یک نسل و یک رسانه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در آخرین روز هفته گذشته تلگرام ۱۳ساله شد. مدیر تلگرام در یادداشتی به همین منظور گفته که بیش از نیمی از این مدت، تلگرام یکی از ۱۰ اپلیکیشن موبایلی بوده که بیشترین دانلود را در سطح جهان داشته‌اند. سپس اظهار کرده که یک نسل کامل با تلگرام بزرگ شده‌اند. این اظهارات دوروف را چگونه می‌توان فهم کرد؟ و آیا آنچه را او گفته می‌توان در نسبت با تحولات این اپلیکیشن در کشورمان قرار داد؟ در این صورت چه قضاوتی از موضوع باید داشته باشیم؟ از حیث نظری، احتمالا نظریه‌های جدید ارتباطی به‌گونه‌های مختلفی مقوله‌های فشردگی زمان و درهم‌تنیدگی مکان را مطرح کرده‌اند‌. مثلا نظریه ارتباطی جامعه شبکه‌ای کاستلز‌ یا ازجاکندگی در نظریه گیدنز از این شمار هستند. گیدنز موضوع «کش‌آمدن روابط اجتماعی در طول زمان و مکان» را که موجب ازجاکندگی مردم از محل‌های واقعی‌شان می‌شود، جوهره جهانی‌شدن می‌داند و می‌گوید: از منظر تجربه فرهنگی، آنچه اهمیت می‌یابد چگونگی تأثیر این کش‌آمدن روابط اجتماعی بر خصلت محله‌هایی است که ما نوعا در آن سکونت می‌گزینیم. منظور گیدنز از اصطلاح از جاکندگی، کنده‌شدن روابط اجتماعی از محیط‌های محلی هم‌کنش و تغییر ساختار این محیط‌ها در راستای پهنه‌های نامحدود زمانی و مکانی است. کاستلز نیز می‌گوید همه ویژگی‌های عصر اطلاعات به یک خصوصیت فرومی‌کاهد که آن «کاهش فاصله‌ها» و برجسته‌شدن تغییر مرزهای تمایز در همه عرصه‌هاست. انقلاب ارتباطات به هر معنایی که باشد تغییردهنده فاصله‌هاست. در کشور ما اما کاربران ایرانی در شرایط عینی و ذهنی زندگی خود و گسترش تعامل با دیگران که امکان برقراری کنش متقابل با آنها در دنیای واقعی بسیار اندک یا پرهزینه است، به فضای مجازی می‌آیند و در پی فقدان جامعه‌ مدنی گسترده، حوزه‌ عمومی مستقل از دولت و کم‌رنگ‌بودن گستره‌ مشارکت اجتماعی در دنیای واقعی و کسب تجربه‌های جدید و فرصت‌های بیشتر و بهتر این فضا را انتخاب می‌کنند. چندین اپلیکیشن و پیام‌رسان دیگر در صحنه بودند که با ظهور تلگرام همگی کنار رفتند. به ‌لحاظ تاریخی، تلگرام وقتی آمد که تقریبا ایرانی‌ها از دسکتاپ کنده شده و در عالم موبایل وارد می‌شدند، به همین خاطر نیاز به ابزارهایی داشتند که بتوانند امور زندگی و در رأس آنها برقراری ارتباطات با دیگران را برآورده کنند. تلگرام در مقایسه با سایر اپلیکیشن‌های مشابه مزیت‌هایی دارد که همین‌ها باعث پایداری و حضور همیشگی‌اش شده و می‌شود. تلگرام به فایل‌ها و مستنداتی که به او می‌سپریم وفادار است و آنها را نزد خود نگه می‌دارد (یعنی آنها را حذف و مشمول مرور زمان نمی‌کند). به همین خاطر توانسته اعتماد خیلی‌ها را جلب کند تا نسخه‌ای از هرگونه مستندات مهم خود را مشتاقانه به او بسپارند. اما بنا بر یک قاعده مألوف، هر پدیده‌ای که بتواند نظر عموم را جلب کند، مشکوک و خطرناک است؛ از این‌رو برنامه برخورد با تلگرام در دستور کار قرار گرفت. ادعاها شبیه همیشه بود؛ گفته می‌شد تلگرام به‌دلیل نامشخص‌بودن هویت کاربران و امکان هک‌کردن حساب کاربری افراد و ورود به حریم خصوصی آنها، زمینه را برای شایعه‌پراکنی و تولید محتوای خاکستری در فضای سیاسی و اجتماعی فراهم آورده و حتی بستر را برای سایبر تروریسم ایجاد کرده است. چنان‌که انتظار می‌رفت قضیه به امنیت ملی گره خورد و بالاخره فیلتر شد. اما ایرانیان استقبال درخور توجهی از پیام‌رسان‌های مشابه وطنی به عمل نیاوردند. گویا اساسا خود همین‌ پیام‌رسان‌ها خواهان فیلترشدن تلگرام و بعدها واتس‌اپ شده بودند. اینجا صنعت تولید پیام‌رسان شبیه صنعت تولید خودرو شده است؛ یعنی فقط وقتی کار می‌کند که هیچ رقیب خارجی در کار نباشد. باید همه خفه شده باشند تا تمامی اکسیژن به پیام‌رسان وطنی برسد و زنده بماند. به هر حال با زور و اجبار موفق شدند برخی از بار وظایف اپلیکیشن‌های خارجی را بر دوش معادل‌های ایرانی بیندازند. اما یکباره با انتشار یک تصویر همه‌ چیز از پرده بیرون افتاد. گفته شد این تصویر اتاق ممیزی آن پیام‌رسان ایرانی است که پیام‌های مبادله‌شده کاربران را چک می‌کند تا شامل محتواهای نامناسب و غیرقانونی نباشد. هرقدر تلاش شد قضیه رفع و رجوع شود، مؤثر نیفتاد. البته اگر اجباری در کار نباشد، باید به تصمیم هرکسی که خواستار استفاده از معادل‌های ایرانی باشد، احترام گذاشت، ولی متقابلا باید به هر تصمیم مغایر با این هم احترام گذاشته شود. اینکه حتی واتس‌اپ هم تحمل نشود، سال‌ها در فیلتر بماند و سپس رفع فیلتر آن تبدیل به یک دستاورد بزرگ شود، کمااینکه وقتی شرایط وخیم شود بلافاصله همه چیز در وضعیت مسدود قرار می‌گیرد، ولی با برگشت به شرایط عادی معلوم نیست آنچه قبلا فیلتر نبوده مجددا به همان وضع قبلی برگردد. یک بار یکی از مدیران در وزارت ارشاد گفته بود «رسانه ملی ما تلگرام است»؛ همین باعث عزلش شد. اما این اظهارنظر چندان بی‌ربط نبود؛ مشکل در آن است که کسی تحمل شنیدن آن را نداشت. اتفاقا تلگرام آمده بود که انحصار رسانه‌های رسمی را بشکند و این کار را هم کرد. تلگرام دژی برای ما ساخت و به بی‌صدایان رسانه داد و این جدا از خدمات گسترده‌تر دیگری بود که رایگان به ما بخشید. نکته آخر نیز هم‌زمانی خبر جشن تولد تلگرام با خبر مربوط به رأی دادگاه عالی فرانسه در مورد استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای افراد زیر ۱۵ سال است. اکنون می‌توان متوجه شد که چرا مالک تلگرام ادعا کرده که یک نسل با این اپلیکیشن بزرگ شده است.