفاقی که با سامانه اشتراک وزارت ارشاد افتاده این است که یک زائده دیگر به آسیب‌های مطبوعات ما، به صورت خواسته یا ناخواسته، اضافه می‌شود. در عمل، ما چند مجری توزیع را بزرگ کرده‌ایم و ممکن است این مجریان توزیع سود خوبی از این سامانه ببرند و رسانه‌هایی هم باشند که فروشی ندارند و سودی به دست آورند. اما آسیب جدی به رسانه‌های اصلی و تأثیرگذار و دارای فروش کشور می‌رسد.
من از روز اول با فلسفه این کار مخالفت داشتم و در جلسات مختلف هم به سهم خودم گفته‌ام که مخالف هستم. الان هم مخالف هستم. می‌توان سازوکاری ایجاد کرد که این یارانه به روزنامه‌ها پرداخت یا اصلا به رسانه‌ها داده شود و به‌عنوان مثال، به آنها بگویند که قیمتتان را کاهش دهید. این مدیر رسانه است که تشخیص می‌دهد باید چه اتفاقی با یارانه برای رسانه‌اش بیفتد. تجربه نشان داده که آسیب‌های دخالت دولت‌ها در نحوه توزیع یارانه بیش از ندادن یارانه است. کسی هنوز آماري ارائه نداده که بر اثر ایجاد سامانه اشتراک، چقدر تیراژ نشریات بالا رفته است. این توهین به مطبوعات است که در پاساژها و جلو در مغازه‌ها روزنامه‌های مجانی را پرت کنیم. این کار شأن رسانه را به طور کلی از بین می‌برد.
رسانه باید به دست مخاطبی برسد که انگیزه‌ای داشته باشد تا رسانه را مطالعه کند و حاضر باشد بهایی ولو اندک برای این رسانه پرداخت کند. اگر راغب نباشد، نمی‌شود به‌زور رسانه را به خورد مخاطب داد. درباره اینکه جامعه مطالعه‌کننده روزنامه در کشور ما کم است، باید آسیب‌شناسی جدی شود که آیا به دلایل اقتصادی است یا اینکه دلایل دیگری دارد. در کشوری مثل ژاپن تیراژ روزنامه‌ها 65‌ میلیون است، یعنی از هر دو نفر یک نفر روزنامه می‌خواند. در کشور ما این عدد بسیار پایین‌تر است. آیا برای حل‌کردن این آسیب، با پول باید آن را اصلاح کرد و آن هم پولی که در محل خودش قرار نگیرد و نصف پول صرفا هزینه مجریان توزیع شود؟ بنابراین به طور کلی باید گفت یارانه‌ها باید به خود مطبوعات پرداخت شود و دولت هم سازوکارهایی را پیدا کند برای اینکه بر هزینه‌کردن این یارانه نظارت کند. کار زیرساختی اگر به نام تصدی‌گری باشد که دولت مستقلا خودش بیاید و کار دیگری انجام دهد، این به معنی دخالت و تصدی‌گری دولت است و آخرش هم به بیراهه خواهد رفت. اما اگر دولت بگوید می‌خواهم زیرساخت‌ها را درست کنم، می‌تواند به شرکت پست بگوید که بخشی از هزینه‌های ارسال مطبوعات را تأمین می‌کند و شرکت پست به مطبوعات با تخفیف خدمات ارائه دهد. بنابراین دولت می‌تواند شرکت پست را که کار تخصصی‌اش ارسال مطبوعات است، تشویق کند و مطبوعات و ناشران وقتی احساس کنند شبکه پست در اختیارشان است، سیستم توزیع با پیک خودشان را کنار می‌گذارند و از خدمات شرکت پست استفاده می‌کنند. همچنین دولت می‌تواند به سیستم حمل‌ونقل هوایی و زمینی اعلام کند که ارسال هر محموله مطبوعاتی با معافیت‌ها و تخفیف‌هایی همراه خواهد بود. این کارهای زیرساختی است که دولت می‌تواند انجام دهد؛ اما چه لزومی دارد که دولت خودش مستقلا سیستم توزیع راه بیندازد؟ می‌دانیم که در این تصدی‌گری‌ها چه فسادها و انحرافاتی می‌تواند ایجاد شود. من اصولا با نفس هر نوع دخالت دولت در این حوزه‌ها مخالفم و اگر می‌خواهد زیرساخت‌ها را اصلاح کند که کار درستی هم است، باید با سازمان‌های تخصصی همکاری کند. لازم نیست دولت در شرایطی که خدمات تخصصی و ارکان توزیع را دارد، دوباره خط توزیع راه بیندازد. حتی اگر بناست اتفاقی مثل سامانه اشتراک نشریات راه بیفتد، صنف باید این کار را بکند. در همه جای دنیا صنوف دور هم جمع می‌شوند و کارهای مربوط به خودشان را انجام می‌دهند. بنگاه‌داری رسانه‌ای هم صنف است و می‌توانند دور هم جمع شوند و شبکه توزیع راه بیندازند. اتفاقا اگر بخش خصوصی اقدام کند، رقابت بین شبکه‌های مختلف ایجاد می‌شود اما اگر دولت این کار را انجام دهد، دیگر نمی‌شود با دولت رقابت کرد و رسانه‌ها باید تابع دولت باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.