|

آتش و قصه1

جورجو آگامبن . ترجمه فرهاد اكبرزاده

گرشوم شولم در پايان كتاب خود، درباره عرفان يهود2 داستان زير را نقل مي‌كند كه خود از يوسف شنيده است: «وقتي بعل شيم، بنيانگذاري يهوديت حسيدي، وظيفه دشواري پيش روي خود مي‌ديد، به مكان خاصي در جنگل مي‌رفت، آتشي مي‌افروخت و به نيايش مشغول مي‌شد؛ و چيزي كه قصد انجامش را داشت انجام شده بود. وقتي يك نسل بعد، ميگدِ3 مسريتز با همين وظيفه روبرو مي‌شود، او به همان مكان در جنگل مي‌رود و مي‌گويد‌: ما ديگر نمي‌توانيم آتشي بيافروزيم، ولي مي‌توانيم نيايش كنيم» و همه‌چيز مطابق اراده او پيش مي‌رود. وقتي نسل ديگري مي‌گذرد و ربي موشه لئيبِ ساسويي با همين وظيفه روبرو مي‌شود او به همان مكان در جنگل مي‌رود و مي‌گويد: «ما ديگر نه مي‌توانيم آتشي بيافروزيم، نه تأملات رمزي اين نيايش‌ها را مي‌دانيم، اما مكان آن را در جنگل مي‌شناسيم، و اين مي‌تواند كفايت كند». و كفايت مي‌كند. اما وقتي نسل ديگري گذشت و از ربي اسرايئلِ راشيني خواسته شد تا همان وظيفه دشوار را انجام دهد، او بر تخت طلايي‌اش در قصر خود لم مي‌دهد و مي‌گويد: «‌ما نه مي‌توانيم آن آتش را بيفروزيم، نه مي‌توانيم آن نيايش را بگوييم و نه مي‌دانيم آن مكان كجاست، اما مي‌توانيم داستان همه اين‌ها را بگوييم». و بار ديگر، اين كفايت مي‌كند.»
مي‌شود اين حكايت را به‌ عنوان تمثيلي از ادبيات ديد. بشريت در مسير تاريخ‌اش از سرچشمه‌هاي آيين رمزي دور و دورتر شده است و، كم‌‌كم، آن‌چه سنت به او درباره آن آتش، مكان و فرمول آموخته را فراموش مي‌كند ـ اما انسان هنوز مي‌تواند از تمام اين‌ها داستاني نقل كند. آن‌چه از آيين رمزي باقي مانده ادبيات است، و ربي با خنده مي‌گويد «اين مي‌تواند كفايت ‌كند». اما درك معني «اين مي‌تواند كفايت ‌كند» چندان ساده نيست، و احتمالا تقدير ادبيات دقيقاً منوط به اين است كه ما چگونه آن را درك كنيم. اگر ما آن را صرفاً از اين نظر درك كنيم كه از دست‌شدن آتش، مكان و فرمول تاحدودي پيش‌روي است و نتيجه اين پيش‌روي- سكولارشدن‌- رهاشدن قصه از سرچشمه‌‌هاي اسطوره‌اي‌ آن و استقرار ادبياتي‌-‌ اكنون خودآيين و بالغ‌- در سپهر‌هاي جداگانه ‌ـ يعني، فرهنگ‌ـ، آن‌‌وقت اين «مي‌تواند كفايت كند» واقعا مبهم و معمايي مي‌شود. مي‌تواند كفايت كند ـ اما براي چه؟ آيا قابل‌قبول است كه ما به قصه‌اي راضي شويم كه ديگر ربطي به آتش ندارد؟
با تمام اين اوصاف، ربي با گفتن اين‌كه «ما مي‌توانيم داستان همه اين‌ها را بگوييم» دقيقا خلاف اين را ادعا مي‌كند. «همه اين‌ها» به معني ازدست‌شدن و فراموشي است، و چيزي كه قصه مي‌گويد درواقع داستانِ ازدست‌رفتن آتش، مكان و [فرمول] نيايش است. از اين نظر، هر قصه‌اي
ـ كل ادبيات‌ـ خاطره‌اي است از ازدست‌رفتن آتش.
