|

مساله دختران دانش‌آموخته و بازار کار

ابراهیم صالحی‌عمران

حضور زنان در دانشگاه ضمن اینکه می‎تواند شاخصی برای نشان‌دادن شرکت آنان در امور فرهنگی و اجتماعی باشد، پیامدهای آن و وضیعت اقتصادی و اشتغال زنان در دوران پس از تحصیل هم لازم است مورد توجه سیاستگذاران آموزش‎عالی کشور قرار گیرد. یکی از مولفه‎های مهم قضاوت درباره کارایی داخلی و خارجی آموزش‎عالی جامعه، کیفیت آموزش نیروی انسانی در هماهنگی بین نیازها و تغییرات بازار کار است. آمارهای رسمی تا پیش از این نشان می‎دهد که فقط 11 درصد زنان نیروی کار جامعه را تشکیل می‌دهند و این وضیعت طی سال‌های 1335 تا 1375 تغییر چندانی نکرده است.
سوابق مطالعات صورت گرفته در این‌باره همچنین، نشان می‌دهد که مساله اشتغال دانش‌آموختگان، طی سال‌های اخیر در ایران به عنوان یکی از چالش‌های اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهم‌ترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سال‌های اخیر بسیاری از دانش‌آموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغ‌التحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدم‌تناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانش‎آموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانش‎آموختگان مراکز آموزش‎عالی باید از یک‌طرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستم‎های آموزش‎عالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزش‌های ارایه شده در دانشگاه‌ها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص می‎پردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم می‌آورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش می‌روند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایه‌گذاری آموزشی سوق می‌دهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزش‌عالی زدند که بخش آموزش‌عالی زنان را نیز تحت‌تاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانش‌آموختگان، عدم توانایی لازم برای جذب‌شدن به بازار کار که باعث شد این سرمایه‌گذاری مخاطره‌آمیز باشد. با این حال این سوال پیش می‌آید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندی‌ها، آموخته‌ها، نگرش‌ها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح می‌کند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت می‌تواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحت‌تاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید می‌دانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزش‌عالی باشند و ممکن است در صورت قوی‌بودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزش‌عالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهی‌ای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف درون‌دانشگاهی و برون‌دانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسی‌ها حاصل شده است، شناخت ویژگی‎ها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را می‎توان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانش‎آموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانش‎آموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانش‎آموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشته‎های فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشته‎های علوم‎انسانی، 50 درصد مربوط به رشته‎های علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشته‌های علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانش‌آموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانش‌ها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینه‎های شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بوده‎اند. این نتایج با یافته‎های صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش می‎دهد. این یافته‎ها به برنامه‎ریزان آموزش‎عالی یادآوری می‎کند که در برنامه‎ریزی توسعه آموزش‎عالی نظریه‎های تقاضاگرایی را جایگزین نظریه‎های عرضه‎گرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشته‎های آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانش‌آموختگان مراکز آموزش‎عالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانش‌آموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد می‌شود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامه‎ریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینه‎های مساعدتری برای جذب دانش‌آموختگان زن فراهم‌ آید.
2- داده‎های حاصل از تحقیق نشان می‎دهد که دانش‌آموختگان زن در رشته‎های فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشته‎های فنی و مهندسی نیز می‎تواند زمینه‎های بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارت‌های عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانش‌آموختگان زن به اشتغال، تاکید می‎شود که آموزش‌های غیررسمی و کوتاه‎مدت بعضی از مهارت‌ها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامه‎ریزان آموزش‎عالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانش‌آموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جست‌وجو می‎کنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاه‌های دولتی به نیروهای جدید می‎دانند. بنابراین، پیشنهاد می‎شود که زمینه‎هایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم‌ آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخش‌های خصوصی نیز باید مورد توجه دانش‌آموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدم‌تناسب رشته‎های آموزشی با نیاز‎های بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد می‎شود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.
حضور زنان در دانشگاه ضمن اینکه می‎تواند شاخصی برای نشان‌دادن شرکت آنان در امور فرهنگی و اجتماعی باشد، پیامدهای آن و وضیعت اقتصادی و اشتغال زنان در دوران پس از تحصیل هم لازم است مورد توجه سیاستگذاران آموزش‎عالی کشور قرار گیرد. یکی از مولفه‎های مهم قضاوت درباره کارایی داخلی و خارجی آموزش‎عالی جامعه، کیفیت آموزش نیروی انسانی در هماهنگی بین نیازها و تغییرات بازار کار است. آمارهای رسمی تا پیش از این نشان می‎دهد که فقط 11 درصد زنان نیروی کار جامعه را تشکیل می‌دهند و این وضیعت طی سال‌های 1335 تا 1375 تغییر چندانی نکرده است.
