|

توافق هسته‌ای و انتظارات بی‌پایان

علي خرم- كارشناس مسائل حقوق بین‌الملل

یک سال پیش در این تاریخ توافق هسته‌ای بین ایران و گروه 1+5 انجام شد و به بحرانی سیاسی که لزومی به تحقق نداشت، پایان داد. طرفین به‌خوبی متوجه شدند گرهی را که می‌توان با دست به‌راحتی باز کرد، نبايد با پیچیدگی‌های فراوان با دندان باز كرد.

طرف خارجی که فکر می‌کرد ایران قصد برهم‌زدن نظم منطقه‌ای یا جهانی را دارد یا می‌خواهد با تولید سلاح هسته‌ای این و آن را تهدید کند، درصدد سیاسی‌کردن موضوع و تحریم‌های ناعادلانه و منزوی‌کردن ایران برآمد، اما زمانی که از سوی ایران اراده برای حل موضوع شکل گرفت، متوجه شد آن تصورات صحیح نبوده و نیست و ایران نه‌تنها برهم‌زننده ساختار منطقه‌ای و جهانی نیست، بلکه یکی از پایه‌های حفظ امنیت و ساختار سیاسی در منطقه است. ایران همچنین یکی از بزرگ‌ترین نیروهای مبارزه با تروریسم بین‌الملل در اشکال مختلف است و این را در عراق و سوریه با اهداي جان فرماندهانش به‌خوبی نشان داده است.
در ایران هم همگان متوجه شدند راه صنعت هسته‌ای برای رفاه بیشتر ابنای بشر و از جمله مردم ایران هموار شده و می‌تواند در قیاس با سوخت‌های فسیلی، حافظ بهتر محیط زیست باشد. به‌ عبارت دیگر برای به‌دست‌آوردن انرژی سبز نباید بحران سیاسی، درگیری نظامی یا قطع مراودات دیپلماتیک و تحریم‌های اقتصادی صنعتی پیش بيايد.
این شد که طرفین با وجود بی‌اعتمادی‌های فراوان، به هم نزدیک شدند و تصمیم گرفتند این مسیر را تا انتها هموار كنند و در چنین روزی، بعد از دو سال مذاکرات فشرده، توانستند بر اصولی که با رضایت طرفین همراه بود، توافق كنند. اگرچه بعد از توافق، هر دو طرف به تعهدات خود عمل کردند و طرف ایرانی صنعت هسته‌ای خود را آن‌ طور که باید تغییر ساختار داد که مورد تأيید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار گرفت و غرب هم بر قطع‌نامه‌ها و تحریم‌های اقتصادی مربوط به انرژی هسته‌ای که در فاصله 1385 تا 1390 دامنگیر ایران شده بود، خط بطلان کشید، اما بی‌اعتمادی‌های گذشته نتوانست به بحران پیش‌آمده پایان حتمی دهد و تندروهای هر دو طرف درصدد روشن‌کردن مجدد آتش برآمدند. در ایران مشکلات موجود در راه رفع تحریم‌ها، بهانه‌ای برای زیرسؤال‌بردن اصل توافق هسته‌ای شد و در آمریکا جمهوری‌خواهان قسم‌خورده و مخالف