تاريخ‌نگاري ادبي تاكنون پذيرفته كه آيين رمزي منشأ رمان است. كِرني (Károly Kerényi) و پس از او راينهولد مركلباخ (Reinhold Merkelbach)
وجود پيوند تكويني‌اي را مابين آيين‌هاي رمزي پاگان و رمان بستان نشان داده‌اند، كه «مسخِ» آپوليوس به شكل مشخص سند قانع‌كننده‌اي از آن را به دست مي‌دهد (در آن‌جا قهرمان داستان، كه به يك الاغ تبديل شده، در آخر به‌وسيله يك آيين ‌رمزي تشرف واقعي رستگار مي‌شود). اين پيوند با اين واقعيت تجلي مي‌يابد كه ما، درست همانند آيين ‌رمزي، در رمان‌ها زندگي منفردي را، در اتصال به عنصري الاهي يا به‌هرحال مافوق انساني مي‌بينيم، كه به موجب آن رخدادها، وقايع فرعي و فرازونشيب زندگي يك انسان معنايي مي‌يابد كه بر آن‌ها فائق آمده و به آن‌ها به عنوان يك آيين رمزي شكل مي‌دهد. درست مثل فرد مشرف- شركت‌كردن در تاريكي الوزيس4 تقليد يا رقص تجديدخاطره ربوده‌شدن كُوره5 به دست هادس (فرمانرواي جهان مردگان) و از نو پيداشدن هرساله آن بر روي زمين در بهار- خواننده در آيين رمزي رخنه كرده و در آن اميد حفظ زندگي‌اش را مي‌بيند، پس او، به‌ دنبال يك‌سري موقعيت و رخداد كه رمان به شكل رقت‌انگيز يا سبوعانه گرد شخصيت‌هايش مي‌تند، تا حدي در تقديرش مشاركت مي‌كند و، در هر صورت، وجودش را به سپهر آيين رمزي وارد مي‌كند.
بااين‌حال اين آيين رمزي از هر نوع درون‌مايه اسطوره‌اي و چشم‌انداز مذهبي سواست، و مي‌تواند تا حدي نااميد باشد، همچنان‌كه در مورد ايزابل آرچر رمان هنري جيمز يا آنا كارنينا اين‌گونه است. اين آيين رمزي حتي مي‌تواند زندگي‌اي را نشان دهد كه كاملا راز خود را از دست داده است، همان‌طور كه در داستان اما بووآري مي‌بينيم. در هرصورت، اگر يك رمان مد نظر است، همواره آيين تشرفي در كار خواهد بود، هرچند بينوا و محدود به چيزي جز زندگي في‌نفسه و برباددادن آن. اين از سرشت رمان است كه هم‌زمان از دست‌شدن و بزرگ‌داشت آيين رمزي، برهنه‌كردن و يادبود آن فرمول و آن مكان، باشد. اگر رمان رابطة مبهم‌اش با آيين رمزي را از ياد مي‌برد، چنان‌چه امروزه اغلب چنين است، يا اگر، هرگونه ردي از رستگاري مخاطره‌آميز و نامعلوم الوزيسي را پنهان مي‌كند، ادعا مي‌كند كه نيازي به آن فرمول ندارد، يا بدتر، آيين رمزي را در انبوهي از حقايق خصوصي هدر مي‌دهد، پس خود همين شكل از رمان نيز با خاطره آن آتش از دست خواهد شد.
محيط طبيعي كه آيين رمزي در آن پراكنده و گم مي‌شود تاريخ[storia] است. ما بايد دوباره و دوباره به اين واقعيت بينديشيم كه يك واژه هم پيش‌روي گاهشمارانه رخدادهاي انساني را تعيين مي‌كند و هم آن‌چه ادبيات نقل مي‌كند، هم ژست تاريخي پژوهش‌گر و هم راوي را. ما تنها از طريق يك داستان [storia] مي‌توانيم به آيين رمزي دسترسي داشته باشيم، بااين‌حال (يا شايد بايد گفت، 'در واقع') تاريخ [storia] چيزي است كه در آن آيين رمزي آتش‌هايش را از صحنه خارج يا پنهان كرده است.
پي‌نوشت‌ها:
1. اين عنوان بخش اول كتاب دردست‌ترجمه‌اي، به همين نام، از جورجو آگامبن است كه ترجمة انگليسي آن اخيراً از سوي انتشارات دانشگاه استنفورد منتشر شده است.
2. اين كتاب با عنوان «جريانات بزرگ در عرفان يهود» با ترجمه فريدالدين رادمهر به همت انتشارات نيلوفر منتشر شده است.
3. مگید، نام سنتی برای مبلغ یهودی در اروپای‌شرقی است که در تورات و داستان‌های آن مهارت دارد. در بینِ یهودیان ِاروپا دوگونه روحانی یهودی وجود داشته است، دانشمند یهودی یا ربی و مبلغ یهودی یا مگید.
4. از معروف‌ترين آيين‌هاي رمزي يونان باستان كه نوعي آيين‌ تشرف است و هرساله به پاس‌داشت كيش دمتر (الاهه حاصلخيزي) برگزار مي‌شد، و در آن ربوده‌شدن كوره (يا پرسافونه) به دست هادس بازنمايي مي‌شد.
5. Kore، (پرسافونه) در اسطوره‌هاي يونان ملكه جهان زيرين و همسر فروانرواي مردگان (هادس) است. كوره به معني دختر، فرزند ربوده‌شده زئوس و دمتر الهه حاصلخيزي است.

