از حکمرانی جهانی تا دیپلماسی ایران

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو‌ در شرایطی برگزار شد که موضوع حکمرانی جهانی و تقویت چندجانبه‌گرایی در مرکز مباحث این نشست قرار داشت. نشست امسال، علاوه بر طرح دیدگاه‌های رهبران کشورهای عضو، با توافق اعضا بر سر یک بیانیه مشترک همراه شد؛ بیانیه‌ای که بر حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشات، گفت‌وگو و دیپلماسی، احترام به دیدگاه‌های متنوع کشورها و همکاری برای حفظ جریان تجارت جهانی، زنجیره‌های تأمین و جریان انرژی تأکید داشت. ‌آنچه از متن نشست می‌توان دریافت، این است که بریکس در این اجلاس تلاش کرده موضوع همکاری میان اعضا را در سطحی فراتر از روابط دوجانبه اقتصادی دنبال کند و بخشی از مباحث خود را به مسائل کلان نظام بین‌الملل اختصاص دهد. نگرانی از افزایش خطرات هسته‌ای و احتمال بروز درگیری نیز در بیانیه مشترک مطرح شده و اعضا بر ضرورت خلع سلاح، کنترل تسلیحات و عدم اشاعه تأکید کرده‌اند.

آغاز اجلاس با تأکید هند بر اصلاح حکمرانی جهانی

هجدهمین اجلاس سران بریکس عصر شنبه به وقت محلی با سخنرانی نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، آغاز شد. پس از سخنان نخست‌وزیر هند، نشست وارد بخش غیرعلنی شد و در پایان، مودی اعلام کرد نشست بعدی سران کشورهای عضو در چین برگزار خواهد شد. در همین نشست، نخست‌وزیر هند پیشنهاد ایجاد سازوکار حمایت اضطراری از دریانوردان را نیز مطرح کرد و بر اصلاحات در سازمان ملل و حکمرانی جهانی تأکید داشت. بنابراین از همان ابتدای نشست، دو موضوع امنیت و حکمرانی جهانی در کنار همکاری میان اعضا مورد توجه قرار گرفت. این رویکرد با مفاد بیانیه مشترک اعضا نیز هم‌راستا بود؛ بیانیه‌ای که بر گفت‌وگو، رایزنی و دیپلماسی برای حل اختلافات و اتخاذ رویکردی چندجانبه تأکید کرده و خواستار احترام به دیدگاه‌ها و مواضع ملی متنوع در قبال مسائل مهم جهانی شده است.

