مساله دختران دانشآموخته و بازار کار
ابراهیم صالحیعمران
حضور زنان در دانشگاه ضمن اینکه میتواند شاخصی برای نشاندادن شرکت آنان در امور فرهنگی و اجتماعی باشد، پیامدهای آن و وضیعت اقتصادی و اشتغال زنان در دوران پس از تحصیل هم لازم است مورد توجه سیاستگذاران آموزشعالی کشور قرار گیرد. یکی از مولفههای مهم قضاوت درباره کارایی داخلی و خارجی آموزشعالی جامعه، کیفیت آموزش نیروی انسانی در هماهنگی بین نیازها و تغییرات بازار کار است. آمارهای رسمی تا پیش از این نشان میدهد که فقط 11 درصد زنان نیروی کار جامعه را تشکیل میدهند و این وضیعت طی سالهای 1335 تا 1375 تغییر چندانی نکرده است.
سوابق مطالعات صورت گرفته در اینباره همچنین، نشان میدهد که مساله اشتغال دانشآموختگان، طی سالهای اخیر در ایران به عنوان یکی از چالشهای اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهمترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سالهای اخیر بسیاری از دانشآموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغالتحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدمتناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانشآموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانشآموختگان مراکز آموزشعالی باید از یکطرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستمهای آموزشعالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزشهای ارایه شده در دانشگاهها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص میپردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم میآورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش میروند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایهگذاری آموزشی سوق میدهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزشعالی زدند که بخش آموزشعالی زنان را نیز تحتتاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانشآموختگان، عدم توانایی لازم برای جذبشدن به بازار کار که باعث شد این سرمایهگذاری مخاطرهآمیز باشد. با این حال این سوال پیش میآید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندیها، آموختهها، نگرشها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح میکند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت میتواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحتتاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید میدانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزشعالی باشند و ممکن است در صورت قویبودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزشعالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهیای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف دروندانشگاهی و بروندانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسیها حاصل شده است، شناخت ویژگیها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانشآموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانشآموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانشآموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشتههای فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشتههای علومانسانی، 50 درصد مربوط به رشتههای علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشتههای علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانشآموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانشها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینههای شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بودهاند. این نتایج با یافتههای صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش میدهد. این یافتهها به برنامهریزان آموزشعالی یادآوری میکند که در برنامهریزی توسعه آموزشعالی نظریههای تقاضاگرایی را جایگزین نظریههای عرضهگرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشتههای آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانشآموختگان مراکز آموزشعالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانشآموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد میشود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامهریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینههای مساعدتری برای جذب دانشآموختگان زن فراهم آید.
2- دادههای حاصل از تحقیق نشان میدهد که دانشآموختگان زن در رشتههای فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشتههای فنی و مهندسی نیز میتواند زمینههای بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارتهای عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانشآموختگان زن به اشتغال، تاکید میشود که آموزشهای غیررسمی و کوتاهمدت بعضی از مهارتها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامهریزان آموزشعالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانشآموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جستوجو میکنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاههای دولتی به نیروهای جدید میدانند. بنابراین، پیشنهاد میشود که زمینههایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخشهای خصوصی نیز باید مورد توجه دانشآموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدمتناسب رشتههای آموزشی با نیازهای بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد میشود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.
سوابق مطالعات صورت گرفته در اینباره همچنین، نشان میدهد که مساله اشتغال دانشآموختگان، طی سالهای اخیر در ایران به عنوان یکی از چالشهای اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهمترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سالهای اخیر بسیاری از دانشآموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغالتحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدمتناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانشآموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانشآموختگان مراکز آموزشعالی باید از یکطرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستمهای آموزشعالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزشهای ارایه شده در دانشگاهها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص میپردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم میآورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش میروند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایهگذاری آموزشی سوق میدهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزشعالی زدند که بخش آموزشعالی زنان را نیز تحتتاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانشآموختگان، عدم توانایی لازم برای جذبشدن به بازار کار که باعث شد این سرمایهگذاری مخاطرهآمیز باشد. با این حال این سوال پیش میآید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندیها، آموختهها، نگرشها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح میکند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت میتواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحتتاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید میدانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزشعالی باشند و ممکن است در صورت قویبودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزشعالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهیای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف دروندانشگاهی و بروندانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسیها حاصل شده است، شناخت ویژگیها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانشآموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانشآموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانشآموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشتههای فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشتههای علومانسانی، 50 درصد مربوط به رشتههای علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشتههای علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانشآموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانشها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینههای شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بودهاند. این نتایج با یافتههای صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش میدهد. این یافتهها به برنامهریزان آموزشعالی یادآوری میکند که در برنامهریزی توسعه آموزشعالی نظریههای تقاضاگرایی را جایگزین نظریههای عرضهگرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشتههای آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانشآموختگان مراکز آموزشعالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانشآموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد میشود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامهریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینههای مساعدتری برای جذب دانشآموختگان زن فراهم آید.
2- دادههای حاصل از تحقیق نشان میدهد که دانشآموختگان زن در رشتههای فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشتههای فنی و مهندسی نیز میتواند زمینههای بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارتهای عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانشآموختگان زن به اشتغال، تاکید میشود که آموزشهای غیررسمی و کوتاهمدت بعضی از مهارتها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامهریزان آموزشعالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانشآموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جستوجو میکنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاههای دولتی به نیروهای جدید میدانند. بنابراین، پیشنهاد میشود که زمینههایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخشهای خصوصی نیز باید مورد توجه دانشآموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدمتناسب رشتههای آموزشی با نیازهای بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد میشود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.