گرشوم شولم در پايان كتاب خود، درباره عرفان يهود2 داستان زير را نقل مي‌كند كه خود از يوسف شنيده است: «وقتي بعل شيم، بنيانگذاري يهوديت حسيدي، وظيفه دشواري پيش روي خود مي‌ديد، به مكان خاصي در جنگل مي‌رفت، آتشي مي‌افروخت و به نيايش مشغول مي‌شد؛ و چيزي كه قصد انجامش را داشت انجام شده بود. وقتي يك نسل بعد، ميگدِ3 مسريتز با همين وظيفه روبرو مي‌شود، او به همان مكان در جنگل مي‌رود و مي‌گويد‌: ما ديگر نمي‌توانيم آتشي بيافروزيم، ولي مي‌توانيم نيايش كنيم» و همه‌چيز مطابق اراده او پيش مي‌رود. وقتي نسل ديگري مي‌گذرد و ربي موشه لئيبِ ساسويي با همين وظيفه روبرو مي‌شود او به همان مكان در جنگل مي‌رود و مي‌گويد: «ما ديگر نه مي‌توانيم آتشي بيافروزيم، نه تأملات رمزي اين نيايش‌ها را مي‌دانيم، اما مكان آن را در جنگل مي‌شناسيم، و اين مي‌تواند كفايت كند». و كفايت مي‌كند. اما وقتي نسل ديگري گذشت و از ربي اسرايئلِ راشيني خواسته شد تا همان وظيفه دشوار را انجام دهد، او بر تخت طلايي‌اش در قصر خود لم مي‌دهد و مي‌گويد: «‌ما نه مي‌توانيم آن آتش را بيفروزيم، نه مي‌توانيم آن نيايش را بگوييم و نه مي‌دانيم آن مكان كجاست، اما مي‌توانيم داستان همه اين‌ها را بگوييم». و بار ديگر، اين كفايت مي‌كند.»
مي‌شود اين حكايت را به‌ عنوان تمثيلي از ادبيات ديد. بشريت در مسير تاريخ‌اش از سرچشمه‌هاي آيين رمزي دور و دورتر شده است و، كم‌‌كم، آن‌چه سنت به او درباره آن آتش، مكان و فرمول آموخته را فراموش مي‌كند ـ اما انسان هنوز مي‌تواند از تمام اين‌ها داستاني نقل كند. آن‌چه از آيين رمزي باقي مانده ادبيات است، و ربي با خنده مي‌گويد «اين مي‌تواند كفايت ‌كند». اما درك معني «اين مي‌تواند كفايت ‌كند» چندان ساده نيست، و احتمالا تقدير ادبيات دقيقاً منوط به اين است كه ما چگونه آن را درك كنيم. اگر ما آن را صرفاً از اين نظر درك كنيم كه از دست‌شدن آتش، مكان و فرمول تاحدودي پيش‌روي است و نتيجه اين پيش‌روي- سكولارشدن‌- رهاشدن قصه از سرچشمه‌‌هاي اسطوره‌اي‌ آن و استقرار ادبياتي‌-‌ اكنون خودآيين و بالغ‌- در سپهر‌هاي جداگانه ‌ـ يعني، فرهنگ‌ـ، آن‌‌وقت اين «مي‌تواند كفايت كند» واقعا مبهم و معمايي مي‌شود. مي‌تواند كفايت كند ـ اما براي چه؟ آيا قابل‌قبول است كه ما به قصه‌اي راضي شويم كه ديگر ربطي به آتش ندارد؟
با تمام اين اوصاف، ربي با گفتن اين‌كه «ما مي‌توانيم داستان همه اين‌ها را بگوييم» دقيقا خلاف اين را ادعا مي‌كند. «همه اين‌ها» به معني ازدست‌شدن و فراموشي است، و چيزي كه قصه مي‌گويد درواقع داستانِ ازدست‌رفتن آتش، مكان و [فرمول] نيايش است. از اين نظر، هر قصه‌اي
ـ كل ادبيات‌ـ خاطره‌اي است از ازدست‌رفتن آتش.
