«ژازه تباتبایی» به روایت مجابی، دارش و حامدی
برهمزننده رابطه سوژه و ابژه
شرق: نشست نقد و بررسی آثار ژازه تباتبایی با حضور جواد مجابی، شاعر و منتقد هنری، بهروز دارش، مجسمهساز، خسرو سینایی، فیلمساز، محمدحسن حامدی، پژوهشگر هنر و جمعی از علاقهمندان و هنردوستان در گالری شهریور برگزار شد. در این نشست که با نمایش آثار این هنرمند پیشرو همزمان شده، هر کدام از سخنرانان به واکاوی بخشی از زوایای زندگی ژازه پرداختند. متن زیر، چکیده صحبتهای سخنرانان است.
جواد مجابی: ژازه یک قصهگو و شاعر بود
ژازه، قصهگو و شاعری بود که آثار خودش را با فلز و رنگروغن میساخت. در درون این نقاش و مجسمهساز یک قصهگو و روایتگر وجود داشت به عبارتی دیگر، ژازه هم راوی قصه بود و هم عین روایت. او نگاهی خیره و ممتد به واقعیت داشت. البته این واقعیت به معنای واقعیت بیرونی نیست، بلکه هنرمند، خودش آن را واقعی تصور میکرد. درواقع او خیالات خودش را به مثابه واقعیتهای همیشگی میدید. ژازه شیفته خیالات خودش بود و این خیالات هیچوقت متعلق به گذشته نبودند. بعضی وقتها آدم به صورت خاطره به گذشته برمیگردد، درحالیکه خیالات برای ژازه، اکنون بودند و رو به آینده. در ذهن ژازه تباتبایی انگارههای متعددی رخ میداد. انگاره به تعبیر من، یعنی حس هنرمند و جرقه ذهن او برای ساختن یک اثر. انگاره در ذهن هنرمندان اصیل به صورت پیدرپی اتفاق میافتد. این انگارهها در مولوی روان و در سعدی جهنده هستند. در مولوی همواره جرقههایی وجود داشته که ذهن او را روشن و در آن خلاقیت ایجاد کرده است.
ژازه نیز این انگارهها را به صورت ممتد داشته و برای همین است که از اثر خودش جدا نیست. این انگارهها در ذهن هنرمند به طرح تبدیل شده و سپس طرح به اثر هنری تبدیل میشود. معمولا هنرمندان میکوشند بتوانند انگاره ذهنی مغزشان را عینا به طرح تبدیل کنند و این طرح است که اهمیت پیدا میکند چون بقیه آن مربوط به مهارتها و ساختوساز است. ژازه جزء هنرمندان معدودی بود که توانست انگارههای ذهنی خودش را طراحی کرده و به وجود بیاورد. این اتفاق میسر نیست مگر آنکه آدم عاشقانه به هنر عشق بورزد و خودش را غرق در فضای هنر کند.
بهروز دارش: ژازه مهمترین مجسمهساز دوران مدرنیته ایران است
ژازه تباتبایی در زمان خودش با ابزاری کار کرده که هیچ آرتیست دیگری با آنها یا اصلا کار نکرده یا به اندازه او کار نکرده است. او با بهکارگیری لوازم از کارافتاده و دستدوم ماشینها و... دست به آفرینش آثاری میزند که امروزه بعد از گذشت سالها، بهعنوان آثار معتبر و ماندگار این حرفه تلقی میشوند. به اندازه ایشان حتی در جهان هم نمیتوانید آدمی را پیدا کنید که با وسایل ازدسترفته زندگی کار کرده باشد. ژازه میگفت شروع من از جایی است که زندگی به پایان میرسد. مورد دوم درباره اهمیت کار ژازه این است که او مهارتهای دست را از بین میبرد، یعنی آنکه شما میتوانید مهارت آنچنانی نداشته باشید ولی اثر هنری ایجاد کنید. ژازه در مقایسه با طراحان همدوره خودش، چندان در طراحی موفق نبود ولی ایدههای خیلی جالبی داشت. او معمولا کار دست را خودش انجام نمیداد و به شخص دیگری میسپرد، چراکه فقط کافی است یک آرتیست راجع به هر کاری تفکر، احساس و ایدههای خوب داشته باشد و مهارتهای دست را به افراد فنی بسپارد. سومین مورد این است که ژازه به ترتیبی رابطه میان سوژه و ابژه را بر هم میزند. او مسئله آفرینش را از انحصار سوژه خارج میکند و دنیا
را به کمک میگیرد. سوژههایی که ژازه انتخاب میکند، اکثرا مردمی هستند که ژازه آنها را به ابژه بدل میکند چون خودش منحصر نیست. من نمیدانم ژازه این تفکرات را دانسته یا ناخودآگاه عملی کرده، ولی بههرحال، این اتفاقات از سوی ژازه رخ داده و من رویشان تأکید میکنم.
