|

مانکن‌ها بی‌خانمان‌ها و هنرمندان

لیلی فرهادپور

کاری ندارم که این روزها از وکیل، وزیر، نماینده شورای شهر و معاونت‌های مختلف درباره قضیه خیابان‌خواب‌ها و گورخواب‌ها و به‌طور‌کلی بی‌خانمان‌ها نظر و تز می‌دهند، ولی اینکه از اصغر فرهادی تا رامبد جوان (در خندوانه) درباره گورخوابان حرف زدند و افسوس خوردند و مطالبه برای رفع این معضل را داشته‌اند و از طرف دیگر برخی دوستان هنرمند و ادیب این مملکت شروع کرده‌اند به تزدادن به اینکه اینها را باید عقیم کرد یا فرستاد شهرستان خودشان چون فایده ندارد؛ هر کاری کنی وضعشان همین است و... چند روز است این دغدغه ذهنی را برای من ایجاد کرده که واقعا هنرمند و فرهیخته‌جماعت این وسط چه‌کار باید بکنند یا نکنند. از آنجایی‌که وقتی فکرت مشغول است، دنیا هم در کنارت مشغول تو می‌شود، فیلمی به دستم رسید که درباره یک بی‌خانمان بود؛ فیلمي انگلیسی با عنوان «بانویی در ون». یک فیلم کمدی رمانتیک؛ داستانی درباره پیرزنی که سال‌ها در فقیرترین و بغرنج‌ترین وضع در یک فولکس‌واگن کنار خیابان زندگی می‌کند و رفتار آدم‌ها و راوی داستان که یک نویسنده است. کاری به جزئیات داستان ندارم. مسئله این است که چطور یک فرهیخته یا یک شهروند معمولی با این پدیده «دیگری» برخورد می‌کند. بله «دیگری» یعنی همان مقوله دریدایی که این روزها بین فرهیختگان، هنرمندان و ادیبان ما مد شده است. کاری به جزئیات داستان ندارم. برایم مهم این بود که چگونه کارگردان و نویسنده این فیلم با استفاده از یک کلیشه متداول؛ یعنی این قصه که پیرزن بی‌خانمان فیلم مذکور در گذشته یک پیانیست و در ضمن راننده آمبولانس بوده و در اثر یک حادثه بسیار تلخ دچار تروما شده است، توانسته برای مخاطب این «دیگری» را با ساده‌ترین بیان ممکن بشکند! یعنی هنرمند آن‌ور آب برای یک فیلم ساده عامه‌پسند هم، خود را موظف می‌داند درخصوص گروه به‌حاشیه‌رانده‌شده جامعه‌اش خط‌های «دیگری» یا «دیگرسازی» را درهم بشکند و درمقابل ما در این‌سوی آب به‌عنوان هنرمند به خودمان اجازه می‌دهیم مثلا در فیلم خوش‌ساختی مانند «ابد و یک روز» یک گروه به‌حاشیه رانده‌شده؛ یعنی افغان‌ها را تحقیر کنیم، با این توجیه که می‌خواستیم کلیشه‌زدایی از فقر و ثروت انجام دهیم و تأسف‌بارتر اینکه داوران این پدیده دیگرستیزی را نادیده بگیرند و ده‌ها جایزه به فیلمی بدهند که در هیچ‌کجای دنیا به‌خاطر این نگاه دیگرستیزی‌اش جایی ندارد یا اینکه فلان هنرمند در پست اینستاگرامی خود تشویق به عقیم‌سازی کند یا دیگری یک گروه تلگرامی راه بیندازد و تز دهد که باید فکری برای برگرداندن اجباری مهاجران از تهران کرد و این را به‌عنوان راه‌حل معضل بی‌خانمانی و اعتیاد مطرح کند. باور کنید گاهی فکر می‌کنم ما دچار تعبیر سیاهی از آزادی شده‌ایم. کاری به سیاست‌مداران و سیاست‌گذاران ندارم که بر آنها آن‌قدر نقد و شماتت لازم است که دیگر جایی برای اینکه یادشان دهیم باید «دیگری» را بپذیرند، وجود ندارند، اما هنرمند و فرهیخته‌جماعت را با این نگاه «دیگرستیزی» کجای دلمان بگذاریم؟ آیا واقعا این آزادی بیان است؟ در ناف اروپا و آمریکا اگر هنرمند یا فرهیخته‌ای چنین مباحثی را عنوان کند، درواقع کارنامه هنری خود را پیچیده است. واقعا آیا یک هنرمند آمریکایی می‌تواند بگوید باید سیاهان یا اعراب یا مسلمانان فقیر را اخته کرد، چون معتادند و ترک نمی‌کنند یا چون امکان تروریست‌شدنشان هست؟ آیا یک هنرمند یا فرهیخته می‌تواند به بهانه آنکه ما جامعه سلامت می‌خواهیم، تز دهد که باید این آسیب‌دیدگان اجتماعی را مقطوع‌النسل کرد؟ آیا شما این ترس را حس نمی‌کنید که پس‌فرداروزی این نگاه به آنجا برسد که اصلا معلولان جز بار مالی برای جامعه چیزی ندارند، باید آنها را کشت! یا اینکه چون ما در تهران زندگی می‌کنیم باید تمام ماشین‌های نمره شهرستان را از تهران بیرون کرد تا هوای ما پاک شود. اصلا این ترافیک به‌خاطر بودن این‌همه دانشجوی شهرستانی است، همه را بفرستیم شهرستانشان! از سوی دیگر در همین تهران ما نهادهای مردمی هستند که بدون هیچ ادعایی از نخبه‌بودن چندین‌سال است در زمینه کارتن‌‌خوابی و گورخوابی کار می‌کنند؛ از انجمن «طلوع بی‌نام‌ونشان‌ها» تا «جمعیت امام علی» که تمام هم‌وغمشان برای بستر‌سازی درمان این انسان‌های زخم‌خورده است. اینکه مطرح می‌شود اینها معتادند و ایدزی و درست‌بشو نیستند، جز اینکه ناطقان این گفته‌ها درکی از جامعه و تروما ندارند، هیچ دلیل دیگری می‌تواند داشته باشد؟
از آنجایی که دنیای اطراف هرکس هم مشغول دل‌مشغولی او می‌شود، این هفته امکان این را یافتم که فیلم مستند «مانکن‌های قلعه‌حسن‌خان»، ساخته سام کلانتری را ببینم؛ فیلمی که با تداعی روح‌بخشی به مانکن‌های ساخته‌شده در یک کارگاه دورافتاده و دنبال‌کردن سرنوشت آنها دوباره مرا به مسئله «دیگری» مشغول كرد. در این فیلم مستند بودند تکه‌هایی دورریز از مانکن‌ها که قرار بود وجودشان اصلا به درد یک مزون یا فروشگاه يا حتی لباس‌فروشي کنار خیابان نخورد، ولی چند هنرمند همین دورریزهای مانکن‌های پلاستیکی را خریدند و با آنها اثر هنری خلق کردند. هنرمند دورانداختن مانکن مصنوعی را هم برنمی‌تابد، پس چگونه می‌تواند دستور مقطوع‌النسل‌شدن بدهد؟

کاری ندارم که این روزها از وکیل، وزیر، نماینده شورای شهر و معاونت‌های مختلف درباره قضیه خیابان‌خواب‌ها و گورخواب‌ها و به‌طور‌کلی بی‌خانمان‌ها نظر و تز می‌دهند، ولی اینکه از اصغر فرهادی تا رامبد جوان (در خندوانه) درباره گورخوابان حرف زدند و افسوس خوردند و مطالبه برای رفع این معضل را داشته‌اند و از طرف دیگر برخی دوستان هنرمند و ادیب این مملکت شروع کرده‌اند به تزدادن به اینکه اینها را باید عقیم کرد یا فرستاد شهرستان خودشان چون فایده ندارد؛ هر کاری کنی وضعشان همین است و... چند روز است این دغدغه ذهنی را برای من ایجاد کرده که واقعا هنرمند و فرهیخته‌جماعت این وسط چه‌کار باید بکنند یا نکنند. از آنجایی‌که وقتی فکرت مشغول است، دنیا هم در کنارت مشغول تو می‌شود، فیلمی به دستم رسید که درباره یک بی‌خانمان بود؛ فیلمي انگلیسی با عنوان «بانویی در ون». یک فیلم کمدی رمانتیک؛ داستانی درباره پیرزنی که سال‌ها در فقیرترین و بغرنج‌ترین وضع در یک فولکس‌واگن کنار خیابان زندگی می‌کند و رفتار آدم‌ها و راوی داستان که یک نویسنده است. کاری به جزئیات داستان ندارم. مسئله این است که چطور یک فرهیخته یا یک شهروند معمولی با این پدیده «دیگری» برخورد می‌کند. بله «دیگری» یعنی همان مقوله دریدایی که این روزها بین فرهیختگان، هنرمندان و ادیبان ما مد شده است. کاری به جزئیات داستان ندارم. برایم مهم این بود که چگونه کارگردان و نویسنده این فیلم با استفاده از یک کلیشه متداول؛ یعنی این قصه که پیرزن بی‌خانمان فیلم مذکور در گذشته یک پیانیست و در ضمن راننده آمبولانس بوده و در اثر یک حادثه بسیار تلخ دچار تروما شده است، توانسته برای مخاطب این «دیگری» را با ساده‌ترین بیان ممکن بشکند! یعنی