هرگونه نرمش و همکاری با ایران، سر بلند کرده و ندای به حالت تعلیق‌درآوردن توافق هسته‌ای را به گوش جهانیان رساندند. این موج اگرچه در آمریکا قوی‌تر و جدی‌تر مطرح شد، اما به همان اندازه بی‌محتواتر و خالی از هرگونه منطق بین‌المللی بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور منتخب آمریکا، در کمال ناپختگی و بی‌اطلاعی ابتدا به این موج جمهوری‌خواهان تندرو دامن زد، ولی هر روز که از تماس او با دستگاه دیپلماسی آمریکا و جهان گذشت متوجه ابعاد عمیق توافق هسته‌ای در حفظ امنیت بین‌الملل و حفظ منافع و امنیت ملی آمریکا شد؛ به‌ ترتیبی که در روزهای ورود به کاخ سفید آشکارا اعلام کرد وزرای او باید به آنچه صلاح می‌دانند عمل کنند، نه اینکه به نظرات شخصی رئیس‌جمهور توجه كنند و این راه را باز می‌کند تا دولتمردان آمریکايی درباره توافق هسته‌ای براساس عقل کارشناسی تصمیم بگیرند و عمل کنند. به هر دلیل توافق هسته‌ای موهبت‌های فراوانی برای ایران، منطقه و جهان داشته و دارد؛ چه ما صادقانه به آن اعتراف کنیم یا با لفاظی‌های ناروا آن را وارونه نشان دهیم. این توافق در شرايط بسیار ناپایدار خاورمیانه که تمام کلاف‌ها از هم باز شده‌اند و کسی را یارای جمع‌کردن آن نیست، می‌تواند تأمین‌کننده امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران باشد، چه بسیار دشمنان منطقه‌ای ایران هستند که آرزو می‌کنند ایران با دست خود این توافق را برهم زند تا بلکه مقدمات «سر مار زدن» فراهم شود. در آمریکا هم تنها حربه‌ای که به نظر تندروها می‌رسد این است که این توافق با دست ایران نقض شود تا آمریکا بتواند اجماع جهانی را پشت سر خود حفظ كند و آن‌وقت در توافق ایران و گروه 1+5 دست‌کاری جدید به شکلی انجام شود که تأمین‌کننده نظرات جمهوری‌خواهان شود. بنابر این عقل سلیم ایجاب می‌کند قدر توافق صورت گرفته را به‌خوبی بدانیم و به هیچ احدی راه ندهیم که آرامش موجود را برهم زده و مخل امنیت ملی ما شده یا راه رشد و توسعه را بر ما ببندد. بی‌شک آنچه به عنوان سوءمدیریت سیاسی و اقتصادی در دولت‌های نهم و دهم صورت گرفته، زمان فراوانی می‌طلبد تا مهار شود و سامان یابد و به دولت هشت ساله دکتر روحانی هم وصال نمی‌دهد، ولی باید صبور بود و در راه‌های مارپیچ جهانی با دقت برنامه‌ریزی کرد و منافع و امنیت ملی ایران را پیش برد.