محمدحسن حامدی : هنرمندي كه كودك باقي ماند
معمولا برای بررسی آثار هر هنرمندی به دوران کودکی آن هنرمند رجوع میشود. این یک قاعده کلی است که همه ما ریشه در دوران کودکی خودمان داریم. ژازه تباتبایی هم مستثنا از این قاعده نیست، اما یک استثنا در او وجود دارد که میشود روی آن دست گذاشت و بحث کرد. ژازه تباتبایی شخصیتی بود که در تمام طول عمرش کودک باقی ماند و همه کارهایی که انجام داد براساس قدرت کودکانهای بود که از کودکی در او نهادینه شده بود. او طبع و صدای کودکانهای داشت و به مادرش بسیار وابسته بود. ژازه عادتهای عجیبوغریبی داشت که این عادتها مشخصا در کودکان قابل پیگیری است. وی اشیای زندگیاش را بسیار دوست داشت و میخواست همه کارهایش را نگه دارد. ژازه خساست عجیبی داشت و این خساست به همان مسئله وابسته بود که دوست داشت همه اشیای زندگیاش را حفظ کند. نقاشیهای ژازه نیز خیلی ساده و کودکانه هستند و از تخیلات کودکانه او برمیآیند. ژازه در تمام عمرش عروسکهایی را ساخت که براساس اقتضای سن او پدیدار شد. وی همچنان که در هر جایی یک چیزی را چاپ کرده، آن را وابسته به دوران کودکی خودش و برگرفته از روحیات مادرش میداند. ژازه در فوت مادرش مثل یک طفل گریه میکرد. مدتی
که در اسپانیا پیش ژازه بودم، دیدم اشیایی از مادر وی در آنجا نزد ژازه مانده که چیزهای عجیبوغریبی بودند. مثلا یک عروسک در میان آن اشیا بود که من از ژازه پرسیدم این عروسک چیست و چرا آن را نگه داشتهاید؟ گفت این عروسک، بچه مادرم بود! مادرم در کهولت سن دوست داشت یک بچه داشته باشد و من این عروسک را برای او گرفتم، پس این عروسک جزء خاطرات مادر من است. زمانی قرار بود که من و آقای مجابی بهعنوان مؤسس بنیاد به نزد ایشان برویم و برنامهای را تنظیم کنیم، این کار نیاز به یک وکیل داشت که بیاید و سازوکار این بنیاد را ابراز کند. فردای روزی که ما گفتوگوهای اولیه را با ژازه داشتیم، با او تماس گرفتم و نظرش را پرسیدم. گفت من با این وکیل کاری ندارم و اجازه نمیدهم دیگر پایش را اینجا بگذارد. ژازه گفت او حتی بلند نشده تا آثار من را ببیند، درواقع آن وکیل ذوق دیدن اثر هنری را نداشت، بنابراین چطور میتواند چنین کارهای هنریای را مدیریت کند؟ تنها چند روز از عمر ژازه باقی مانده بود که او پذیرفت شاید دیگر در این دنیا نباشد. چندی پیش از آن من و آقای مجابی در بیمارستان به عیادت ژازه رفتیم که در آن ملاقات ژازه بالاخره تصمیم گرفت سندی را
امضا کند تا بنابر آن، آثارش در بنیادی به نام خودش نمایش داده شود.
