یادداشتی درباره «نفس» به کارگردانی نرگس آبیار
دلتنگيهاي ما
بنفشه محمودی
دلمان برای کودکی تنگ نمیشود. کدام کودکی؟ تمام روزهایی که در وحشت و حسرت خلاصه میشد؛ روزهایی که وقت آژیر قرمز، پناه میبردیم به پیشبخاریای که اگر فرومیریخت، خیلی ساده ميهمان مرگ میشدیم؛ درست همانطور که «بهار نوروزی»، وقتی داشت مثل آنوقتهای ما با طناب تاب، دور خودش میچرخید، در یکآن، نیست و نابود شد و همه رؤیاهایش، پودر شد و به هوا پاشید. آنوقت دیگر چه سودی داشت که نقاشیاش را بعد از چند سال در برنامه کودک نشان بدهند؟ چه سودی داشت که قایق کهنه فلزیاش، در آبی که با ترکیدن لوله بر اثر موج انفجار به راه افتاده بود، سفر آغاز کند؟ «نرگس آبیار» در «نفس»، یاد تمام تلخیهای کودکی را در جان همنسلان ما زنده میکند؛ شرنگ تلخی كه برای بار چه میدانم چندهزارم، کاممان را تلخ میکند؛ کام دههپنجاهیهای بینوا را که جز جنگ و تلخکامی، به خود ندیدیم.
نفس، پر از تصاویر آشناست. شاید دههشصتیها این تصاویر را به یاد داشته باشند؛ اما بیگمان نسل جدید، با نوعی بهت و حیرت آن را تماشا خواهند کرد. محرومیتی که در زندگی بهار و اطرافیانش وجود دارد، احساسی است که در روزگار جنگ، فقیر و غنی، هر یک بهنوعی آن را به جان چشیدهاند و دراینمیان، بچهها، این وجدانهای بیدار جامعه، هنوز هم تلخی زهر آن را در کام خود حفظ کردهاند. اینطوری است که ما، همیشه انگار چیزی کم داریم. انگار گم شدهایم.
آن روزها، مرگ خیلی نزدیک بود. آنقدر نزدیک که رد موشک در آسمان، خیلی راحت میتوانست به خانه ما ختم شود. خیلی راحت میتوانست پسر 15ساله همسایه را با خود ببرد و نام کوچه ما بشود شهید محمد معیریکاشانی. «منزوی شد توی قلبت، یاد کارون، شب دجله/ سر کوچههای بنبست، یاد حجله، پشت حجله».
تنها نشستهام در تاریکی سالن سینما و مدام در ذهنم، «رضا یزدانی» با صدای خشدارش میخواند و من شعر را با تصاویر نفس پیوند میدهم و تمام رنجهای کودکی را به یاد میآورم. «جعبه جعبه استخوون و غم پرچمای بیباد/ کودکی نسل ما رو به قرنطینه فرستاد». و به کودکی بهار فکر میکنم که چطور با تمام رؤیاها و دانستههایش، در یکآن به فنا رفت و به جای خالی و لباسهای بیصاحبش فکر میکنم و به اسکلتهای آن دنیا، که دکترشان شده است.
در زندگی من و همنسلانم، کارتون نقش پررنگی داشت و پررنگیاش را مدیون کمبودش بود! بهار و خواهر و برادرهایش، برق نداشتند؛ ما داشتیم، اما کارتون نداشتیم! دلنشینترین بخشهای فیلم نفس، انیمیشنهایی است که مثل فاصلهگذاریهای برشتی عمل میکند و دنیای تیرهوتار فقر و جنگ را با فانتزی میآمیزد. آبیار خودش از نسل هجرانکشیدههای کارتون است و خوب میداند که ما کودکان 40، 50ساله امروز، هنوز قلبمان برای کارتون میتپد. کتاب هم نقش مهمی در این فیلم دارد و یاد روزهایی را زنده میکند که کمتر کتاب کودکی وجود داشت و بچههایی که خواندن بلد بودند، هرچه را که به دستشان میرسید، میخواندند. حق هم داشتند؛ آن روزها موبایلی نبود که سرشان را مدام توی آن بکنند.
به نظر میرسد که ما و والدین حالا پیرمان، مخاطبان واقعی داستان نفس باشیم؛ کسانی که با تمام رگ و پیشان، جنگ و بیهودگی آن را درک کردهاند، نفسشان از بینفسی شخصیت «غفور» میگیرد و بر ترسها و غصههای کودکان فیلم میگریند.
دلمان برای کودکیمان تنگ نمیشود، اما نفس، نوستالژی روزگاران دوری است که با همه سختیهایش رنگی داشت که این روزها از زندگی رخت بربسته است.