حضور زنان در دانشگاه ضمن اینکه میتواند شاخصی برای نشاندادن شرکت آنان در امور فرهنگی و اجتماعی باشد، پیامدهای آن و وضیعت اقتصادی و اشتغال زنان در دوران پس از تحصیل هم لازم است مورد توجه سیاستگذاران آموزشعالی کشور قرار گیرد. یکی از مولفههای مهم قضاوت درباره کارایی داخلی و خارجی آموزشعالی جامعه، کیفیت آموزش نیروی انسانی در هماهنگی بین نیازها و تغییرات بازار کار است. آمارهای رسمی تا پیش از این نشان میدهد که فقط 11 درصد زنان نیروی کار جامعه را تشکیل میدهند و این وضیعت طی سالهای 1335 تا 1375 تغییر چندانی نکرده است.
سوابق مطالعات صورت گرفته در اینباره همچنین، نشان میدهد که مساله اشتغال دانشآموختگان، طی سالهای اخیر در ایران به عنوان یکی از چالشهای اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهمترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سالهای اخیر بسیاری از دانشآموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغالتحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدمتناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانشآموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانشآموختگان مراکز آموزشعالی باید از یکطرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستمهای آموزشعالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزشهای ارایه شده در دانشگاهها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص میپردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم میآورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش میروند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایهگذاری آموزشی سوق میدهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزشعالی زدند که بخش آموزشعالی زنان را نیز تحتتاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانشآموختگان، عدم توانایی لازم برای جذبشدن به بازار کار که باعث شد این سرمایهگذاری مخاطرهآمیز باشد. با این حال این سوال پیش میآید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندیها، آموختهها، نگرشها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح میکند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت میتواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحتتاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید میدانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزشعالی باشند و ممکن است در صورت قویبودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزشعالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهیای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف دروندانشگاهی و بروندانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسیها حاصل شده است، شناخت ویژگیها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانشآموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانشآموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانشآموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشتههای فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشتههای علومانسانی، 50 درصد مربوط به رشتههای علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشتههای علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانشآموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانشها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینههای شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بودهاند. این نتایج با یافتههای صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش میدهد. این یافتهها به برنامهریزان آموزشعالی یادآوری میکند که در برنامهریزی توسعه آموزشعالی نظریههای تقاضاگرایی را جایگزین نظریههای عرضهگرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشتههای آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانشآموختگان مراکز آموزشعالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانشآموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد میشود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامهریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینههای مساعدتری برای جذب دانشآموختگان زن فراهم آید.
2- دادههای حاصل از تحقیق نشان میدهد که دانشآموختگان زن در رشتههای فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشتههای فنی و مهندسی نیز میتواند زمینههای بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارتهای عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانشآموختگان زن به اشتغال، تاکید میشود که آموزشهای غیررسمی و کوتاهمدت بعضی از مهارتها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامهریزان آموزشعالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانشآموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جستوجو میکنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاههای دولتی به نیروهای جدید میدانند. بنابراین، پیشنهاد میشود که زمینههایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخشهای خصوصی نیز باید مورد توجه دانشآموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدمتناسب رشتههای آموزشی با نیازهای بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد میشود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.
سوابق مطالعات صورت گرفته در اینباره همچنین، نشان میدهد که مساله اشتغال دانشآموختگان، طی سالهای اخیر در ایران به عنوان یکی از چالشهای اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهمترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سالهای اخیر بسیاری از دانشآموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغالتحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدمتناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانشآموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانشآموختگان مراکز آموزشعالی باید از یکطرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستمهای آموزشعالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزشهای ارایه شده در دانشگاهها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص میپردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم میآورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش میروند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایهگذاری آموزشی سوق میدهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزشعالی زدند که بخش آموزشعالی زنان را نیز تحتتاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانشآموختگان، عدم توانایی لازم برای جذبشدن به بازار کار که باعث شد این سرمایهگذاری مخاطرهآمیز باشد. با این حال این سوال پیش میآید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندیها، آموختهها، نگرشها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح میکند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت میتواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحتتاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید میدانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزشعالی باشند و ممکن است در صورت قویبودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزشعالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهیای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف دروندانشگاهی و بروندانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسیها حاصل شده است، شناخت ویژگیها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانشآموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانشآموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانشآموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشتههای فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشتههای علومانسانی، 50 درصد مربوط به رشتههای علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشتههای علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانشآموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانشها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینههای شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بودهاند. این نتایج با یافتههای صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش میدهد. این یافتهها به برنامهریزان آموزشعالی یادآوری میکند که در برنامهریزی توسعه آموزشعالی نظریههای تقاضاگرایی را جایگزین نظریههای عرضهگرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشتههای آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانشآموختگان مراکز آموزشعالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانشآموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد میشود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامهریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینههای مساعدتری برای جذب دانشآموختگان زن فراهم آید.
2- دادههای حاصل از تحقیق نشان میدهد که دانشآموختگان زن در رشتههای فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشتههای فنی و مهندسی نیز میتواند زمینههای بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارتهای عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانشآموختگان زن به اشتغال، تاکید میشود که آموزشهای غیررسمی و کوتاهمدت بعضی از مهارتها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامهریزان آموزشعالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانشآموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جستوجو میکنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاههای دولتی به نیروهای جدید میدانند. بنابراین، پیشنهاد میشود که زمینههایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخشهای خصوصی نیز باید مورد توجه دانشآموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدمتناسب رشتههای آموزشی با نیازهای بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد میشود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.