شرق: نشست نقد و بررسی آثار ژازه تباتبایی با حضور جواد مجابی، شاعر و منتقد هنری، بهروز دارش، مجسمهساز، خسرو سینایی، فیلمساز، محمدحسن حامدی، پژوهشگر هنر و جمعی از علاقهمندان و هنردوستان در گالری شهریور برگزار شد. در این نشست که با نمایش آثار این هنرمند پیشرو همزمان شده، هر کدام از سخنرانان به واکاوی بخشی از زوایای زندگی ژازه پرداختند. متن زیر، چکیده صحبتهای سخنرانان است.
جواد مجابی: ژازه یک قصهگو و شاعر بود
ژازه، قصهگو و شاعری بود که آثار خودش را با فلز و رنگروغن میساخت. در درون این نقاش و مجسمهساز یک قصهگو و روایتگر وجود داشت به عبارتی دیگر، ژازه هم راوی قصه بود و هم عین روایت. او نگاهی خیره و ممتد به واقعیت داشت. البته این واقعیت به معنای واقعیت بیرونی نیست، بلکه هنرمند، خودش آن را واقعی تصور میکرد. درواقع او خیالات خودش را به مثابه واقعیتهای همیشگی میدید. ژازه شیفته خیالات خودش بود و این خیالات هیچوقت متعلق به گذشته نبودند. بعضی وقتها آدم به صورت خاطره به گذشته برمیگردد، درحالیکه خیالات برای ژازه، اکنون بودند و رو به آینده. در ذهن ژازه تباتبایی انگارههای متعددی رخ میداد. انگاره به تعبیر من، یعنی حس هنرمند و جرقه ذهن او برای ساختن یک اثر. انگاره در ذهن هنرمندان اصیل به صورت پیدرپی اتفاق میافتد. این انگارهها در مولوی روان و در سعدی جهنده هستند. در مولوی همواره جرقههایی وجود داشته که ذهن او را روشن و در آن خلاقیت ایجاد کرده است.
ژازه نیز این انگارهها را به صورت ممتد داشته و برای همین است که از اثر خودش جدا نیست. این انگارهها در ذهن هنرمند به طرح تبدیل شده و سپس طرح به اثر هنری تبدیل میشود. معمولا هنرمندان میکوشند بتوانند انگاره ذهنی مغزشان را عینا به طرح تبدیل کنند و این طرح است که اهمیت پیدا میکند چون بقیه آن مربوط به مهارتها و ساختوساز است. ژازه جزء هنرمندان معدودی بود که توانست انگارههای ذهنی خودش را طراحی کرده و به وجود بیاورد. این اتفاق میسر نیست مگر آنکه آدم عاشقانه به هنر عشق بورزد و خودش را غرق در فضای هنر کند.
بهروز دارش: ژازه مهمترین مجسمهساز دوران مدرنیته ایران است
ژازه تباتبایی در زمان خودش با ابزاری کار کرده که هیچ آرتیست دیگری با آنها یا اصلا کار نکرده یا به اندازه او کار نکرده است. او با بهکارگیری لوازم از کارافتاده و دستدوم ماشینها و... دست به آفرینش آثاری میزند که امروزه بعد از گذشت سالها، بهعنوان آثار معتبر و ماندگار این حرفه تلقی میشوند. به اندازه ایشان حتی در جهان هم نمیتوانید آدمی را پیدا کنید که با وسایل ازدسترفته زندگی کار کرده باشد. ژازه میگفت شروع من از جایی است که زندگی به پایان میرسد. مورد دوم درباره اهمیت کار ژازه این است که او مهارتهای دست را از بین میبرد، یعنی آنکه شما میتوانید مهارت آنچنانی نداشته باشید ولی اثر هنری ایجاد کنید. ژازه در مقایسه با طراحان همدوره خودش، چندان در طراحی موفق نبود ولی ایدههای خیلی جالبی داشت. او معمولا کار دست را خودش انجام نمیداد و به شخص دیگری میسپرد، چراکه فقط کافی است یک آرتیست راجع به هر کاری تفکر، احساس و ایدههای خوب داشته باشد و مهارتهای دست را به افراد فنی بسپارد. سومین مورد این است که ژازه به ترتیبی رابطه میان سوژه و ابژه را بر هم میزند. او مسئله آفرینش را از انحصار سوژه خارج میکند و دنیا
را به کمک میگیرد. سوژههایی که ژازه انتخاب میکند، اکثرا مردمی هستند که ژازه آنها را به ابژه بدل میکند چون خودش منحصر نیست. من نمیدانم ژازه این تفکرات را دانسته یا ناخودآگاه عملی کرده، ولی بههرحال، این اتفاقات از سوی ژازه رخ داده و من رویشان تأکید میکنم.
