|

سیاست‌های نفتی 5 ساله آخر پهلوی- 11

مجید تفرشی

به گمان بسیاری از مورخان، این تغییرات ناگهانی سیاست‌های شکوفایی اقتصادی چند سال گذشته (تا حد زیادی در پرتو چهار تا پنج برابر شدن بهای جهانی نفت) در تسریع روند ناخشنودی عمومی عادت کرده به رشد شتابان، از سیاست‌های حکومت پهلوی تاثیرگذاری جدی‌ای داشت. در این شرایط به همان شدتی که بیشتر صادر‌کنندگان نفت خام در پی افزایش تولید و قیمت نفت خود در بازارهای بین‌المللی بودند، مصرف‌کنندگان غربی نیز در پی یافتن راه‌هایی برای افزایش تولید کاهش بهای این سوخت استراتژیک بودند. ادموند دل وزیر تجارت وقت بریتانیا که در ابتدای سال 1977 در نشست مشترک وزرای تجارت دو کشور در تهران شرکت کرده بود، در بازگشت در تاریخ 14 ژانویه، گزارشی محرمانه را درباره دیدار و گفت‌وگوی یک ساعته خود با محمدرضا شاه، به جیمز کالاهان نخست‌وزیر دولت کارگری کشورش ارایه کرد که کل آن پیرامون دیدگاه‌های ایران درباره نفت و دورنمای بهای جهانی آن بود. ظاهرا چه در نشست دوحه و چه در ملاقات با وزیر تجارت بریتانیا، اصرار و دغدغه شاه بر تصویب نهایی‌کردن بهای نفت بر اساس توافق دوجانبه فروشنده و خریدار و شکستن انحصار قیمت‌گذاری اوپک و ضمانت اجرایی آن بود؛ امری که به عقیده شماری از کارشناسان انرژی، در کوتاه‌مدت مشکلات کمبود نقدینگی ایران و کشورهایی شبیه به آن را از طریق دورزدن و میان‌بر با کنارزدن نظام پیچیده و بوروکراتیک اوپک حل می‌کرد، ولی در درازمدت بیشتر به سود مصرف‌کنندگان بود. شاه از یک‌سو نگران کاهش احتمالی یا توقف افزایش بهای نفت خام بود و از سوی دیگر نگران آن بود که مشکلات شرکت‌های عضو کنسرسیوم، در حجم استخراج و فروش جهانی نفت ایران تاثیر گذارد. در شرایط موجود که ایران و خریداران نفت این کشور بین دو راهکار قیمت‌گذاری و سهمیه‌بندی اوپک از یک‌سو و از سوی دیگر گزینه نه‌چندان آرمانی قیمت‌گذاری دوجانبه و مورد به مورد بهای نفت توسط کشورهای فروشنده و خریدار بودند، دل به کالاهان پیشنهاد کرد؛ پیشنهاد ناخواستنی فروش نفت در برابر کالا و خدمات که قبلا مطلوب بریتانیا نبود، با همه مشکلاتش اکنون به نظر می‌رسد کم‌ضررترین گزینه روی میز برای طرفین باشد.
به گمان بسیاری از مورخان، این تغییرات ناگهانی سیاست‌های شکوفایی اقتصادی چند سال گذشته (تا حد زیادی در پرتو چهار تا پنج برابر شدن بهای جهانی نفت) در تسریع روند ناخشنودی عمومی عادت کرده به رشد شتابان، از سیاست‌های حکومت پهلوی تاثیرگذاری جدی‌ای داشت. در این شرایط به همان شدتی که بیشتر صادر‌کنندگان نفت خام در پی افزایش تولید و قیمت نفت خود در بازارهای بین‌المللی بودند، مصرف‌کنندگان غربی نیز در پی یافتن راه‌هایی برای افزایش تولید کاهش بهای این سوخت استراتژیک بودند. ادموند دل وزیر تجارت وقت بریتانیا که در ابتدای سال 1977 در نشست مشترک وزرای تجارت دو کشور در تهران شرکت کرده بود، در بازگشت در تاریخ 14 ژانویه، گزارشی محرمانه را درباره دیدار و گفت‌وگوی یک ساعته خود با محمدرضا شاه، به جیمز کالاهان نخست‌وزیر دولت کارگری کشورش ارایه کرد که کل آن پیرامون دیدگاه‌های ایران درباره نفت و دورنمای بهای جهانی آن بود. ظاهرا چه در نشست دوحه و چه در ملاقات با وزیر تجارت بریتانیا، اصرار و دغدغه شاه بر تصویب نهایی‌کردن بهای نفت بر اساس توافق دوجانبه فروشنده و خریدار و شکستن انحصار قیمت‌گذاری اوپک و ضمانت اجرایی آن بود؛ امری که به عقیده شماری از کارشناسان انرژی، در کوتاه‌مدت مشکلات کمبود نقدینگی ایران و کشورهایی شبیه به آن را از طریق دورزدن و میان‌بر با کنارزدن نظام پیچیده و بوروکراتیک اوپک حل می‌کرد، ولی در درازمدت بیشتر به سود مصرف‌کنندگان بود. شاه از یک‌سو نگران کاهش احتمالی یا توقف افزایش بهای نفت خام بود و از سوی دیگر نگران آن بود که مشکلات شرکت‌های عضو کنسرسیوم، در حجم استخراج و فروش جهانی نفت ایران تاثیر گذارد. در شرایط موجود که ایران و خریداران نفت این کشور بین دو راهکار قیمت‌گذاری و سهمیه‌بندی اوپک از یک‌سو و از سوی دیگر گزینه نه‌چندان آرمانی قیمت‌گذاری دوجانبه و مورد به مورد بهای نفت توسط کشورهای فروشنده و خریدار بودند، دل به کالاهان پیشنهاد کرد؛ پیشنهاد ناخواستنی فروش نفت در برابر کالا و خدمات که قبلا مطلوب بریتانیا نبود، با همه مشکلاتش اکنون به نظر می‌رسد کم‌ضررترین گزینه روی میز برای طرفین باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.