هنرمند آن‌ور آب برای یک فیلم ساده عامه‌پسند هم، خود را موظف می‌داند درخصوص گروه به‌حاشیه‌رانده‌شده جامعه‌اش خط‌های «دیگری» یا «دیگرسازی» را درهم بشکند و درمقابل ما در این‌سوی آب به‌عنوان هنرمند به خودمان اجازه می‌دهیم مثلا در فیلم خوش‌ساختی مانند «ابد و یک روز» یک گروه به‌حاشیه رانده‌شده؛ یعنی افغان‌ها را تحقیر کنیم، با این توجیه که می‌خواستیم کلیشه‌زدایی از فقر و ثروت انجام دهیم و تأسف‌بارتر اینکه داوران این پدیده دیگرستیزی را نادیده بگیرند و ده‌ها جایزه به فیلمی بدهند که در هیچ‌کجای دنیا به‌خاطر این نگاه دیگرستیزی‌اش جایی ندارد یا اینکه فلان هنرمند در پست اینستاگرامی خود تشویق به عقیم‌سازی کند یا دیگری یک گروه تلگرامی راه بیندازد و تز دهد که باید فکری برای برگرداندن اجباری مهاجران از تهران کرد و این را به‌عنوان راه‌حل معضل بی‌خانمانی و اعتیاد مطرح کند. باور کنید گاهی فکر می‌کنم ما دچار تعبیر سیاهی از آزادی شده‌ایم. کاری به سیاست‌مداران و سیاست‌گذاران ندارم که بر آنها آن‌قدر نقد و شماتت لازم است که دیگر جایی برای اینکه یادشان دهیم باید «دیگری» را بپذیرند، وجود ندارند، اما هنرمند و فرهیخته‌جماعت را با این نگاه «دیگرستیزی» کجای دلمان بگذاریم؟ آیا واقعا این آزادی بیان است؟ در ناف اروپا و آمریکا اگر هنرمند یا فرهیخته‌ای چنین مباحثی را عنوان کند، درواقع کارنامه هنری خود را پیچیده است. واقعا آیا یک هنرمند آمریکایی می‌تواند بگوید باید سیاهان یا اعراب یا مسلمانان فقیر را اخته کرد، چون معتادند و ترک نمی‌کنند یا چون امکان تروریست‌شدنشان هست؟ آیا یک هنرمند یا فرهیخته می‌تواند به بهانه آنکه ما جامعه سلامت می‌خواهیم، تز دهد که باید این آسیب‌دیدگان اجتماعی را مقطوع‌النسل کرد؟ آیا شما این ترس را حس نمی‌کنید که پس‌فرداروزی این نگاه به آنجا برسد که اصلا معلولان جز بار مالی برای جامعه چیزی ندارند، باید آنها را کشت! یا اینکه چون ما در تهران زندگی می‌کنیم باید تمام ماشین‌های نمره شهرستان را از تهران بیرون کرد تا هوای ما پاک شود. اصلا این ترافیک به‌خاطر بودن این‌همه دانشجوی شهرستانی است، همه را بفرستیم شهرستانشان! از سوی دیگر در همین تهران ما نهادهای مردمی هستند که بدون هیچ ادعایی از نخبه‌بودن چندین‌سال است در زمینه کارتن‌‌خوابی و گورخوابی کار می‌کنند؛ از انجمن «طلوع بی‌نام‌ونشان‌ها» تا «جمعیت امام علی» که تمام هم‌وغمشان برای بستر‌سازی درمان این انسان‌های زخم‌خورده است. اینکه مطرح می‌شود اینها معتادند و ایدزی و درست‌بشو نیستند، جز اینکه ناطقان این گفته‌ها درکی از جامعه و تروما ندارند، هیچ دلیل دیگری می‌تواند داشته باشد؟
از آنجایی که دنیای اطراف هرکس هم مشغول دل‌مشغولی او می‌شود، این هفته امکان این را یافتم که فیلم مستند «مانکن‌های قلعه‌حسن‌خان»، ساخته سام کلانتری را ببینم؛ فیلمی که با تداعی روح‌بخشی به مانکن‌های ساخته‌شده در یک کارگاه دورافتاده و دنبال‌کردن سرنوشت آنها دوباره مرا به مسئله «دیگری» مشغول كرد. در این فیلم مستند بودند تکه‌هایی دورریز از مانکن‌ها که قرار بود وجودشان اصلا به درد یک مزون یا فروشگاه يا حتی لباس‌فروشي کنار خیابان نخورد، ولی چند هنرمند همین دورریزهای مانکن‌های پلاستیکی را خریدند و با آنها اثر هنری خلق کردند. هنرمند دورانداختن مانکن مصنوعی را هم برنمی‌تابد، پس چگونه می‌تواند دستور مقطوع‌النسل‌شدن بدهد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.