رقابت آمریکا و چین چه فرصت‌هایی برای آینده اقتصاد ایران ایجاد می‌کند؟

علی صادقی‌همدانی-دکترای اقتصاد پولی و مالی از دانشگاه شیراز:  رقابت راهبردی میان آمریکا و چین مهم‌ترین متغیر شکل‌دهنده اقتصاد جهانی در دهه پیش‌رو است. برخلاف تصور رایج، این رقابت صرفا یک تقابل سیاسی یا نظامی نیست، بلکه نبردی بر سر فناوری، زنجیره‌های تأمین، انرژی، مواد معدنی راهبردی، هوش مصنوعی و نظام مالی بین‌المللی است. گزارش The Future of American Economic Power نشان می‌دهد ایالات متحده با تکیه بر سیاست صنعتی، توسعه فناوری‌های پیشرفته و بازآرایی زنجیره‌های تولید، در تلاش است برتری اقتصادی خود را حفظ کند. این تحول، در کنار رشد چین، می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای را برای اقتصاد ایران ایجاد کند؛ مشروط بر آنکه سیاست‌گذاری اقتصادی کشور بر مزیت‌های رقابتی، سرمایه انسانی و تعامل هوشمندانه با اقتصاد جهانی استوار باشد.

رقابت جدید؛ فراتر از جنگ تجاری

اقتصاد جهانی وارد مرحله‌ای شده است که قدرت کشورها بیش از هر زمان دیگری با توان فناوری، نوآوری و کنترل زنجیره‌های ارزش جهانی سنجیده می‌شود. در این میان، آمریکا با سرمایه‌گذاری در صنایع نیمه‌هادی، هوش مصنوعی، انرژی، فناوری‌های مالی و مواد معدنی حیاتی می‌کوشد برتری خود را حفظ کند و وابستگی به رقبای ژئوپلیتیکی را کاهش دهد. در مقابل، چین نیز با توسعه زیرساخت‌های صنعتی، گسترش نفوذ تجاری و سرمایه‌گذاری گسترده در فناوری‌های نوین، به دنبال تثبیت جایگاه خود در اقتصاد جهانی است. پیام این رقابت برای کشورهای در حال توسعه روشن است: دوران اتکا به صادرات مواد خام یا مزیت‌های سنتی رو به پایان است و سهم کشورها از اقتصاد جهانی بیش از هر چیز به جایگاه آنها در زنجیره ارزش و توان تولید فناوری وابسته خواهد بود.

فرصت‌های پیش‌روی اقتصاد ایران

اگرچه رقابت میان دو قدرت بزرگ با نااطمینانی‌های فراوان همراه است، اما می‌تواند برای اقتصاد ایران نیز فرصت‌هایی ایجاد کند. نخست، تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین جهانی باعث شده شرکت‌های بین‌المللی دیگر فقط به یک بازار یا یک کشور متکی نباشند. ایران، با برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، منابع انرژی، ذخایر معدنی و نیروی انسانی متخصص، می‌تواند در صورت بهبود محیط کسب‌وکار، به یکی از حلقه‌های زنجیره‌های منطقه‌ای تولید و ترانزیت تبدیل شود. دوم، رشد تقاضا برای مواد معدنی راهبردی فرصت کم‌نظیری برای توسعه صنایع معدنی ایران فراهم می‌کند. اما مزیت واقعی نه در صادرات مواد خام، بلکه در تکمیل زنجیره ارزش، فراوری مواد معدنی و تولید محصولات با فناوری بالاتر نهفته است. سوم، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی می‌تواند محدودیت‌های جغرافیایی را تا حدی کاهش دهد. سرمایه انسانی جوان و متخصص ایران، در صورت دسترسی به زیرساخت مناسب، قادر است سهم بیشتری از بازار خدمات فناورانه، نرم‌افزار، هوش مصنوعی و صادرات خدمات دانش‌بنیان را به دست آورد. چهارم، رقابت قدرت‌های بزرگ احتمالا موجب افزایش سرمایه‌گذاری در مسیرهای جدید حمل‌ونقل، انرژی و تجارت منطقه‌ای خواهد شد. ایران به دلیل قرارگرفتن در چهارراه اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و شبه‌قاره، از ظرفیت بالقوه‌ای برای تبدیل‌شدن به یک هاب لجستیکی برخوردار است؛ ظرفیتی که تحقق آن مستلزم توسعه زیرساخت‌ها و افزایش قابلیت پیش‌بینی محیط اقتصادی است.

آنچه اقتصاد ایران بیش از همه نیاز دارد

تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد رشد پایدار، بیش از آنکه نتیجه انتخاب یک شریک خارجی باشد، محصول کیفیت نهادهای اقتصادی، ثبات مقررات، سرمایه‌گذاری در آموزش، حمایت از نوآوری و شکل‌گیری بخش خصوصی رقابت‌پذیر است. رقابت آمریکا و چین می‌تواند فرصت‌هایی در اختیار ایران قرار دهد، اما بهره‌برداری از این فرصت‌ها بدون اصلاحات ساختاری و افزایش بهره‌وری امکان‌پذیر نخواهد بود. اقتصاد آینده، اقتصادی مبتنی بر دانش، فناوری و سرمایه انسانی است. کشوری که بتواند این سه مؤلفه را تقویت کند، صرف‌نظر از آرایش قدرت‌های جهانی، از جایگاه مناسب‌تری در اقتصاد بین‌الملل برخوردار خواهد شد.

جمع‌بندی

رقابت آمریکا و چین را نباید صرفا تهدیدی برای اقتصاد جهانی تلقی کرد؛ این رقابت در حال بازتعریف مسیرهای تجارت، سرمایه‌گذاری و فناوری است و می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای اقتصادهایی ایجاد کند که آمادگی انطباق با نظم جدید را داشته باشند. برای ایران، مهم‌ترین سرمایه نه صرفا منابع طبیعی، بلکه نیروی انسانی، موقعیت جغرافیایی و ظرفیت توسعه اقتصاد دانش‌بنیان است. اگر این مزیت‌ها با سیاست‌گذاری هوشمند، ثبات اقتصادی و پیوند مؤثر با زنجیره‌های ارزش منطقه‌ای و جهانی همراه شود، رقابت قدرت‌های بزرگ می‌تواند به‌جای یک تهدید، به فرصتی برای ارتقای جایگاه اقتصاد ایران در دهه آینده تبدیل شود.