محمدحسن حامدی : هنرمندي كه كودك باقي ماند
معمولا برای بررسی آثار هر هنرمندی به دوران کودکی آن هنرمند رجوع میشود. این یک قاعده کلی است که همه ما ریشه در دوران کودکی خودمان داریم. ژازه تباتبایی هم مستثنا از این قاعده نیست، اما یک استثنا در او وجود دارد که میشود روی آن دست گذاشت و بحث کرد. ژازه تباتبایی شخصیتی بود که در تمام طول عمرش کودک باقی ماند و همه کارهایی که انجام داد براساس قدرت کودکانهای بود که از کودکی در او نهادینه شده بود. او طبع و صدای کودکانهای داشت و به مادرش بسیار وابسته بود. ژازه عادتهای عجیبوغریبی داشت که این عادتها مشخصا در کودکان قابل پیگیری است. وی اشیای زندگیاش را بسیار دوست داشت و میخواست همه کارهایش را نگه دارد. ژازه خساست عجیبی داشت و این خساست به همان مسئله وابسته بود که دوست داشت همه اشیای زندگیاش را حفظ کند. نقاشیهای ژازه نیز خیلی ساده و کودکانه هستند و از تخیلات کودکانه او برمیآیند. ژازه در تمام عمرش عروسکهایی را ساخت که براساس اقتضای سن او پدیدار شد. وی همچنان که در هر جایی یک چیزی را چاپ کرده، آن را وابسته به دوران کودکی خودش و برگرفته از روحیات مادرش میداند. ژازه در فوت مادرش مثل یک طفل گریه میکرد. مدتی
که در اسپانیا پیش ژازه بودم، دیدم اشیایی از مادر وی در آنجا نزد ژازه مانده که چیزهای عجیبوغریبی بودند. مثلا یک عروسک در میان آن اشیا بود که من از ژازه پرسیدم این عروسک چیست و چرا آن را نگه داشتهاید؟ گفت این عروسک، بچه مادرم بود! مادرم در کهولت سن دوست داشت یک بچه داشته باشد و من این عروسک را برای او گرفتم، پس این عروسک جزء خاطرات مادر من است. زمانی قرار بود که من و آقای مجابی بهعنوان مؤسس بنیاد به نزد ایشان برویم و برنامهای را تنظیم کنیم، این کار نیاز به یک وکیل داشت که بیاید و سازوکار این بنیاد را ابراز کند. فردای روزی که ما گفتوگوهای اولیه را با ژازه داشتیم، با او تماس گرفتم و نظرش را پرسیدم. گفت من با این وکیل کاری ندارم و اجازه نمیدهم دیگر پایش را اینجا بگذارد. ژازه گفت او حتی بلند نشده تا آثار من را ببیند، درواقع آن وکیل ذوق دیدن اثر هنری را نداشت، بنابراین چطور میتواند چنین کارهای هنریای را مدیریت کند؟ تنها چند روز از عمر ژازه باقی مانده بود که او پذیرفت شاید دیگر در این دنیا نباشد. چندی پیش از آن من و آقای مجابی در بیمارستان به عیادت ژازه رفتیم که در آن ملاقات ژازه بالاخره تصمیم گرفت سندی را
امضا کند تا بنابر آن، آثارش در بنیادی به نام خودش نمایش داده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.