چندجانبه‌گرایی بدون اجرای برابر قانون معنا ندارد

مسعود پزشکیان هم در جلسه غیرعلنی سران بریکس، موضوع اصلی سخنان خود را به مسئله اعتبار نظام حکمرانی جهانی و ضرورت اجرای برابر قواعد بین‌المللی اختصاص داد. رئیس‌جمهوری با تأکید بر اینکه اعتبار هر نظام حکمرانی به توانایی آن در حمایت از حقوق همه کشورها، اعم از کوچک و بزرگ، بستگی دارد، گفت اگر منشور ملل متحد نتواند در برابر توسل غیرقانونی به زور از ملت‌ها حمایت کند و قواعد بین‌المللی برای برخی الزام‌آور و برای برخی دیگر قابل تفسیر باشد، نمی‌توان از چندجانبه‌گرایی واقعی سخن گفت. این گزاره، محور اصلی نگاه ایران به موضوع اجلاس را مشخص می‌کند. پزشکیان موضوع «حکمرانی فراگیر جهانی و تقویت چندجانبه‌گرایی» را در شرایطی دارای اهمیت دوچندان دانست که به گفته او، از یک سو وابستگی متقابل کشورها در برابر بحران‌های مشترک افزایش یافته و از سوی دیگر شاهد بازگشت یکجانبه‌گرایی، فشار و ابزاری‌سازی نظام‌های مالی و فناوری هستیم؛ روندی که به اعتقاد او فقط یک چالش سیاسی نیست و بنیان‌های حکمرانی جهانی را نیز تضعیف می‌کند. بخش دیگری از سخنان رئیس‌جمهوری به تجربه ایران در جنگ اخیر اختصاص داشت. پزشکیان با اشاره به حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، از کشته‌شدن غیرنظامیان و آسیب‌دیدن زیرساخت‌های حیاتی، اقتصادی و غیرنظامی کشور سخن گفت. او حمله به مدرسه میناب و ورزشگاه لامرد را در کنار آنچه بی‌عملی سازمان ملل و شورای امنیت خواند، نمونه‌ای از پیامدهای یکجانبه‌گرایی و ضعف سازوکارهای موجود در حمایت از جان انسان‌ها دانست. پزشکیان همچنین وضعیت مردم غیرنظامی در غزه و لبنان را مورد اشاره قرار داد و گفت اگر نظام چندجانبه نتواند از جان انسان‌ها و حاکمیت کشورها در برابر جنگ، نسل‌کشی و تجاوز حمایت کند، مشروعیت آن با پرسش مواجه خواهد شد. از نگاه رئیس‌جمهوری، پاسخ به چنین شرایطی نباید صرفا صدور بیانیه باشد، بلکه نیازمند اصلاح واقعی سازوکارهای بین‌المللی است. مهم‌ترین بخش ساختاری سخنان پزشکیان، ارائه چهار پایه برای حکمرانی فراگیر بود؛ نخست، احترام برابر به حاکمیت کشورها و اجرای بدون تبعیض حقوق بین‌الملل که رئیس‌جمهوری تأکید کرد هیچ کشوری نباید به دلیل قدرت اقتصادی یا نظامی خود از قواعدی که برای دیگران لازم‌الاجراست، مستثنا شود. دوم، اصلاح ساختارهای حکمرانی جهانی بود که رئیس‌جمهور گفت از نگاه ایران، شورای امنیت و نهادهای مالی بین‌المللی باید بازتاب‌دهنده واقعیت‌های جدید جهان و نقش واقعی کشورهای جنوب جهانی باشند. محور بعدی تبدیل چندجانبه‌گرایی از شعار به عمل بود که پزشکیان در این زمینه بر توسعه تجارت با ارزهای ملی، تقویت سازوکارهای پرداخت مستقل و تقویت نقش نهادهایی مانند بانک توسعه جدید تأکید کرد و محور آخر هم مقابله عملیاتی و جدی با تحریم‌های یکجانبه بود که به گفته رئیس‌جمهوری، تحریم‌ها در عمل فقط دولت‌ها را هدف نمی‌گیرند و بر مردم، بیماران، کودکان و مسیر توسعه کشورها نیز اثر می‌گذارند. این چهار محور در کنار هم، چارچوبی را تشکیل می‌دهند که ایران برای تحقق حکمرانی فراگیر در اجلاس بریکس مطرح کرده است؛ چارچوبی که هم ابعاد سیاسی و حقوقی دارد و هم به سازوکارهای اقتصادی و مالی توجه می‌کند. پزشکیان بخش دیگری از سخنان خود را به مسئله امنیت اختصاص داد و تأکید کرد امنیت پایدار نمی‌تواند بر پایه «امنیت برای برخی و ناامنی برای دیگران» تعریف شود. به گفته او، امنیت پایدار زمانی حاصل می‌شود که حاکمیت کشورها محترم شمرده شود و هیچ کشوری نتواند از سرزمین خود برای تهدید و حمله به کشور دیگر استفاده کند. رئیس‌جمهوری در همین چارچوب از بریکس خواست در برابر عادی‌سازی حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و حیاتی ایستادگی کند. او همچنین تأکید کرد تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز باید در برابر حمله و تهدید به حمله مصون باشند؛ چراکه به‌خطرانداختن این تأسیسات را مسئله‌ای محدود به یک کشور ندانست و آن را مرتبط با صلح و امنیت بین‌المللی عنوان کرد.