تاريخ‌نگاري ادبي تاكنون پذيرفته كه آيين رمزي منشأ رمان است. كِرني (Károly Kerényi) و پس از او راينهولد مركلباخ (Reinhold Merkelbach)
وجود پيوند تكويني‌اي را مابين آيين‌هاي رمزي پاگان و رمان بستان نشان داده‌اند، كه «مسخِ» آپوليوس به شكل مشخص سند قانع‌كننده‌اي از آن را به دست مي‌دهد (در آن‌جا قهرمان داستان، كه به يك الاغ تبديل شده، در آخر به‌وسيله يك آيين ‌رمزي تشرف واقعي رستگار مي‌شود). اين پيوند با اين واقعيت تجلي مي‌يابد كه ما، درست همانند آيين ‌رمزي، در رمان‌ها زندگي منفردي را، در اتصال به عنصري الاهي يا به‌هرحال مافوق انساني مي‌بينيم، كه به موجب آن رخدادها، وقايع فرعي و فرازونشيب زندگي يك انسان معنايي مي‌يابد كه بر آن‌ها فائق آمده و به آن‌ها به عنوان يك آيين رمزي شكل مي‌دهد. درست مثل فرد مشرف- شركت‌كردن در تاريكي الوزيس4 تقليد يا رقص تجديدخاطره ربوده‌شدن كُوره5 به دست هادس (فرمانرواي جهان مردگان) و از نو پيداشدن هرساله آن بر روي زمين در بهار- خواننده در آيين رمزي رخنه كرده و در آن اميد حفظ زندگي‌اش را مي‌بيند، پس او، به‌ دنبال يك‌سري موقعيت و رخداد كه رمان به شكل رقت‌انگيز يا سبوعانه گرد شخصيت‌هايش مي‌تند، تا حدي در تقديرش مشاركت مي‌كند و، در هر صورت، وجودش را به سپهر آيين رمزي وارد مي‌كند.
بااين‌حال اين آيين رمزي از هر نوع درون‌مايه اسطوره‌اي و چشم‌انداز مذهبي سواست، و مي‌تواند تا حدي نااميد باشد، همچنان‌كه در مورد ايزابل آرچر رمان هنري جيمز يا آنا كارنينا اين‌گونه است. اين آيين رمزي حتي مي‌تواند زندگي‌اي را نشان دهد كه كاملا راز خود را از دست داده است، همان‌طور كه در داستان اما بووآري مي‌بينيم. در هرصورت، اگر يك رمان مد نظر است، همواره آيين تشرفي در كار خواهد بود، هرچند بينوا و محدود به چيزي جز زندگي في‌نفسه و برباددادن آن. اين از سرشت رمان است كه هم‌زمان از دست‌شدن و بزرگ‌داشت آيين رمزي، برهنه‌كردن و يادبود آن فرمول و آن مكان، باشد. اگر رمان رابطة مبهم‌اش با آيين رمزي را از ياد مي‌برد، چنان‌چه امروزه اغلب چنين است، يا اگر، هرگونه ردي از رستگاري مخاطره‌آميز و نامعلوم الوزيسي را پنهان مي‌كند، ادعا مي‌كند كه نيازي به آن فرمول ندارد، يا بدتر، آيين رمزي را در انبوهي از حقايق خصوصي هدر مي‌دهد، پس خود همين شكل از رمان نيز با خاطره آن آتش از دست خواهد شد.
محيط طبيعي كه آيين رمزي در آن پراكنده و گم مي‌شود تاريخ[storia] است. ما بايد دوباره و دوباره به اين واقعيت بينديشيم كه يك واژه هم پيش‌روي گاهشمارانه رخدادهاي انساني را تعيين مي‌كند و هم آن‌چه ادبيات نقل مي‌كند، هم ژست تاريخي پژوهش‌گر و هم راوي را. ما تنها از طريق يك داستان [storia] مي‌توانيم به آيين رمزي دسترسي داشته باشيم، بااين‌حال (يا شايد بايد گفت، 'در واقع') تاريخ [storia] چيزي است كه در آن آيين رمزي آتش‌هايش را از صحنه خارج يا پنهان كرده است.
پي‌نوشت‌ها:
1. اين عنوان بخش اول كتاب دردست‌ترجمه‌اي، به همين نام، از جورجو آگامبن است كه ترجمة انگليسي آن اخيراً از سوي انتشارات دانشگاه استنفورد منتشر شده است.
2. اين كتاب با عنوان «جريانات بزرگ در عرفان يهود» با ترجمه فريدالدين رادمهر به همت انتشارات نيلوفر منتشر شده است.
3. مگید، نام سنتی برای مبلغ یهودی در اروپای‌شرقی است که در تورات و داستان‌های آن مهارت دارد. در بینِ یهودیان ِاروپا دوگونه روحانی یهودی وجود داشته است، دانشمند یهودی یا ربی و مبلغ یهودی یا مگید.
4. از معروف‌ترين آيين‌هاي رمزي يونان باستان كه نوعي آيين‌ تشرف است و هرساله به پاس‌داشت كيش دمتر (الاهه حاصلخيزي) برگزار مي‌شد، و در آن ربوده‌شدن كوره (يا پرسافونه) به دست هادس بازنمايي مي‌شد.
5. Kore، (پرسافونه) در اسطوره‌هاي يونان ملكه جهان زيرين و همسر فروانرواي مردگان (هادس) است. كوره به معني دختر، فرزند ربوده‌شده زئوس و دمتر الهه حاصلخيزي است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.