یک سال پیش در این تاریخ توافق هسته‌ای بین ایران و گروه 1+5 انجام شد و به بحرانی سیاسی که لزومی به تحقق نداشت، پایان داد. طرفین به‌خوبی متوجه شدند گرهی را که می‌توان با دست به‌راحتی باز کرد، نبايد با پیچیدگی‌های فراوان با دندان باز كرد.

طرف خارجی که فکر می‌کرد ایران قصد برهم‌زدن نظم منطقه‌ای یا جهانی را دارد یا می‌خواهد با تولید سلاح هسته‌ای این و آن را تهدید کند، درصدد سیاسی‌کردن موضوع و تحریم‌های ناعادلانه و منزوی‌کردن ایران برآمد، اما زمانی که از سوی ایران اراده برای حل موضوع شکل گرفت، متوجه شد آن تصورات صحیح نبوده و نیست و ایران نه‌تنها برهم‌زننده ساختار منطقه‌ای و جهانی نیست، بلکه یکی از پایه‌های حفظ امنیت و ساختار سیاسی در منطقه است. ایران همچنین یکی از بزرگ‌ترین نیروهای مبارزه با تروریسم بین‌الملل در اشکال مختلف است و این را در عراق و سوریه با اهداي جان فرماندهانش به‌خوبی نشان داده است.
در ایران هم همگان متوجه شدند راه صنعت هسته‌ای برای رفاه بیشتر ابنای بشر و از جمله مردم ایران هموار شده و می‌تواند در قیاس با سوخت‌های فسیلی، حافظ بهتر محیط زیست باشد. به‌ عبارت دیگر برای به‌دست‌آوردن انرژی سبز نباید بحران سیاسی، درگیری نظامی یا قطع مراودات دیپلماتیک و تحریم‌های اقتصادی صنعتی پیش بيايد.
این شد که طرفین با وجود بی‌اعتمادی‌های فراوان، به هم نزدیک شدند و تصمیم گرفتند این مسیر را تا انتها هموار كنند و در چنین روزی، بعد از دو سال مذاکرات فشرده، توانستند بر اصولی که با رضایت طرفین همراه بود، توافق كنند. اگرچه بعد از توافق، هر دو طرف به تعهدات خود عمل کردند و طرف ایرانی صنعت هسته‌ای خود را آن‌ طور که باید تغییر ساختار داد که مورد تأيید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار گرفت و غرب هم بر قطع‌نامه‌ها و تحریم‌های اقتصادی مربوط به انرژی هسته‌ای که در فاصله 1385 تا 1390 دامنگیر ایران شده بود، خط بطلان کشید، اما بی‌اعتمادی‌های گذشته نتوانست به بحران پیش‌آمده پایان حتمی دهد و تندروهای هر دو طرف درصدد روشن‌کردن مجدد آتش برآمدند. در ایران مشکلات موجود در راه رفع تحریم‌ها، بهانه‌ای برای زیرسؤال‌بردن اصل توافق هسته‌ای شد و در آمریکا جمهوری‌خواهان قسم‌خورده و مخالف هرگونه نرمش و همکاری با ایران، سر بلند کرده و ندای به حالت تعلیق‌درآوردن توافق هسته‌ای را به گوش جهانیان رساندند. این موج اگرچه در آمریکا قوی‌تر و جدی‌تر مطرح شد، اما به همان اندازه بی‌محتواتر و خالی از هرگونه منطق بین‌المللی بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور منتخب آمریکا، در کمال ناپختگی و بی‌اطلاعی ابتدا به این موج جمهوری‌خواهان تندرو دامن زد، ولی هر روز که از تماس او با دستگاه دیپلماسی آمریکا و جهان گذشت متوجه ابعاد عمیق توافق هسته‌ای در حفظ امنیت بین‌الملل و حفظ منافع و امنیت ملی آمریکا شد؛ به‌ ترتیبی که در روزهای ورود به کاخ سفید آشکارا اعلام کرد وزرای او باید به آنچه صلاح می‌دانند عمل کنند، نه اینکه به نظرات شخصی رئیس‌جمهور توجه كنند و این راه را باز می‌کند تا دولتمردان آمریکايی درباره توافق هسته‌ای براساس عقل کارشناسی تصمیم بگیرند و عمل کنند. به هر دلیل توافق هسته‌ای موهبت‌های فراوانی برای ایران، منطقه و جهان داشته و دارد؛ چه ما صادقانه به آن اعتراف کنیم یا با لفاظی‌های ناروا آن را وارونه نشان دهیم. این توافق در شرايط بسیار ناپایدار خاورمیانه که تمام کلاف‌ها از هم باز شده‌اند و کسی را یارای جمع‌کردن آن نیست، می‌تواند تأمین‌کننده امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران باشد، چه بسیار دشمنان منطقه‌ای ایران هستند که آرزو می‌کنند ایران با دست خود این توافق را برهم زند تا بلکه مقدمات «سر مار زدن» فراهم شود. در آمریکا هم تنها حربه‌ای که به نظر تندروها می‌رسد این است که این توافق با دست ایران نقض شود تا آمریکا بتواند اجماع جهانی را پشت سر خود حفظ كند و آن‌وقت در توافق ایران و گروه 1+5 دست‌کاری جدید به شکلی انجام شود که تأمین‌کننده نظرات جمهوری‌خواهان شود. بنابر این عقل سلیم ایجاب می‌کند قدر توافق صورت گرفته را به‌خوبی بدانیم و به هیچ احدی راه ندهیم که آرامش موجود را برهم زده و مخل امنیت ملی ما شده یا راه رشد و توسعه را بر ما ببندد. بی‌شک آنچه به عنوان سوءمدیریت سیاسی و اقتصادی در دولت‌های نهم و دهم صورت گرفته، زمان فراوانی می‌طلبد تا مهار شود و سامان یابد و به دولت هشت ساله دکتر روحانی هم وصال نمی‌دهد، ولی باید صبور بود و در راه‌های مارپیچ جهانی با دقت برنامه‌ریزی کرد و منافع و امنیت ملی ایران را پیش برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.