دیپلماسی پزشکیان در حاشیه اجلاس

حضور رئیس‌جمهوری در دهلی‌نو فقط به سخنرانی در اجلاس محدود نشد. در حاشیه نشست، پزشکیان دیدارهایی با مقامات کشورهای مختلف داشت که در میان آنها دیدار با نخست‌وزیر مالزی و نخست‌وزیر اتیوپی دارای جزئیات بیشتری در متن حاضر است. انور ابراهیم، نخست‌وزیر مالزی، در دیدار با پزشکیان خواستار گفت‌وگو و دیپلماسی برای حل‌وفصل مناقشه آمریکا و ایران شد. او نسبت به طولانی‌شدن مناقشه و افزایش تنش‌ها در غرب آسیا ابراز نگرانی کرد و از همه طرف‌ها خواست به میز مذاکره بازگردند و گفت‌وگو و دیپلماسی را برای حل مسالمت‌آمیز اختلافات در اولویت قرار دهند. نخست‌وزیر مالزی همچنین بر حفظ آزادی و امنیت گذرگاه‌های دریایی تنگه هرمز مطابق قوانین بین‌المللی تأکید کرد و گفت هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند به شکل قابل توجهی بر امنیت انرژی، تجارت و اقتصاد جهانی اثر بگذارد. پزشکیان در این دیدار تأکید کرد ایران مشکلی با کشورهای مسلمان و همسایگان خود ندارد و گفت آنچه ایران می‌خواهد، رعایت حقوق بین‌المللی است. او همچنین در تشریح موضع ایران درباره تحولات منطقه، آتش‌افروزی را ناشی از تمامیت‌خواهی آمریکا و اروپا و جنایات اسرائیل دانست و گفت آنان نمی‌خواهند کشورهای مستقل در منطقه وجود داشته باشند. 

رئیس‌جمهوری با اشاره به حملات اخیر علیه ایران، از شهادت رهبر، کودکان، فرماندهان و دانشمندان کشور سخن گفت و اظهار کرد ایران راهی جز دفاع از خود نداشته است. او همچنین تأکید کرد ایران به‌دنبال جنگ و ادامه جنگ نیست و صلح را اولویت می‌داند، مشروط بر آنکه حقوق ایران محترم شمرده شود و تحریم‌ها لغو شوند. پزشکیان در ادامه، همبستگی کشورهای مسلمان را در شرایط فعلی ضروری دانست و تأکید کرد منطقه به ژاندارم نیاز ندارد و تمامیت ارضی و امنیت منطقه باید به دست بازیگران اصلی و کشورهای منطقه محقق شود.

در مقابل، انور ابراهیم ضمن محکوم‌کردن حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، گفت مالزی از روز نخست موضع خود را به‌صراحت اعلام کرده و پارلمان این کشور تجاوز به ایران را محکوم کرده است. او تمامیت ارضی و حاکمیت ایران را محترم دانست. نخست‌وزیر مالزی همچنین ایستادگی دولت و ملت ایران را قابل تحسین دانست و از تقویت روابط با جمهوری اسلامی ایران استقبال کرد. به گفته او، مالزی آماده بررسی راهکارهای توسعه روابط در حوزه‌های تجاری، اقتصادی و آموزشی است. دیدار دیگر پزشکیان با آبی احمدعلی، نخست‌وزیر اتیوپی، انجام شد. رئیس‌جمهوری در این دیدار نیز به تحولات اخیر ایران اشاره کرد و گفت دشمن تلاش کرده است با ایجاد اختلاف میان مردم، زمینه خون‌ریزی را فراهم کند، اما این اقدامات مردم ایران را متحدتر کرده است. پزشکیان همچنین حضور آمریکا در منطقه را عامل خون‌ریزی دانست و گفت ایران ارتباطات خود را با کشورهای مسلمان و همسایه تقویت کرده است و این روند ادامه خواهد یافت. رئیس‌جمهوری سابقه روابط ایران و اتیوپی را بیش از ۷۰ سال عنوان کرد و گفت این روابط برادرانه باید منسجم‌تر و منظم‌تر شود. در این دیدار، بخش اقتصادی نیز مورد تأکید قرار گرفت. پزشکیان توسعه ارتباطات اقتصادی میان کشورهای عضو بریکس را زمینه‌ای برای توسعه این کشورها دانست و بر ضرورت حرکت اعضا در مسیر افزایش تعاملات اقتصادی تأکید کرد. نخست‌وزیر اتیوپی نیز با اشاره به مقاومت، تاب‌آوری و میهن‌پرستی ایرانیان، آن را دستاوردی دانست که مردم اتیوپی می‌خواهند از آن بیاموزند. او همچنین خواستار توسعه روابط ایران و اتیوپی شد و بر افزایش مناسبات اقتصادی و فرهنگی دو کشور تأکید کرد.

در جریان حضور پزشکیان در اجلاس سران بریکس، او همچنین با محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد امارات متحده عربی، دیدار کرد. رئیس‌جمهوری ایران همچنین با رئیس‌جمهوری هند، دیدار داشت.