سوابق مطالعات صورت گرفته در این‌باره همچنین، نشان می‌دهد که مساله اشتغال دانش‌آموختگان، طی سال‌های اخیر در ایران به عنوان یکی از چالش‌های اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در زمره مهم‌ترین تهدیدهای امنیت و توسعه ملی مطرح شده است. از سوی دیگر طی سال‌های اخیر بسیاری از دانش‌آموختگان زن دانشگاه قادر به یافتن شغل پس از فارغ‌التحصیلی نیستند.
بر همین اساس علل مختلفی همچون آشنایی با موانع اشتغال درباره عواملی نظیر آشنانبودن با کارفرمایان (نبود پارتی)، عدم‌تناسب رشته آموزشی با نیازهای شغلی در شهر و استان، کمبود تجربه عملی در دانشگاه، ازدواج و مشکلات مربوط به نگهداری فرزندان، مخالفت خانواده با کارکردن خارج از منزل، تبعیض جنسیتی در بازار کار، علاقه به ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر از کارشناسی، روزآمدنبودن مطالب درسی دانشگاهی، تعداد زیاد دانش‎آموختگان و نبودن اطلاعات کافی از وضعیت بازار کار مد نظر پژوهشگران قرار گرفته است. با این حال در بررسی وضعیت اشتغال دانش‎آموختگان مراکز آموزش‎عالی باید از یک‌طرف به بعد عرضه نیروی انسانی از سوی سیستم‎های آموزش‎عالی و از طرف دیگر، به بعد تقاضای نیروی انسانی در جامعه توجه شود؛ به عبارت دیگر، کمیت و کیفیت آموزش‌های ارایه شده در دانشگاه‌ها تنها به یک بعد از ساختار تربیت نیروی انسانی متخصص می‎پردازد. این در حالی است که بخش مهم و اساسی دیگری به نام نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه است که زمینه ورود و جذب نیروی انسانی را به جامعه فراهم می‌آورد.
از سوی دیگر وقتی که افراد به سراغ آموزش می‌روند به دنبال افزایش درآمد و منافع آتی هستند، این مساله آنها را به سمت سرمایه‌گذاری آموزشی سوق می‌دهد. با توجه به نگرش مثبتی که به این موضوع وجود داشت، دولتمردان دست به گسترش آموزش‌عالی زدند که بخش آموزش‌عالی زنان را نیز تحت‌تاثیر خود قرار داد. البته در این تئوری تناقضاتی وجود دارد، از جمله تناقض بین رشد سریع آموزش و استخدام با مزد کم، بیکاری دانش‌آموختگان، عدم توانایی لازم برای جذب‌شدن به بازار کار که باعث شد این سرمایه‌گذاری مخاطره‌آمیز باشد. با این حال این سوال پیش می‌آید که آیا ورود زنان به بازار کار و کسب درآمد بیشتر تابع توانمندی‌ها، آموخته‌ها، نگرش‌ها و آن چیزی است که سرمایه انسانی مطرح می‌کند یا بحث دسترسی به قدرت مطرح است؟
باید این نقد را که با نظریه سرمایه انسانی در ایران مطرح شده است بپذیریم. دسترسی به قدرت می‌تواند اشتغال را دگرگون کند و ورود زنان به بازار کار را تحت‌تاثیر قرار دهد، اگر این عامل به صورت قوی وجود داشته باشد بعید می‌دانم زنان همچنان به همین میزان متقاضی آموزش‌عالی باشند و ممکن است در صورت قوی‌بودن این عامل، زنان هم همچون مردان گرایش خود را به آموزش‌عالی از دست دهند.
فارغ از مسایل مطرح شده بررسی وضعیت اشتغال زنان موضوع دو وجهی‌ای است که نیازمند مطالعه شرایط مختلف درون‌دانشگاهی و برون‌دانشگاهی است. اما آنچه از یکی از این بررسی‌ها حاصل شده است، شناخت ویژگی‎ها و نظرهای نیروی انسانی تربیت شده توسط یکی از مراکز دانشگاهی کشور است که نتایج آن را می‎توان به شرح زیر خلاصه کرد:
1- بین 167 نفر دانش‎آموختگان زن دانشگاه، 56/9 درصد شاغل و 43 درصد آنها بیکار بودند.