دلمان برای کودکی تنگ نمیشود. کدام کودکی؟ تمام روزهایی که در وحشت و حسرت خلاصه میشد؛ روزهایی که وقت آژیر قرمز، پناه میبردیم به پیشبخاریای که اگر فرومیریخت، خیلی ساده ميهمان مرگ میشدیم؛ درست همانطور که «بهار نوروزی»، وقتی داشت مثل آنوقتهای ما با طناب تاب، دور خودش میچرخید، در یکآن، نیست و نابود شد و همه رؤیاهایش، پودر شد و به هوا پاشید. آنوقت دیگر چه سودی داشت که نقاشیاش را بعد از چند سال در برنامه کودک نشان بدهند؟ چه سودی داشت که قایق کهنه فلزیاش، در آبی که با ترکیدن لوله بر اثر موج انفجار به راه افتاده بود، سفر آغاز کند؟ «نرگس آبیار» در «نفس»، یاد تمام تلخیهای کودکی را در جان همنسلان ما زنده میکند؛ شرنگ تلخی كه برای بار چه میدانم چندهزارم، کاممان را تلخ میکند؛ کام دههپنجاهیهای بینوا را که جز جنگ و تلخکامی، به خود ندیدیم.
نفس، پر از تصاویر آشناست. شاید دههشصتیها این تصاویر را به یاد داشته باشند؛ اما بیگمان نسل جدید، با نوعی بهت و حیرت آن را تماشا خواهند کرد. محرومیتی که در زندگی بهار و اطرافیانش وجود دارد، احساسی است که در روزگار جنگ، فقیر و غنی، هر یک بهنوعی آن را به جان چشیدهاند و دراینمیان، بچهها، این وجدانهای بیدار جامعه، هنوز هم تلخی زهر آن را در کام خود حفظ کردهاند. اینطوری است که ما، همیشه انگار چیزی کم داریم. انگار گم شدهایم.
آن روزها، مرگ خیلی نزدیک بود. آنقدر نزدیک که رد موشک در آسمان، خیلی راحت میتوانست به خانه ما ختم شود. خیلی راحت میتوانست پسر 15ساله همسایه را با خود ببرد و نام کوچه ما بشود شهید محمد معیریکاشانی. «منزوی شد توی قلبت، یاد کارون، شب دجله/ سر کوچههای بنبست، یاد حجله، پشت حجله».
تنها نشستهام در تاریکی سالن سینما و مدام در ذهنم، «رضا یزدانی» با صدای خشدارش میخواند و من شعر را با تصاویر نفس پیوند میدهم و تمام رنجهای کودکی را به یاد میآورم. «جعبه جعبه استخوون و غم پرچمای بیباد/ کودکی نسل ما رو به قرنطینه فرستاد». و به کودکی بهار فکر میکنم که چطور با تمام رؤیاها و دانستههایش، در یکآن به فنا رفت و به جای خالی و لباسهای بیصاحبش فکر میکنم و به اسکلتهای آن دنیا، که دکترشان شده است.
در زندگی من و همنسلانم، کارتون نقش پررنگی داشت و پررنگیاش را مدیون کمبودش بود! بهار و خواهر و برادرهایش، برق نداشتند؛ ما داشتیم، اما کارتون نداشتیم! دلنشینترین بخشهای فیلم نفس، انیمیشنهایی است که مثل فاصلهگذاریهای برشتی عمل میکند و دنیای تیرهوتار فقر و جنگ را با فانتزی میآمیزد. آبیار خودش از نسل هجرانکشیدههای کارتون است و خوب میداند که ما کودکان 40، 50ساله امروز، هنوز قلبمان برای کارتون میتپد. کتاب هم نقش مهمی در این فیلم دارد و یاد روزهایی را زنده میکند که کمتر کتاب کودکی وجود داشت و بچههایی که خواندن بلد بودند، هرچه را که به دستشان میرسید، میخواندند. حق هم داشتند؛ آن روزها موبایلی نبود که سرشان را مدام توی آن بکنند.
به نظر میرسد که ما و والدین حالا پیرمان، مخاطبان واقعی داستان نفس باشیم؛ کسانی که با تمام رگ و پیشان، جنگ و بیهودگی آن را درک کردهاند، نفسشان از بینفسی شخصیت «غفور» میگیرد و بر ترسها و غصههای کودکان فیلم میگریند.
دلمان برای کودکیمان تنگ نمیشود، اما نفس، نوستالژی روزگاران دوری است که با همه سختیهایش رنگی داشت که این روزها از زندگی رخت بربسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.