2-از بین دانش‎آموختگان شاغل، 56 درصد در بخش خدمات، 32درصد در بخش صنعت و 10درصد در بخش کشاورزی به کار مشغول بودند.
3-از بین نمونه تحقیق؛ یعنی دانش‎آموختگان زن شاغل، 84 درصد مربوط به رشته‎های فنی و مهندسی، 56 درصد مربوط به رشته‎های علوم‎انسانی، 50 درصد مربوط به رشته‎های علوم پایه و در نهایت 38 درصد مربوط به رشته‌های علوم کشاورزی بودند. در بررسی عوامل موثر در جذب به بازارکار، دانش‌آموختگان زن معتقد بودند که عواملی نظیر دانش‌ها و اطلاعات کسب شده در دوران تحصیل در دانشگاه، وجودداشتن زمینه‎های شغلی متناسب با رشته تحصیلی و مهارت عملی به دست آمده از آموزش، در دستیابی آنها به شغل موثر بوده‎اند. این نتایج با یافته‎های صادقی و عمادزاده (1383)، میرزایی (1383) و فراستخواه (1382) مطابقت دارد که افزایش تحصیلات و آموزش زنان، احتمال ورود آنان را به بازار کار افزایش می‎دهد. این یافته‎ها به برنامه‎ریزان آموزش‎عالی یادآوری می‎کند که در برنامه‎ریزی توسعه آموزش‎عالی نظریه‎های تقاضاگرایی را جایگزین نظریه‎های عرضه‎گرایی سازند.
بنابراین، وضعیت اشتغال زنان نیز از نظر درصد اشتغال و زمینه و رشته‎های آموزشی جذب شده در بازار کار شبیه سایر دانش‌آموختگان مراکز آموزش‎عالی است؛ به عبارت دیگر، چنانچه رشته تحصیلی دانش‌آموختگان با نیازهای بازار کار و اشتغال همخوانی داشته باشد بر این اساس پیشنهاد می‌شود:
1- از آنجا که بیشترین درصد اشتغال زنان در بخش خدمات است، در برنامه‎ریزی اقتصادی، بخش خدمات توسعه بیشتری یابد تا زمینه‎های مساعدتری برای جذب دانش‌آموختگان زن فراهم‌ آید.
2- داده‎های حاصل از تحقیق نشان می‎دهد که دانش‌آموختگان زن در رشته‎های فنی و مهندسی فرصت بیشتری برای جذب در بازارکار داشتند. بنابراین، توسعه رشته‎های فنی و مهندسی نیز می‎تواند زمینه‎های بهتری را برای اشتغال زنان فراهم آورد.
3- با توجه به تاثیرگذاری مهارت‌های عملی در کنار تحصیل در دانشگاه در جذب دانش‌آموختگان زن به اشتغال، تاکید می‎شود که آموزش‌های غیررسمی و کوتاه‎مدت بعضی از مهارت‌ها در دوران تحصیل در دانشگاه نیز مورد توجه برنامه‎ریزان آموزش‎عالی قرار گیرد.
4- بسیاری از دانش‌آموختگان، اشتغال را در بخش دولتی جست‌وجو می‎کنند و عدم اشتغال به کار را ناشی از عدم جذب دستگاه‌های دولتی به نیروهای جدید می‎دانند. بنابراین، پیشنهاد می‎شود که زمینه‎هایی برای تغییر نگرش دانشجویان برای کار در بخش خصوصی فراهم‌ آید؛ به عبارت دیگر، اشتغال در بخش‌های خصوصی نیز باید مورد توجه دانش‌آموختگان قرار گیرد و آنها تنها راه اشتغال را استخدام در بخش دولتی نبینند.
5- از آنجا که نبود اطلاعات کافی از وضیعت بازار کار و عدم‌تناسب رشته‎های آموزشی با نیاز‎های بخش اشتغال در استان و شهر جزو موانع است، پیشنهاد می‎شود که مراکزی در دانشگاه تاسیس شود تا اطلاعات کامل و جامعی از وضعیت اشتغال به کار در دو بخش دولتی و خصوصی در اختیار دانشجویان قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.